Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z [...] r., którym odmówiono A. B. i Z. B. (dalej także: skarżącym) wszczęcia postępowania w zakresie żądania zwrotu wyegzekwowanych i przekazanych wierzycielowi kwot w postępowaniu egzekucyjnym, prowadzonym w oparciu o tytuł wykonawczy nr [...]
Jak wynika z akt sprawy i treści zaskarżonego postanowienia, organ I instancji prowadził wobec Z. B. postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułu wykonawczego, wystawionego przez P., obejmującego grzywnę w celu przymuszenia w kwocie [...]zł należności głównej. Zawiadomieniem z 17 kwietnia 2014 r. dokonano zajęcia rachunku bankowego w [...] w [...] Odpis przedmiotowego zajęcia wraz z odpisem tytułu wykonawczego doręczono skarżącemu w dniu 22 kwietnia 2014 r. Postępowanie egzekucyjne zostało zakończone w dniu 24 maja 2019 r., w związku z wyegzekwowaniem dochodzonej należności wraz z kosztami egzekucyjnymi.
Pismem z dnia 26 czerwca 2020 r. skarżący wnieśli o zwrot zasiłku rodzinnego za 2014 r. wraz z odsetkami. Podnieśli, że zasiłek został pobrany z konta A. B., a ponadto jest "wyjęty spod egzekucji" (tj. nie podlega egzekucji).
Organ egzekucyjny rozdzielił powyższy wniosek na dwie odrębne sprawy: na żądanie zwrotu wyegzekwowanych kwot należności głównej wraz z odsetkami oraz na żądanie zwrotu kosztów egzekucyjnych.
Postanowieniem z 23 lipca 2020 r. organ I instancji odmówił wszczęcia postępowania w zakresie żądania zwrotu wyegzekwowanych i przekazanych wierzycielowi kwot w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym. Odrębnym postanowieniem z tej samej daty odmówił zwrotu wyegzekwowanej na podstawie tytułu wykonawczego kwoty kosztów egzekucyjnych.
W zażaleniu na pierwsze z postanowień (które jest przedmiotem niniejszego postępowania) skarżący zwrócili się o zwrot zasiłku rodzinnego. Argumentowali, że komornik rażąco naruszył prawo, ponieważ zasiłek nie podlega egzekucji. Pieniądze pobrano z rachunku A. B., która nie była dłużniczką.
Organ odwoławczy, utrzymując w mocy postanowienie organu I instancji, nawiązał do treści art. 18 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej: u.p.e.a.) oraz art. 61 § 1 i art. 61a § 1 k.p.a. Podkreślił, że ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie zawiera unormowań prawnych, na podstawie których organ egzekucyjny mógłby zwrócić zobowiązanemu wyegzekwowane i przekazane wierzycielowi kwoty należności głównej i odsetek. Nadto – w ocenie organu - żądanie zostało wniesione przez osobę, nie będącą stroną postępowania egzekucyjnego – zobowiązanym był bowiem wyłącznie Z. B..
A. B. i Z. B. wnieśli skargę na powyższe postanowienie, żądając jego uchylenia.
Skarżący podnieśli, że domagają się zwrotu zasiłku rodzinnego. Wskazali, że organ nie uznał A. B. za stronę postępowania, chociaż to z jej rachunku (konta) pobrano pieniądze. Zakwestionowali uprawnienie do rozdzielenia ich wniosków. Zarzucili, że zaskarżone postanowienie zostało wydane niezgodnie z prawem, nie odniesiono się w nim do charakteru zasiłku rodzinnego i do tego, czy komornik miał prawo zająć ten zasiłek.
W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Administracji Skarbowej wniósł o jej oddalenie. Poparł stanowisko prezentowane w zaskarżonym postanowieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna, bowiem zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
Przypomnieć należy, że postanowienie organu I instancji dotyczy odmowy wszczęcia postępowania w sprawie wniosku skarżących o zwrot przekazanej kwoty na rachunek organu egzekucyjnego, która przez ten organ została z kolei przeznaczona na realizację zajęcia egzekucyjnego i w konsekwencji przekazana do dyspozycji wierzyciela.
W myśl art. 80 § 1 u.p.e.a., organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego poprzez przesłanie do banku zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego z rachunku bankowego do wysokości egzekwowanej należności pieniężnej wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia w terminie dochodzonej wierzytelności oraz kosztami egzekucyjnymi. Organ egzekucyjny jednocześnie wzywa bank, aby bez zgody organu egzekucyjnego nie dokonywał wypłat z rachunku bankowego do wysokości zajętej wierzytelności, lecz bezzwłocznie przekazał zajętą kwotę organowi egzekucyjnemu na pokrycie egzekwowanej należności albo zawiadomił organ egzekucyjny w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania o przeszkodzie w dokonaniu wpłaty, w tym również o nieprowadzeniu rachunku bankowego zobowiązanego. Zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1 i obejmuje również kwoty, które nie znajdowały się na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia (art. 80 § 2 u.p.e.a.).
Jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1, organ egzekucyjny zawiadamia zobowiązanego o zajęciu jego wierzytelności z rachunku bankowego, doręczając mu odpis tytułu wykonawczego, ile nie został wcześniej doręczony, i odpis zawiadomienia skierowanego do banku o zakazie wypłaty zajętej kwoty z rachunku bankowego bez zgody organu egzekucyjnego (art. 80 § 3 u.p.e.a.). Zajęcie wierzytelności jest skuteczne w odniesieniu do rachunku bankowego prowadzonego dla kilku osób fizycznych, którego współposiadaczem jest zobowiązany (art. 81 § 1a u.p.e.a.). Wskutek zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego, bank wstrzymuje wszelkie wypłaty z zajętego rachunku (...). Zajęcie nie dotyczy kwot wolnych od egzekucji (art. 86a § 1 u.p.e.a. w zw z art. 8 u.p.e.a.). Zgodnie z art. 29 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny bada z urzędu dopuszczalność egzekucji administracyjnej, organ ten nie jest natomiast uprawniony do badania zasadności i wykonalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym (art. 29 § 1 u.p.e.a.).
W niniejszej sprawie zobowiązany Z. B. otrzymał zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego, który – wbrew twierdzeniu skarżących – był objęty posiadaniem obojga małżonków w ramach łączącego ich ustroju wspólności ustawowej. Bank został poinformowany pismem Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z 8 sierpnia 2014 r. o konieczności uwzględnienia w egzekucji art. 10 § 4 u.p.e.a., który określa zakres egzekucji i wyłącza z niej m.in. zasiłki dla opiekunów, świadczenia z pomocy społecznej, świadczenie wychowawcze.
W toku postępowania A. B. złożyła skargę na czynność komornika, podnosząc w niej m.in. bezprawne zajęcie świadczenia wychowawczego (w aktach administracyjnych brak jest informacji, czy postępowanie to uległo zakończeniu po uchyleniu przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia [...] października 2018 r. o odmowie wszczęcia postępowania w tym przedmiocie; sprawa ta ma charakter odrębny). Zobowiązany nie korzystał natomiast we wskazanym zakresie z prawa do złożenia środków zaskarżenia w postępowaniu egzekucyjnym.
Przedmiotem rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie był natomiast wniosek Z. B. i A. B. z dnia 26 czerwca 2020 r., w którym zwrócili się oni o zwrot zasiłku rodzinnego, który – pomimo że był wyłączony z egzekucji – został pobrany z rachunku bankowego.
W ocenie organów obu instancji wniosek tej treści nie znajduje podstawy w ustawie egzekucyjnej i z tych względów należało odmówić wszczęcia postępowania w tym przedmiocie, na podstawie art. 61 a § 1 k.p.a. Organ odwoławczy dodatkowo podniósł, że przesłanką odmowy wszczęcia postępowania wobec A. B. jest nadto brak statusu strony postępowania (postępowanie egzekucyjne było prowadzone wyłącznie wobec Z. B.).
Zgodnie z art. 61a § 1 k.p.a. gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Przepis ten ma odpowiednie zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, na mocy odesłania zawartego w art. 18 u.p.e.a.
W ocenie Sądu, organy nie dokonały właściwej kwalifikacji przedmiotu wniosku złożonego przez A. B. i Z. B.. Nie dopełniono żadnych formalności, by skarżący wniosek ten doprecyzowali. Właściwa kwalifikacja wniosku strony jest powinnością organu. Uznanie, że wniosek nie mieści się w katalogu żądań, do których z mocy ustawy jest uprawniona strona, jest ostatecznością. Organ winien zatem dążyć do takiego sprecyzowania oczekiwań osoby występującej z podaniem, by mogło ono podlegać merytorycznej ocenie.
Powyższa okoliczność w realiach sprawy nie powoduje jednak przekonania o wadliwości rozstrzygnięcia. Właściwe odczytanie intencji skarżących i podporządkowanie ich żądania przepisom ustawy egzekucyjnej każdorazowo prowadziłoby bowiem do negatywnego rozstrzygnięcia formalnego.
W niniejszej sprawie organ uznał, że złożony wniosek w zakresie, który dotyczy zwrotu wyegzekwowanej kwoty należności stanowiącej zasiłek rodzinny, nie posiada podstawy materialnoprawnej w ustawie. Tymczasem, w ocenie Sądu, wniosek ten ma charakter żądania zwolnienia z egzekucji określonego składnika majątkowego na podstawie art. 13 § 1 u.p.e.a. Skarżący twierdzili bowiem, że ze wspólnego rachunku bankowego wyegzekwowano kwotę takiego świadczenia, które z mocy prawa podlegało wyłączeniu z egzekucji i służyło zabezpieczeniu minimum egzystencji.
Pomimo wadliwości uzasadnienia kontrolowanego rozstrzygnięcia, pozostaje ono zgodne z prawem. Właściwa kwalifikacja wniosku nie spowodowałaby istotnej różnicy w treści rozstrzygnięcia, które także i w tym przypadku byłoby oparte na przepisie art. 61 a § 1 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. i polegać musiałoby na odmowie wszczęcia postępowania w przedmiocie wniosku o zwolnienie z egzekucji. Przesłankę rozstrzygnięcia stanowiłoby w tym wypadku uznanie, że ze względu na rozdysponowanie sumy zajętej na rachunku bankowym, nie istnieje już składnik majątkowy, który mógłby być zwolniony z egzekucji. W dacie złożenia wniosku prawo to nie istniało, w następstwie wcześniejszego przekazania wierzycielowi wyegzekwowanej sumy i wykonania w ten sposób egzekwowanego obowiązku, a w następstwie umorzenia zaległości skarżącego (w tym wypadku - odpowiedniej części tej zaległości).
Instytucja zwolnienia z egzekucji służy ograniczaniu zakresu egzekucji na przyszłość (na przykład przez pozostawienie na zajętej wierzytelności zobowiązanego z rachunku bankowego kwot umożliwiających mu poniesienie kosztów bieżącego utrzymania), ale nie może być wykorzystywana do następczego korygowania zakresu egzekucji, zwłaszcza przez formułowanie roszczeń o zwrot sum już wyegzekwowanych. Jak ujął to Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 września 2018 r. (sygn. akt II FSK 447/18), przewidziane w art. 13 § 1 u.p.e.a. zwolnienie z egzekucji nie może służyć niwelowaniu skutków dokonanych już czynności egzekucyjnych i odnosić się do środków finansowych, które zostały już wyegzekwowane; zwolnienie z egzekucji oznacza bowiem niepodejmowanie lub odstąpienie od egzekucji z całości lub części składników majątkowych zobowiązanego, natomiast nie można zwolnić tego, co nie jest już przedmiotem egzekucji, bo przeszło na wierzyciela. Pogląd ten został też podzielony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 grudnia 2019 r. sygn. akt II FSK 291/18.
Wniosek w trybie art. 13 § 1 u.p.e.a. przysługiwał zobowiązanemu, a taki status bez wątpliwości posiada wyłącznie Z. B.. A. B. była współposiadaczem zajętego rachunku bankowego i jej obowiązek polegał jedynie na znoszeniu egzekucji skierowanej skutecznie do tego składnika majątkowego, jakim jest wierzytelność z rachunku bankowego. Jak wynika z akt sprawy, podnoszone przez A. B. w sprawie twierdzenie, że zajęciu podlegały kwoty wyłączone z egzekucji było przedmiotem odrębnego postępowania (vide: uzasadnienie kasatoryjnego postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia 15 grudnia 2018 r.). Na wyraźny wniosek skarżącej, po stosownym pouczeniu i wezwaniu przez organ, jej podaniu nadano jednak bieg jako skardze w trybie art. 227 k.p.a.
Gdyby zatem nawet przyjąć, że wniosek skarżącej A. B. winien zostać przez organ odczytany jako wniosek złożony w trybie art. 38 § 1 u.p.e.a., to wniosek ten został bez wątpliwości złożony po upływie ustawowego terminu. Wskazany przepis stanowi, że kto nie będąc zobowiązanym, rości sobie prawa do rzeczy lub prawa majątkowego, z którego prowadzi się egzekucję administracyjną, może wystąpić do organu egzekucyjnego - w terminie czternastu dni od dnia uzyskania wiadomości o czynności egzekucyjnej skierowanej do tej rzeczy lub tego prawa - z żądaniem ich wyłączenia spod egzekucji, przedstawiając lub powołując dowody na poparcie swojego żądania. Istotą tej regulacji jest ochrona osób trzecich, w przypadku pomyłkowego kierowania egzekucji wobec praw majątkowych nienależących do zobowiązanego. Osobą trzecią jest każda osoba nieujęta w tytule egzekucyjnym jako zobowiązany.
Jak wynika z akt sprawy, do zajęcia rachunku bankowego doszło w dniu 17 kwietnia 2014 r. Z zastosowanego środka wyegzekwowana została łącznie kwota [...]zł (w dniach 23 maja 2014 r. i 30 czerwca 2014 r.), z czego kwota [...]zł została przekazana wierzycielowi. Ze wskazania skarżących (pismo z dnia 26 czerwca 2020 r.) wynika, że przedmiot wniosku stanowi zasiłek rodzinny z 23 maja 2014 r. i 24 czerwca 2014 r. Powyższe oznacza, że termin do wniesienia żądania w trybie art. 38 § 1 u.p.e.a. upłynął zdecydowanie wcześniej niż w dacie złożenia przez skarżącą rozpatrywanego wniosku. Bez wątpliwości miała ona świadomość o podjętej czynności egzekucyjnej już w 2014 r. (na co wskazywałyby zasady doświadczenia), a na pewno wiedziała o niej w 2018 r., kiedy to wystąpiła z wnioskiem do organu o zwrot niezasadnie wyegzekwowanych kwot (wniosek z 19 października 2018 r. - k. 15 akt egzekucyjnych).
W tych okolicznościach uznać należy, że niezależnie od sposobu kwalifikacji wniosku skarżącej z dnia 26 czerwca 2020 r., postępowanie w tej sprawie nie mogło być wszczęte.
W tych warunkach wskazać trzeba, że organy zasadnie zastosowały w sprawie przepis art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. i odmówiły wszczęcia postępowania w zakresie wniosku obojga skarżących. Z tych względów na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalono ich skargę.