Uzasadnienie
Zaskarżaną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, decyzją z dnia "[...]" Zakład Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku B. M. (dalej jako "strona", "skarżąca") o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z dnia "[...]" nr "[...]" w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i fundusz pracy.
W uzasadnieniu decyzji, organ powołał treść art. 28 ust. 1 - 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2015r., poz. 121 ze zm.), dalej jako "u.s.u.s." oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) – dalej jako "rozporządzenie".
Jak wynika z akt sprawy, w dniu 29 października 2015r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. wpłynął wniosek skarżącej o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek.
Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, decyzją z dnia "[...]" Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej powoływany również jako "Zakład", "ZUS") odmówił umorzenia należności z tytułu składek w łącznej wysokości 91.158,99 zł. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia 11 marca 2016 r., nr "[...]", Zakład utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W wyniku uwzględnienia skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie prawomocnym wyrokiem z dnia 29 września 2016 r. o sygn. akt I SA/Ol 338/16 uchylił decyzję z dnia "[...]".
Po ponownym rozpatrzeniu wniosku, ZUS zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy decyzję z dnia "[...]", nr "[...]", w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek.
Na podstawie przedłożonych przez stronę dokumentów oraz oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym organ ustalił, że skarżąca prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Jedynym źródłem dochodu jest świadczenie emerytalne przyznane na stałe w wysokości 1.313,21 zł brutto. Skarżąca nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej oraz nie korzysta z innych form pomocy. Skarżąca nie posiada majątku nieruchomego, maszyn, urządzeń i środków transportu. Posiada jedynie inne składniki mienia ruchomego (telewizor, lodówka, pralka) o łącznej wartości 650 zł. Organ ustalił, że skarżąca spłaca do grudnia 2017r. zobowiązanie pieniężne z tytułu zaciągniętego kredytu w kwocie 1.200 zł, spłacane w ratach po 100 zł miesięcznie.
Ponadto skarżąca ponosi wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 518,40 zł. Skarżąca poinformowała również, że zdiagnozowano u niej następujące jednostki chorobowe: choroba układu kostno-stawowego, dyskopatia szyjna, zespół tętnic kręgowych z obsunięciami równowagi, zasłabnięciami i zaburzeniami żołądkowymi, stan po cholecystektomi, niedoczynność tarczycy, hiperlipidemia oraz wada nerki.
Z uzyskanych przez organ informacji wynikało, że strona nie figuruje w elektronicznym rejestrze Ksiąg Wieczystych jako właściciel nieruchomości. Ponadto zgodnie z danymi pozyskanymi z Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców skarżąca jest współwłaścicielem samochodu osobowego "[...]" rok produkcji 2001. Ustalono, że skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej oraz, że od 1 stycznia 1994r. pobiera świadczenie emerytalne, obecnie wypłacane w wysokości 1.107,02 zł netto.
Ponadto ustalono, że S. M. (mąż skarżącej) w Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców wg stanu na dzień 20 stycznia 2017 r. nie posiada pojazdów mechanicznych. W Centralnej Informacji Ksiąg Wieczystych ww. nie figuruje jako właściciel nieruchomości. Nie znajduje się w krajowym systemie ewidencji producentów. Nie figuruje w ewidencji osób korzystających ze świadczeń pomocy społecznej i świadczeń rodzinnych Ośrodka. Z informacji uzyskanej od Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. wynika, iż w okresie od 27 grudnia 1989 r. do 23 lipca 2011r. figurował w ewidencji podatników prowadzących działalność gospodarczą. Za rok 2014 uzyskał przychód ze stosunku pracy w wysokości 14.028 zł, w tym koszty – 1.001,25 zł, dochód w wysokości 13.026,75 zł. Ustalono również, że od 30 kwietnia 2016 r. pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 854, 95 zł (po odliczeniu zaliczek i potrąceń na rzecz ZUS).
Odnosząc się do przedstawionej sytuacji materialno-bytowej organ uznał, że opłacenie składek pozbawiłoby skarżącą możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W związku z powyższym, w ocenie organu zaistniała przesłanka zawarta w § 3 ust. 1 pkt 1 w/w rozporządzenia. Natomiast wobec faktu, że S. M. nie prowadzi działalności gospodarczej, organ uznał, że nie wystąpiła przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Nie wystąpiła również przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, gdyż skarżąca nie udowodniła, że zły stan zdrowia pozbawia ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Zakład podkreślił, że pomimo wystąpienia przesłanki wymienionej w §3 ust.1 pkt 1 rozporządzenia, organ nie ma obowiązku umorzenia przedmiotowych należności, gdyż decyzje w zakresie umorzeń mają charakter uznaniowy. Zaistniałe natomiast nowe okoliczności nie przemawiają za uchyleniem decyzji o odmowie umorzenia należności.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji.
Zaskarżanej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.: art. 7 w zw. z art. 77, art. 80 w zw. z art. 81, art. 77 w zw. z art. 86, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016r., poz.23 ze zm.), dalej jako "k.p.a.". Skarżąca podniosła, że mimo otrzymanych wytycznych zawartych w wyroku z dnia 29 września 2016 r., organ nie podjął wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w szczególności nie rozważył czy istnieje realna możliwość spłaty zadłużenia bez pozbawiania skarżącej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, gdyż zaskarżona decyzja utrzymuje w mocy decyzję, która została uchylona wyrokiem z dnia 29 września 2016 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje
Zaskarżona decyzja podlega wyeliminowaniu z obrotu prawnego, jednak z innych powodów aniżeli podniesione w skardze.
Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonej decyzji sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Kompetencje sądu administracyjnego nakładają na niego obowiązek oceny przebiegu postępowania administracyjnego i to zarówno czynności podejmowanych w toku tego postępowania, jak i treści i podstaw wydanej decyzji administracyjnej. Działanie sądu ma bowiem na celu ewentualne wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji czy postanowienia, które w jakikolwiek sposób naruszałyby obowiązujące prawo (por. wyrok NSA Warszawa z 20 stycznia 2010 r. I GSK 982/08 LEX nr 594803).
W pierwszej kolejności należy wskazać, że zaskarżona decyzja została wydana w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy po prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 29 września 2016 r., sygn. akt I SA/Ol 338/16. Wyrokiem tym, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję z dnia "[...]", nr "[...]", w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. Sąd orzekający stwierdził wówczas, że zaskarżona decyzja naruszyła prawo w sposób opisany w art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., gdyż naruszała prawo materialne, co miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), a nadto przy jej wydaniu doszło do naruszenia przepisów postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Uchylając decyzję, Sąd zobowiązał organ do dokładnego zbadania sytuacji skarżącej i rozważenia, czy istnieje realna możliwość spłacenia zadłużenia bez pozbawienia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych skarżącej.
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Ustanowiona w art. 153 p.p.s.a. zasada związania powoduje, że skutki wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie zostało wydane, postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne, jak również wszystkie przyszłe postępowania administracyjne i sądowoadministracyjne dotyczące danej sprawy administracyjnej.
W ocenie Sądu zaskarżona decyzja z dnia "[...]" dotknięta jest wadą nieważności, ponieważ organ wydał ją z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.).
Należy stwierdzić, że zagadnienie rażącego naruszenia prawa było wielokrotnie przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ostatecznie utrwalił się pogląd, że o rażącym naruszeniu prawa decydują 3 przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze - skutki, które wywołuje decyzja (m.in. orzeczenie NSA z 9 lutego 2005 r. OSK 1134/04, Lex 165717).
Naczelny Sąd Administracyjny wskazał przy tym, że oczywistość naruszenia prawa polega na rzucającej się w oczy sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną. W sposób rażący może zostać naruszony wyłącznie przepis, który może być stosowany w bezpośrednim rozumieniu, to znaczy taki, który nie wymaga stosowania wykładni prawa. Cechą rażącego naruszenia prawa jest to, że treść decyzji pozostaje w sprzeczności z treścią przepisu przez proste ich zestawienie ze sobą (wyrok z 30 marca 2004 r. IV SA 3763/03 Lex 156952). Skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności zarówno skutki gospodarcze jak i społeczne naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa.
W ocenie Sądu organ dopuścił się rażącego naruszenia prawa, gdyż w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy utrzymał w mocy decyzję z dnia "[...]", pomimo iż powyższa decyzja została uchylona na podstawie prawomocnego wyroku Sądu z dnia "[...]", w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Sąd w powołanym wyroku wyraźnie zatem rozstrzygnął o usunięciu z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. W konsekwencji, utrzymanie w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. decyzji, która została wyeliminowana z obrotu prawnego należało zakwalifikować jako rażące naruszenie prawa.
W związku z powyższym, pozostawienie w obrocie prawnym zaskarżonej decyzji z dnia "[...]" pozostaje w sprzeczności z obowiązującym porządkiem prawnym, a charakter naruszenia prawa powoduje, że taka decyzja nie może być zaakceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa.
W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 w zw. z art. 135 p.p.s.a., stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ II instancji zobligowany będzie do rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, z uwzględnieniem oceny prawnej i wskazań Sądu zawartych w wyroku z dnia 29 września 2016 r. Stwierdzone uchybienie uniemożliwia, na tym etapie postępowania, odniesienie się przez Sąd do zarzutów podniesionych w skardze. O kosztach sądowych nie orzeczono, ponieważ strona skarżąca działająca osobiście, nie wykazała aby poniosła koszty niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 205 § 1 p.p.s.a.).