Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 18 maja 2009r., złożonym wraz ze skargą na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]", nr "[...]", skarżący J. K. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych w tym wpisu od skargi w wysokości 3.503 zł.
Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż wnioskodawca nie posiada żadnego dochodu, otrzymuje pomoc od matki w postaci wyżywienia i ubioru, od żony w postaci zamieszkiwania w mieszkaniu. Skarżący nie posiada żadnego majątku: nieruchomości, przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3.000 euro, zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych, itp.).
Oceniając wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy powinien zbadać sytuację majątkową wnioskodawcy, a w szczególności skonfrontować jego dochody z udokumentowanymi wydatkami. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona stosownie do przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej cyt. jako p.p.s.a.), jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Pismem z dnia 24.06.2008r. J. K. został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń w zakresie: szczegółowego przedstawienia miesięcznych wydatków, posiadania polis ubezpieczeniowych, przedłożenia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych osobistych za okres 6 ostatnich miesięcy, posiadanych nieruchomości, ruchomości większej wartości, zasobach pieniężnych w okresie od 01.01.2005r. do 18.05.2009r., wysokości i źródła dochodów, majątku współmałżonka (nieruchomościach, zasobach pieniężnych) w przypadku pozostawania w zawiązku małżeńskim, ewentualnie nadesłania odpisu orzeczenia w przedmiocie orzeczenia separacji pomiędzy małżonkami, przedłożenia odpisów zeznań podatkowych za lata 2005 – 2008, wyjaśnień czy korzysta z odpowiednich ośrodków pomocy społecznej, przedłożenia zaświadczenia z odpowiedniego Urzędu Pracy w zakresie nie pobierania zasiłku dla bezrobotnych, rejestracji, kiedy nabył status bezrobotnego czy status ten utracił i z jakich przyczyn wyjaśnień czy i w jakiej wysokości zapłacił za usługi radcy prawnego.
W wykonaniu wezwania wnioskodawca złożył oświadczenie, iż na podstawie §3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego (Dz.U. Nr 163 poz. 1349 ze zm.), radca prawny zrezygnował z opłaty za prowadzenie sprawy w całości.
Wskazał, iż nie posiada wydatków związanych z utrzymaniem własnym, jest na utrzymaniu żony i matki. Nie posiada kredytów jak również rat pożyczek.
Wnioskodawca oświadczył, iż w okresie od 1 stycznia 2005r do 18 maja 2009r posiadał samochód "[...]" 2,5, rok produkcji 1996 za który otrzymał odszkodowanie z tytułu kradzieży w wysokości 16.000 zł, oraz samochód "[...] 1,8 rok produkcji 2000 – sprzedany w 2005r. Obecnie nie posiada żadnych nieruchomości, ani ruchomości. Nie posiada zasobów pieniężnych (w oszczędnościach, papierach wartościowych).
Wskazał, iż pozostaje w związku małżeńskim, w ustroju rozdzielności majątkowej. Żona skarżącego pracuje w punkcie totalizatora sportowego i z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie w wysokości około 1.200 – 1.400 zł. (wynagrodzenie prowizyjne). Małżonka wnioskodawcy nie posiada żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych w postaci oszczędności, papierów wartościowych, z ruchomości posiada samochód osobowy "[...]" o wartości około 18.000 zł.
Oświadczył także, iż nie posiada rachunków bankowych, nie składał zeznań podatkowych ze względu na brak dochodów. W latach 2005-2006 był zatrzymany w sprawie karnej. Był zarejestrowany w Urzędzie pracy "[...]" do 2007r. a obecnie nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy. Dodał, iż nie korzystał z pomocy opieki społecznej. Wskazał również, iż nie posiada polisy ubezpieczeniowej.
Rozpoznając niniejszy wniosek wskazać należy, iż zgodnie z treścią przepisu art. 246 §1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, w przypadku gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do pkt 2 §1 art. 246 ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W myśl art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Z powyższej regulacji wynika, iż chcąc ubiegać się o pomoc w zakresie częściowym czy też całkowitym, strona musi wykazać, że nie posiada żadnych środków na obronę swoich interesów przed sądem bądź środków wystarczających.
Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego.
Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli.
Przedstawiona powyżej sytuacja materialna i rodzinna wnioskodawcy nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w całości. W związku z tym, iż skarżący nie uzyskuje dochodów, pomocy w uiszczeniu części kosztów sądowych w wysokości 1.000 zł będzie musiał oczekiwać ze strony rodziny tj. żony i matki na których utrzymaniu pozostaje.
Okoliczność pozostawania w rozdzielności majątkowej z małżonką nie skutkuje automatycznie obowiązkiem zwolnienia skarżącego z kosztów sądowych. Należy bowiem zauważyć, że zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004r. sygn. akt GZ 71/04, publ. ONSAiWSA, 1(4)2005). Dlatego też, nie ma przeszkód, aby uzyskująca dochody żona wspomogła w razie potrzeby męża. Wskazać również należy, iż małżonka skarżącego posiada majątek ruchomy w postaci samochodu osobowego marki "[...]" o wartości szacunkowej ok. 18.000 zł.
Rozpoznającemu wniosek nie są co prawda znane dochody matki skarżącego, jednakże w sytuacji pozostawania na jej utrzymaniu dorosłego syna, twierdzenie o możliwości zwrócenia się do matki o pomoc finansową, w celu uiszczenia części kosztów sądowych, wydaje się być uzasadnione.
W ocenie rozpoznającego wniosek, uwzględniając sytuację materialną i rodzinną wnioskodawcy, a także okoliczność, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, gdyż zwolnienie od kosztów sądowych jest obciążeniem budżetu państwa i przerzuceniem ciężaru tych kosztów na Skarb Państwa, stwierdzić należy, iż skarżący może ponieść, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, koszty sądowe w wysokości 1.000 zł. Za powyższym stanowiskiem przemawia również wykazana przez skarżącego sytuacja, w której skarżący pozostaje na utrzymaniu rodziny - od około 3 lat nie podejmując przy tym pracy zarobkowej. Wnioskodawca, na którym ciąży obowiązek wykazania swojej trudnej sytuacji, nie wykazał przyczyn utrudniających lub uniemożliwiających podjęcie zatrudnienia (np. stan zdrowia lub inne), lub starań i prób w zakresie poszukiwania pracy.
W związku z tym na zasadzie art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a. i art. 258§2 pkt 7 p.p.s.a. orzec należało jak w sentencji.