Uzasadnienie
Przedmiotem skargi złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (dalej jako WSA) w Olsztynie przez Zarząd Województwa [...] (dalej jako Zarząd, wierzyciel) stało się postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie (dalej jako Dyrektor lub DIAS) z 11 grudnia 2023 r., utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Elblągu (dalej Naczelnik lub NUS) z 26 października 2023 r. w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi.
Jak wynika z akt sprawy Naczelnik prowadził postępowanie egzekucyjne do majątku J. P. (dalej jako zobowiązany), na podstawie trzech tytułów wykonawczych, w tym tytułu nr [...] z 20 lutego 2018 r. (karty nr 3 i 2, tom I akt egzekucyjnych). Organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne na wniosek wierzyciela, postanowieniem z 24 kwietnia 2023 r. (k. 314 i 318, t. II). We wniosku z 17 kwietnia 2023 r. o umorzenie postępowania egzekucyjnego Zarząd podał, że postępowania egzekucyjne nie mogą być prowadzone, a przyczyny niedopuszczalności egzekucji mają charakter trwały.
NUS zawiadomił wierzyciela pismem z 24 maja 2023 r. o wysokości kosztów egzekucyjnych (k. 324-321, t. II), i na jego wniosek z 2 czerwca 2023 r. wydał postanowienie z 19 czerwca 2023 r. o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi na łączną kwotę 46.266,48 zł, w tym 8.955,95 zł powstałych w wyniku egzekucji należności z tytułu wykonawczego nr [...]. Na skutek zażalenia wierzyciela DIAS postanowieniem z 10 sierpnia 2023 r. uchylił to postanowienie w całości i przekazał sprawę NUS do ponownego rozpatrzenia.
Naczelnik pismem z 6 września 2023 r. zawiadomił zobowiązanego o zwrocie kosztów egzekucyjnych w kwocie 12.747 zł. Postanowieniem z 13 października 2023 r. obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie 12.746,94 zł oraz odsetkami ustawowymi w wysokości 2.333,11 zł. Wskazane koszty powiązał z egzekucją prowadzoną na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] i podał, że zostały one zwrócone zobowiązanemu.
Zarząd wniósł zażalenie na to postanowienie podnosząc, że jest ono niezrozumiałe, bez uzasadnienia prawnego i szczegółowego zestawienia wysokości kosztów egzekucyjnych. Naczelnik, mając na uwadze zażalenie, postanowieniem z 26 października 2023 r. zmienił postanowienie z 13 października 2023 r. i umorzył postępowanie w sprawie wydania postanowienia o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, wszczęte na wniosek Zarządu z 2 czerwca 2023 r., oraz obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie 12.746,94 zł oraz odsetkami ustawowymi w wysokości 2.333,11 zł zwróconymi zobowiązanemu w toku egzekucji prowadzonej na podstawie tytułu wykonawczego nr [...]. Powołał w sentencji art. 105 § 1, art. 132 § 1, art. 144 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej jako k.p.a.), art. 17 § 1, art. 18 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (w skrócie: u.p.e.a.) wskazując Dz. U. z 2022 r., poz. 479. Powołał także art. 64cd u.p.e.a. (Dz. U. z 2020 r., poz. 1427 ze zm.), i art. 61c § 3 pkt 2 u.p.e.a.
Na skutek zażalenia Dyrektor postanowieniem z 11 grudnia 2023 r. utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika z 26 października 2023 r. W uzasadnieniu postanowienia zauważył, że Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 23 listopada 2022 r., I GSK 14/19 uchylił decyzję będącą podstawą prawną tytułu wykonawczego z 20 lutego 2018 r. nr [...] co oznacza, że dla oceny tego zdarzenia miarodajny jest stan prawny obowiązujący w tej właśnie dacie.
Powołał art. 6 ust. 1, art. 7 ust. 1 i art. 8 ust. 1 ustawy z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1553, dalej ustawa zmieniająca) i uznał, że postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułu wykonawczego [...] zostało wszczęte 23 lutego 2018 r. poprzez doręczenie zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego dłużnikowi zajętej wierzytelności, i nie zostało zakończone przed 20 lutego 2021 r. (datą wejścia w życie przepisów ustawy zmieniającej). Postępowanie egzekucyjne zostało umorzone 24 kwietnia 2023 r. W zakresie wysokości poszczególnych opłat egzekucyjnych, wbrew twierdzeniu strony, zastosowanie mają zatem przepisy dotychczasowe sprzed 20 lutego 2021 r., z uwzględnieniem ww. przepisów przejściowych.
DIAS wskazał, że przedmiotem postępowania prowadzonego na podstawie art. 64cd u.p.e.a. nie jest ponowne określenie wysokości kosztów egzekucyjnych, gdyż wierzyciela obciążają wyłącznie koszty pobrane, a następnie zwrócone zobowiązanemu, a nie wszystkie koszty egzekucyjne naliczone w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Zasady ogólne postępowania administracyjnego nakazują natomiast zweryfikowanie, czy pobranie od zobowiązanego kosztów, którymi ostatecznie obciążony będzie wierzyciel, nastąpiło zgodnie z obowiązującymi wówczas, to jest w momencie pobrania, przepisami prawa, ponieważ wierzyciel nie może ponosić konsekwencji ewentualnych błędów organu egzekucyjnego w powyższym zakresie. Samej weryfikacji prawidłowości wysokości pobranych od zobowiązanego kosztów egzekucyjnych należy natomiast dokonać według stanu prawnego obowiązującego na dzień pobrania tych kosztów, ponieważ w niniejszej sprawie nie określa się ponownie wysokości kosztów egzekucyjnych, a jedynie obciąża wierzyciela kwotą kosztów zwróconych zobowiązanemu, co wynika wprost z treści art. 64cd § 7 u.p.e.a.
Podał, że w związku z podjętymi czynnościami, w okresie od 13.12.2019 r. do 16.11.2022 r. organ pierwszej instancji wyegzekwował łącznie kwotę 12.746,94 zł, którą w całości rozliczył na poczet kosztów egzekucyjnych: opłaty manipulacyjnej oraz opłat za dokonane czynności egzekucyjne. Wyszczególnił je w tabeli na str. 6 postanowienia. Wskazał ponadto, że uzyskane kwoty kosztów egzekucyjnych nie zostały zaliczone na opłaty za zajęcie rachunków bankowych, pomimo, że NUS tak podał w uzasadnieniu postanowienia. Nie jest wiec zasadny zarzut naruszenia art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a.
Dyrektor uznał, że nieaktualne stały się wytyczne Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14. Organ uzasadnił takie stanowisko powołując się na wejście w życie 20 lutego 2021 r. przepisów ustawy zmieniającej, która realizuje wytyczne wyroku TK. Skoro ustawodawca określił maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej w kwocie 40.000 zł, a w niniejszej sprawie opłata ta została pobrana w kwocie 9.815,65 zł, to nie przekracza ona maksymalnego, dopuszczalnego pułapu. Z kolei naliczona przez organ pierwszej instancji opłata manipulacyjna w wysokości 2.931,29 zł została wyegzekwowana 15.01.2021 r. Tym samym, mając na uwadze art. 7 ustawy zmieniającej, jeśli opłata manipulacyjna została pobrana przed 20 lutym 2021 r. (w niniejszej sprawie 15 stycznia 2021 r.), to wysokości tej opłaty nie obniża się (str. 6-7 zaskarżonego postanowienia).
W skardze do Sądu Zarząd wniósł o uchylenie postanowienia DIAS z 11 grudnia 2023 r. oraz postanowienia NUS z 26 października 2023 r. – w części dotyczącej obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi. Zarzucił naruszenie:
- 1. art. 6, 7, 8, 77, 107 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie, polegające na naruszeniu zasad postępowania administracyjnego, m.in. zasady prawdy obiektywnej, zasady pogłębiana zaufania obywateli, błędnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz wykładni obowiązujących w sprawie przepisów, wobec utrzymania w mocy zaskarżonego postanowienia Naczelnika pomimo, że postanowienie powinno być uchylone w części dotyczącej obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi,
- 2. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy: art. 6 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 1 i art. 7 ust. 1 ustawy zmieniającej, poprzez ich błędne zastosowanie i uznanie, że postanowienie Naczelnika w części dotyczącej obciążenia wierzycielami kosztami egzekucyjnymi jest prawidłowe i odpowiadające prawu, podczas gdy powinno zostać w tej części uchylone ze względu na swoją wadliwość.
Z ostrożności procesowej, w przypadku nieuwzględnienia przez Sąd powyższego zarzutu podniesiono naruszenie art. 64 § 1 pkt 4, art. 64 § 6 i § 10 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r., z powodów wymienionych już w pkt 2 zarzutów.
W treści skargi podniesiono, że:
- - przepis art. 6 ust. 1 ustawy zmieniającej nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż odnosi się do postępowań egzekucyjnych i zabezpieczających będących w toku, natomiast w badanej sprawie postępowanie egzekucyjne zostało zakończone 24 kwietnia 2023 r. poprzez wydanie ostatecznego postanowienia o jego umorzeniu,
- - art. 7 i art. 8 ustawy zmieniającej dotyczą niewyegzekwowanej lub niezapłaconej opłaty manipulacyjnej oraz niewyegzekwowanej lub niezapłaconej opłaty za czynności egzekucyjne co oznacza, że wymienione przepisy należy odnosić do opłat już naliczonych, a z taką sytuacją nie mamy do czynienia w rozpatrywanej sprawie, gdyż przedmiotowe postępowanie dotyczy określenia wysokości opłaty manipulacyjnej oraz wysokości opłaty za czynności egzekucyjne. Zatem winny mieć zastosowanie nowe przepisy u.p.e.a., według których opłata manipulacyjna wynosi 40 zł, a w przypadku wszczęcia egzekucji administracyjnej opłata ulega podwyższeniu i wynosi 100 zł (art. 64 § 1 u.p.e.a.). Należy też uwzględnić art. 64 § 4 u.p.e.a.,
- - naruszono art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r., poprzez jego błędną wykładnię, która skutkowała jego zastosowaniem w ustalonym stanie faktycznym, podczas gdy brak było podstaw do naliczenia w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] opłat za zajęcie rachunków bankowych, bowiem zgodnie z treścią pisma Naczelnika z 15 lutego 2021 r., jak również z 11 lutego 2022 r., nie doszło do faktycznego zajęcia wierzytelności na wskazanych rachunkach bankowych,
- - organ winien uwzględnić ocenę prawną zawartą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14, czego nie uczynił. Ustalił opłaty w oparciu o stawki procentowe bez uwzględniania racjonalnej zależności między czynnościami organu a wysokością opłat za nie naliczonych.
W odpowiedzi na skargę DIAS wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał dotychczasową argumentację w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skargę należało uwzględnić, choć nie wszystkie zarzuty skargi okazały się trafne.
Spór w rozpoznawanej sprawie sprowadzał się oceny prawidłowości stanowiska DIAS w zaskarżonym postanowieniu, o zasadności obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, które NUS zwrócił zobowiązanemu po umorzeniu egzekucji.
Dyrektor ocenił, że w niniejszej sprawie nie określa się ponownie wysokości kosztów egzekucyjnych, a jedynie obciąża wierzyciela kwotą kosztów zwróconych zobowiązanemu, gdyż wynika to z treści art. 64cd § 7 u.p.e.a. Uznał za nieaktualne wytyczne Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14. Powołując art. 7 ustawy zmieniającej podał, że jeśli opłata manipulacyjna została pobrana 15 stycznia 2021 r., a zatem przed wejściem w życie ustawy zmieniającej (20 lutego 2021 r.), to wysokości tej opłaty nie obniża się.
W pierwszej kolejności Sąd ma na uwadze podstawową kwestię zastosowania właściwych przepisów w sprawie, także z powodu sporu stron w tym zakresie. DIAS przekonuje w zaskarżonym postanowieniu, że odnośnie wysokości poszczególnych opłat egzekucyjnych, wbrew twierdzeniu wierzyciela, zastosowanie mają przepisy dotychczasowe sprzed 20 lutego 2021 r., z uwzględnieniem przepisów przejściowych.
Z art. 6-8 ustawy zmieniającej wynika, że:
- - w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym wszczętym i niezakończonym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe, z uwzględnieniem ust. 2-4 oraz art. 7-11 (art. 6 ust. 1);
- - niewyegzekwowaną lub niezapłaconą przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy opłatę manipulacyjną naliczoną w egzekucji należności pieniężnej objętej każdym tytułem wykonawczym w wysokości wyższej niż 100 zł na podstawie art. 64 § 6 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym, pobiera się w wysokości 100 zł (ust. 1);
- - niewyegzekwowaną lub niezapłaconą przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy opłatę za czynności egzekucyjne naliczoną w egzekucji należności pieniężnej w wysokości wyższej niż 40.000 zł, oddzielnie od każdego tytułu wykonawczego, na podstawie art. 64 § 1 pkt 1-5, 7 i 11 oraz § 1a i 5 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym, pobiera się w wysokości 40.000 zł (art. 8 ust. 1).
W rozpoznawanej sprawie postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułu wykonawczego z 20 lutego 2018 r. nr [...], zostało wszczęte 23 lutego 2018 r., nie zostało zakończone przed 20 lutego 2021 r., zostało natomiast umorzone 24 kwietnia 2023 r. Przy czym część kosztów egzekucyjnych, a mianowicie opłata manipulacyjna, została według deklaracji Dyrektora wyegzekwowana od zobowiązanego przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, inaczej niż w odniesieniu do pozostałych opłat za czynności egzekucyjne. Zatem przepisy ustawy zmieniającej mają zastosowanie do opłat za czynności egzekucyjne, którymi obciążono wierzyciela, gdyż opłaty te nie zostały w całości wyegzekwowane przed wejściem w życie tej ustawy. Natomiast do opłaty manipulacyjnej wyegzekwowanej przed wejściem w życie ustawy zmieniającej nie mają zastosowania przepisy ustawy zmieniającej.
Przepisy art. 6-11 ustawy zmieniającej nie odnoszą się do samej procedury obciążania wierzyciela zwróconymi kosztami egzekucyjnymi. Podstawą kwestionowanego postanowienia zasadnie więc DIAS uczynił przepis art. 64cd § 7 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2023 r. poz. 2505 ze zm.), o następującej treści: organ egzekucyjny obciąża, w formie postanowienia, wierzyciela zwróconymi zobowiązanemu kosztami egzekucyjnymi wraz z ustawowymi odsetkami, chyba że niezgodne z prawem wszczęcie lub prowadzenie egzekucji administracyjnej spowodował organ egzekucyjny. Na postanowienie w sprawie obciążenia wierzyciela zwróconymi zobowiązanemu kosztami egzekucyjnymi wraz z ustawowymi odsetkami wierzycielowi przysługuje zażalenie. Przepisy art. 64c § 5, 6 i 11 stosuje się odpowiednio. Przepis ten stanowi konsekwencję stwierdzenia konieczności zwrotu zobowiązanemu wyegzekwowanych lub uzyskanych kosztów egzekucyjnych wraz z ustawowymi odsetkami, którego podstawą jest stwierdzenie, że wszczęcie lub prowadzenie postępowania egzekucyjnego było niezgodne z prawem (art. 64cd § 1 u.p.e.a.).
Przy czym Sąd ma na uwadze, że nie ma zastosowania w niniejszej sprawie art. 10 ustawy zmieniającej, zgodnie z którym przepisy art. 7-9 stosuje się również do kosztów egzekucyjnych wynikających z doręczonego zawiadomienia albo ostatecznego postanowienia, o których mowa odpowiednio w art. 64c § 6a i 7 ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu dotychczasowym. Chodzi bowiem o zawiadomienie albo ostateczne postanowienie wydane przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, czego nie można odnosić z oczywistych względów do zawiadomienia z 24 maja 2023 r. o wysokości kosztów egzekucyjnych skierowanego do Zarządu, ani też późniejszych postanowień zakwestionowanych przez wierzyciela. Podstawą obciążania Zarządu zwróconymi kosztami egzekucyjnymi prawidłowo uczyniono art. 64cd § 7 u.p.e.a. dodany przez art. 1 pkt 24 ustawy zmieniającej, który dopuszcza odpowiednie zastosowanie jedynie art. 64c § 5, 6 i 11 u.p.e.a. o znowelizowanej treści.
Ponadto NUS w sentencji postanowienia z 26 października 2023 r. powołał art. 64c § 3 pkt 2 u.p.e.a., w myśl którego wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli spowodował niezgodne z prawem wszczęcie lub prowadzenie egzekucji administracyjnej. Art. 64c § 3 pkt 2 u.p.e.a. o tej treści wszedł w życie 20 lutego 2021 r. na skutek zmiany dokonanej ustawą zmieniającą.
Nie ulega wątpliwości, że w stanie faktycznym sprawy zasadne jest samo obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi zwróconymi zobowiązanemu. Okoliczność spowodowania przez Zarząd niezgodnego z prawem prowadzenia egzekucji administracyjnej wynika już ze stanowiska wierzyciela, który uznał, że postępowania egzekucyjne nie mogą być prowadzone, a przyczyny niedopuszczalności egzekucji mają charakter trwały. Zarząd stwierdził powyższe we wniosku z 17 kwietnia 2023 r. o umorzenie postępowania egzekucyjnego, na skutek uchylenia decyzji będących podstawą wystawienia trzech tytułów wykonawczych, w tym tytułu nr [...] z 20 lutego 2018 r. (k. 3 i 2, t. I akt egzekucyjnych), z którym powiązana jest kwestia obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w niniejszej sprawie. NSA wyrokiem z 23 listopada 2022 r., I GSK 14/19, uchylił wyrok WSA w Olsztynie z 29 grudnia 2018 r. sygn. akt I SA/Ol 186/18 i uchylił decyzję Zarządu Województwa z 29 grudnia 2017 r., będącą podstawą egzekucji w niniejszej sprawie, oraz decyzję ją poprzedzającą. Nie ma w tym zakresie sporu między stronami i nie ma potrzeby analizowania tej kwestii.
Przede wszystkim Sąd ma na uwadze, że wierzycielowi przysługuje uprawnienie kwestionowania wysokości obciążenia go kosztami egzekucyjnymi. Dyrektor stwierdził w zaskarżonym postanowieniu, że obciążając wierzyciela kosztami egzekucyjnymi zwróconymi zobowiązanemu nie określa się ponownie wysokości kosztów egzekucyjnych w niniejszym postępowaniu, a jedynie obciąża wierzyciela kwotą kosztów, co ma wynikać wprost z treści art. 64cd § 7 u.p.e.a.
W związku z powyższym Sąd ma na uwadze, że niedopuszczalna byłaby sytuacja obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi naliczonymi i wyegzekwowanymi wcześniej od zobowiązanego w zawyżonej wysokości. Pozbawianie wierzyciela uprawnienia weryfikacji wysokości omawianych kosztów, godzi w zasadę demokratycznego państwa prawnego, określonej w art. 2 Konstytucji RP. Z zasady tej wynika wymóg, aby wszelkie postępowania prowadzone przez organy władzy publicznej w celu rozstrzygnięcia spraw indywidualnych odpowiadały standardom sprawiedliwości proceduralnej. Postępowania te powinny być tak ukształtowane, by zapewniały wszechstronne i staranne zbadanie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz gwarantowały wszystkim stronom i uczestnikom postępowania prawo do wysłuchania, tj. prawo przedstawiania i obrony swoich racji (por. wyrok NSA z 15 lutego 2023 r., I GSK 466/22, M. Florczak-Wątor [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. II, red. P. Tuleja, Warszawa 2023, art. 2).
Organ egzekucyjny ma więc obowiązek nie tylko wyjaśnić wierzycielowi sposób naliczenia kosztów egzekucyjnych, ale również je zweryfikować. Sąd ma na względzie, że wierzyciel nie ma innej sposobności kwestionowania wysokości obciążenia go kosztami egzekucyjnymi zwróconymi zobowiązanemu wraz z ustawowymi odsetkami. Nie można wierzyciela pozbawiać tego prawa. Zamknięcie tej możliwości naruszałoby mającą odpowiednie zastosowanie (art. 18 u.p.e.a.) zasadą przekonywania z art. 11 k.p.a., zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy – tutaj: obciążeniu wierzyciela kwotą zwróconych zobowiązanemu kosztów egzekucyjnych w określonej wysokości. Zasada przekonywania nie jest zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre twierdzenia lub nie odniesie się do faktów istotnych dla danej sprawy. Wszelkie okoliczności i zarzuty strony, a zwłaszcza te, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, muszą być rzetelnie omówione i wnikliwie przeanalizowane przez organ rozpatrujący sprawę.
Przystępując do oceny zgodności z prawem zaskarżonego postanowienia w zakresie prawidłowości stanowiska DIAS co do ustalenia kosztów egzekucyjnych Sąd nie podziela stanowiska DIAS, że nieaktualne stały się wytyczne Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14. Organ uznał, że przepisy ustawy zmieniającej realizują wytyczne wyroku Trybunału. Jednak przepisy przejściowe ustawy zmieniającej w zakresie dotyczącym górnej granicy opłat nie realizują wszystkich wskazań TK z wyroku SK 31/14, tym samym zastosowanie przepisów przejściowych nie zwalnia organu z obowiązku uwzględnienia wyroku Trybunału (zob. wyrok NSA z 9 marca 2023 r., III FSK 197/22). Zalecenia z wyroku Trybunału zostały uwzględnione w przepisach ustawy zmieniającej, ale ponieważ nie mają one zastosowania w pełnym zakresie w niniejszej sprawie, konieczne jest wzięcie pod uwagę zaleceń Trybunału.
Sąd w składzie rozpoznającym skargę podziela przedstawione stanowisko. Wysokość opłat powinna być więc adekwatna do poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjnych i poniesionego nakładu pracy przy egzekwowaniu należności (zob. wyrok WSA w Łodzi z 9 lutego 2021 r., III SA/Łd 983/20). Organ ma więc obowiązek uzasadnić wysokość kosztów egzekucyjnych, którymi obciąża wierzyciela, z uwzględnieniem wytycznych wyroku Trybunału.
Z postanowień organów obu instancji wynika, że NUS zastosował środki egzekucyjne, w wyniku których dokonał zaliczenia wyegzekwowanych kwot na poczet opłat za (tabela na str. 6 zaskarżonego postanowienia):
- a) pobranie pieniędzy na miejscu u zobowiązanego z art. 64 § 1 pkt 1 u.p.e.a. – uzyskano 13 grudnia 2019 r. kwotę 27,80 zł,
- b) wynagrodzenie za pracę z art. 64 § 1 pkt 3 u.p.e.a. – uzyskano w okresie od 19 maja 2020 r. do 10 lipca 2022 r. kwotę 11.993,46 zł,
- c) za zajęcie z tytułu zwrotu kosztów postępowania sądowego z art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. – uzyskano 28 czerwca 2022 r. kwotę 429,29 zł, a 16 listopada 2022 r. kwotę 296,39 zł.
Na podstawie art. 64 § 9 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym przed omawianą zmianą, czyli przed 20 lutego 2021 r., obowiązek uiszczenia opłat, o których mowa w § 1 i 6, powstaje:
- 1) za pobranie pieniędzy – z chwilą pobrania;
- 2) za zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych u dłużnika zajętej wierzytelności – z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu;
- 3) za zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych w inny sposób niż określony w pkt 2 – z chwilą zawiadomienia zobowiązanego o zajęciu.
Obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstaje z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. Jeżeli pierwszą czynnością egzekucyjną jest zajęcie wierzytelności pieniężnej lub innego prawa majątkowego u dłużnika zajętej wierzytelności, obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstaje równocześnie z obowiązkiem uiszczenia opłaty za zajęcie (art. 64 § 10).
Organ egzekucyjny winien przedstawić precyzyjne wyliczenia w jaki sposób doszedł do przekonania, że powinien obciążyć kosztami egzekucyjnymi w deklarowanej wysokości z podaniem wszystkich składających się na nią elementów w postaci wyegzekwowanych: należności pieniężnych, odsetek z tytułu niezapłacenia jej w terminie naliczonych na dzień wystawienia tytułu wykonawczego – poprzez wykazanie ich konkretnych kwot według kolejności zaspokojenia, o której mowa w art. 115 § 1 u.p.e.a. (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 25 stycznia 2024 r., I SA/Wr 113/23). Nie oznacza to wcale, że w ten sposób organ ponownie określa wysokość kosztów egzekucyjnych, co zaakcentował DIAS. Nie ulega wątpliwości, że organ egzekucyjny ma obowiązek pobrać koszty egzekucyjne, a obecnie obciążyć nimi wierzyciela – w prawidłowo wyliczonej wysokości. Ma obowiązek przedstawić wszelkie okoliczności i wyliczenia, które mają znaczenie dla wysokości kosztów obciążających wierzyciela, co też musi być rzetelnie omówione i wnikliwie przeanalizowane przez organ rozpatrujący sprawę. Zaskarżone postanowienie nie poddaje się weryfikacji w tym zakresie.
Dyrektor winien przedstawić wyliczenie opłaty manipulacyjnej ze wskazaniem daty, z którą wiąże obowiązek uiszczenia opłaty, oraz kwotą należności, od której organ nalicza 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych objętych tytułem wykonawczym (art. 64 § 6).
Ponadto nie wiadomo dlaczego kwota 12.746,94 zł kosztów egzekucyjnych obecnie wykazywanych przez organy w odniesieniu do egzekucji prowadzonej na podstawie tytułu wykonawczego z 20 lutego 2018 r. nr [...], różni się od wyszczególnionej w kierowanym do wierzyciela zawiadomieniu z 24 maja 2023 r. o wysokości kosztów egzekucyjnych: 8.955,98 zł. Dyrektor nie wyjaśnił też dlaczego uznaje, że prawidłowa wysokość opłaty egzekucyjnej wynosi 9.815,65 zł. Na tle rozważań o aktualności wyroku TK z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14, nie jest wystarczające wskazanie organu, że nie przekracza ona maksymalnego, dopuszczalnego pułapu, tj. kwoty 40.000 zł.
Mając na uwadze wytyczne Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14, należało uwzględnić obowiązek odniesienia się przez organ do kwestii adekwatności ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych w sprawie, poniesionego nakładu pracy przy egzekwowaniu należności oraz efektywności postępowania. Nie zasługuje na aprobatę obciążanie wierzyciela opłatami z tytułu poczynionych działań egzekucyjnych, bez uwzględnienia faktycznie poczynionych w tym zakresie nakładów (por. wyrok NSA z 18 grudnia 2023 r., III FSK 4782/21).
Wobec powyższego, mimo przeciwnego stanowiska autora skargi, art. 6 ust. 1 i art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej ma w sprawie zastosowanie, natomiast ocena w tym zakresie w odniesieniu do art. 7 ust. 1 tej ustawy jest obecnie przedwczesna. Podobnie jak ocena zarzutu naruszenia art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym przed 20 lutego 2021 r., gdy zastosowano środek egzekucyjny w postaci zajęcia wierzytelności na rachunku bankowym. Wskazywanie przez Dyrektora, że uzyskane kwoty kosztów egzekucyjnych nie zostały zaliczone na opłaty za zajęcie rachunków bankowych, pomimo, że NUS tak podał w uzasadnieniu postanowienia, nie jest wystarczające. Podstawą stanowiska DIAS jest nieprawidłowe uznanie, że nie określa się ponownie wysokości kosztów egzekucyjnych, a jedynie obciąża wierzyciela kwotą kosztów zwróconych zobowiązanemu. Wątpliwości wierzyciela należy jednak wyjaśnić.
Mając zaś na uwadze art. 126 k.p.a. zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 107 § 3 w związku z art. 144 k.p.a., zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji (tu: postanowienia) powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Wobec podnoszonych w skardze zarzutów naruszenia zasad ogólnych postępowania administracyjnego Sąd uznał, że Dyrektor w zaskarżonym postanowieniu nie uzasadnił dlaczego obciążono wierzyciela opłatami egzekucyjnymi w określonej przez NUS wysokości. Nie pozwala to Sądowi na kontrolę zgodności z prawem i weryfikację prawidłowości ich wysokości w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14, i przesłanek w nim przedstawionych.
Stwierdzenie przez DIAS, że pobrana kwota 9.815,65 zł opłaty egzekucyjnej nie przekracza maksymalnego dopuszczalnego pułapu, a wysokości naliczonej opłaty opłata manipulacyjnej nie obniża się, stoi w opozycji do wyroku Trybunału z 28 czerwca 2016 r.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Dyrektor uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną.
Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. O kosztach rozstrzygnięto stosownie do art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a.
Przywoływane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.