Uzasadnienie
W dniu 13 sierpnia 2020 r. do tutejszego Sądu wpłynęła skarga P. B. (dalej zwanego: "skarżącym") na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej zwanego: "organem") z "[...]" w przedmiocie umorzenia postępowania z wniosku o zwolnienie z opłacenia należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r. Skarga ta została przekazana Sądowi przez organ wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę.
Jak wynika zaś z przekazanych przez organ akt sprawy, wnioskiem z 2 czerwca 2020 r. (data wpływu do organu) skarżący zwrócił się o zwolnienie z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za kwiecień i maj 2020 r. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność opłacająca składki wyłącznie za siebie. Oświadczył przy tym, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, że w pierwszym miesiącu, za który składa wniosek o zwolnienie z opłacania składek osiągnął przychód z prowadzonej działalności w wysokości 15.000 zł.
Opisaną na wstępie decyzją organ umorzył postępowanie w sprawie rozpatrzenia wniosku z 2 czerwca 2020 r. o zwolnienie z opłacenia należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r. W podstawie prawnej tej decyzji organ powołał art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.) oraz art. 31zo ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zm.); dalej zwanej "ustawą COVID-19". W uzasadnieniu tej decyzji organ przytoczył natomiast brzmienie art. 31zo ust. 2 i 4 ustawy COVID-19. Podał, że z analizy sprawy wynika, że należności za kwiecień 2020 r. zostały pokryte nadpłatami z 11 marca 2020 r. oraz 10 kwietnia 2020 r. W tych okolicznościach ocenił, że zachodzi bezprzedmiotowość postępowania odnośnie zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r.
Pismem z 23 czerwca 2020 r. organ poinformował natomiast skarżącego, że na skutek wniosku z 2 czerwca 2020 r. skarżący został zwolniony z opłacenia należności z tytułu składek za maj 2020 r. w kwocie 748,40 zł. Wyjaśnił przy tym, że kwota ta została ustalona na podstawie dokumentów rozliczeniowych złożonych do 19 czerwca 2020 r. oraz stanu konta na ten dzień.
W skardze na decyzję organu, skierowanej do tutejszego Sądu, skarżący wniósł o jej uchylenie, zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, a ponadto o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu skargi zarzucił natomiast, że organ nie dostrzegł zmiany stanu prawnego (która nastąpiła 16 maja 2020 r. – art. 69 ustawy zmieniającej), z którego wynika, że osoby, które uzyskały dochód nie wyższy niż 7.000 zł., niezależnie od faktu nadpłat składek na ZUS, są uprawnione do zwolnienia z opłacania składek. Ocenił, że skoro nie cofnął swojego wniosku to roszczenie było aktualne, a organ ewentualnie mógł odmówić prawa do zwolnienia z powodu bezzasadności wniosku zamiast umorzyć postępowanie z powodu bezprzedmiotowości postępowania. Zauważył także, że organ umorzył postępowanie za kwiecień 2020 r., gdy tymczasem wniosek dotyczył zarówno kwietnia, jak i maja.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi organ wyjaśnił, że wobec braku wniosku o zwrot nadpłaty, należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r. zostały pokryte wpłatami z 11.03.2020 r. i 10.04.2020 r., natomiast pismem z 23 czerwca 2020 r. skarżący został poinformowany o częściowym zwolnieniu z opłacenia składek za maj 2020 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje
Skarga jest zasadna, a sprawa zainicjowana tą skargą, wobec wniosku skarżącego, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.); dalej jako "p.p.s.a.", została rozpoznana w trybie uproszczonym.
Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. 2019, poz. 2167 ze zm.) oraz art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 p.p.s.a., dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaś zaskarżonej decyzji następuje między innymi w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Z taką zaś sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, w której przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja organu o umorzeniu postępowania z wniosku o zwolnienie z opłacenia należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r., o których mowa w art. 31zo ustawy COVID-19.
W podstawie prawnej tej decyzji organ powołał bowiem art. 105 § 1 k.p.a. w świetle którego, "gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części". Bezprzedmiotowość postępowania, o której mowa w tym przepisie, zachodzi w przypadku braku któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, co w konsekwencji powoduje niemożność rozstrzygnięcia sprawy co do jej istoty. W postępowaniu wszczętym na żądanie strony, czyli tak jak w kontrolowanej sprawie, bezprzedmiotowość postępowania zachodzi wówczas, gdy strona rezygnuje z ubiegania się o rozstrzygnięcie określonej treści, gdy przyznanie określonego uprawnienia stało się zbędne lub gdy organ stwierdzi oczywisty brak podstaw prawnych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy. W niniejszej sprawie żadna z tych okoliczności nie wystąpiła, a organ, jak trafnie podniósł skarżący, nie dostrzegł konieczności odmiennego definiowania terminu "bezprzedmiotowości" postępowania z ewentualną "bezzasadnością" zgłoszonego przez stronę żądania.
Już chociażby z tego powodu ocenić należało, że w niniejszej sprawie organ naruszył art. 105 § 1 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Wymaga bowiem zauważenia, że bezzasadność żądania, która zachodzi wówczas, gdy strona nie spełnia przesłanek materialnoprawnych do przyznania jej wnioskowanego uprawnienia, skutkuje wydaniem decyzji o odmowie przyznania wnioskowanego uprawnienia, a więc decyzji rozstrzygającej sprawę co do jej istoty, a nie decyzji w inny sposób kończącej postępowanie w danej instancji, jaką jest decyzja o umorzeniu postępowania.
Zdaniem Sądu, nawet przy przyjęciu, że decyzja o umorzeniu postępowania i decyzja o odmowie przyznania wnioskowanego uprawnienia, wywołują jednakowe skutki prawne w sferze materialnej jednostki, na tym etapie postępowania (wobec wydania dotychczas przez organ jedynie decyzji niemerytorycznej) przedwczesne jest formułowanie przez Sąd oceny co do zasadności lub bezzasadności wniosku skarżącego inicjującego postępowanie w kontrolowanej sprawie. Wymaga natomiast zauważenia, że organ jako przeszkodę w pozytywnym załatwieniu wniosku skarżącego w zakresie obejmującym zwolnienie z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r. postrzega okoliczność pokrycia tych należności nadpłatami z 11 marca 2020 r. oraz 10 kwietnia 2020 r. Uszło jednak uwadze organu, co słusznie podkreślono w skardze, że z dniem 16 maja 2020 r. weszła w życie ustawa z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz. U. poz. 875); dalej zwana "ustawą nowelizującą".
W świetle zaś art. 69 ustawy nowelizującej, "w przypadkach, o których mowa w art. 31zo ust. 2a i 2b ustawy zmienianej w art. 46, zwalnia się z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek wykazanych w deklaracji rozliczeniowej za kwiecień i maj 2020 r. także wówczas, gdy należności te zostały opłacone. Opłacone należności z tytułu składek podlegają zwrotowi na zasadach określonych w art. 24 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266, 321, 568 i 695)".
Przepis, do którego zawarto odesłanie w art. 69 ustawy nowelizującej to art. 31zo ust. 2a i 2b ustawy COVID-19, który określa przesłanki, jakie musi spełnić płatnik składek będący osobą prowadzącą pozarolniczą działalność opłacający składki wyłącznie na własne ubezpieczenia społeczne lub ubezpieczenie zdrowotne, aby uzyskać zwolnienie z obowiązku opłacenia nieopłaconych należności z tytułu składek, o których mowa w ust. 2, m.in. za kwiecień 2020 r. Organ nie rozważył jednak, czy takim płatnikiem składek jest także skarżący, w żaden sposób nie odniósł się ponadto do kwestii ewentualnego spełnienia przez skarżącego przesłanek zawartych w art. 31zo ust. 2a i 2b ustawy COVID-19. Przedwczesne jest zatem zajmowanie przez Sąd stanowiska co do bezzasadności wniosku skarżącego inicjującego postępowanie w kontrolowanej sprawie.
Odnosząc się natomiast do zarzutu skargi dotyczącego niepełnego rozpoznania wniosku skarżącego, który dotyczył zarówno kwietnia, jak i maja 2020 r., należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 31zq ust. 5 i 7 ustawy COVID-19, decyzja wydawana jest tylko w przypadku odmowy zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo; natomiast w przypadku zwolnienia z tego obowiązku, Zakład Ubezpieczeń Społecznych jedynie informuje płatnika składek o tym zwolnieniu. Obie opisane w tym przepisie formy prawne działania organu znalazły zastosowanie w kontrolowanej sprawie zainicjowanej wnioskiem skarżącego o zwolnienie z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za kwiecień i maj 2020 r. Na skutek tego wniosku organ wydał bowiem zaskarżona decyzję o umorzeniu postępowania w odniesieniu do składek za kwiecień 2020 r., zaś pismem z 23 czerwca 2020 r. poinformował skarżącego o podjęciu czynności materialno-technicznej w postaci zwolnienia go z opłacenia należności z tytułu składek za maj 2020 r. w kwocie 748,40 zł. Tym samym, nieuprawnione jest stawianie organowi zarzutu niepełnego rozpatrzenia wniosku skarżącego inicjującego postępowanie w kontrolowanej sprawie.
Skarżącemu wyjaśnić należy, że czynność materialno-techniczna w postaci zwolnienia go z opłacenia należności z tytułu składek za maj 2020 r. może być poddana kontroli sądu administracyjnego na podstawie art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., co jednak wymaga wniesienia odrębnej skargi.
Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ uwzględni ocenę prawną zawartą w niniejszym uzasadnieniu. Po uzupełnieniu zaś postępowania dowodowego w zakresie pozwalającym na ocenę spełnienia przez skarżącego warunków opisanych w art. 69 ustawy nowelizującej, organ ponownie rozstrzygnie sprawę co do jej istoty. W przypadku zaś wydania decyzji o odmowie zwolnienia skarżącego z obowiązku opłacenia składek za kwiecień 2020 r., sporządzi uzasadnienie tej decyzji zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. O kosztach postępowania rozstrzygnięto w punkcie 2 sentencji wyroku, na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. uwzględniając wysokość wynagrodzenia pełnomocnika skarżącego, będącego radcą prawnym (480 zł.) - ustalonego na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 265).