Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 1 października 2015r. skarżący M. P. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi w wysokości 500 zł. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, iż wnioskodawca nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym. Prowadzi działalność gospodarczą, z której poniósł stratę w wysokości 11.781,70 zł. Jest właścicielem domu w "[...]" o powierzchni 90 m2 i szacunkowej wartości 250.000,00 zł, pensjonatu w "[...]" o powierzchni 650m2 i szacunkowej wartości 1.500.000,00 zł oraz gruntów rolnych o powierzchni 1,2 ha i szacunkowej wartości 45.000,00 zł. Innego majątku nie posiada.
Argumentując wniosek skarżący wskazał, iż znajduje się w trudnej sytuacji rodzinnej i finansowej z uwagi na przewlekłą chorobę. Dodał, iż posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym.
Do wniosku załączono dokument "Bilans firmy- zapisy w buforze za rok:2015" datowany na dzień 1 października 2015r., z którego wynika iż przychód wyniósł 45.072,33 zł, wydatki 56.854,03 zł, natomiast dochód (strata) - 11.781,70 zł (k. 15).
Oceniając wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy powinien zbadać sytuację majątkową wnioskodawcy, a w szczególności skonfrontować jego dochody z udokumentowanymi wydatkami. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona stosownie do przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. dalej cyt. jako p.p.s.a.), jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Pismem z dnia 9 października 2015r., skarżący wezwany został do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także przedłożenia następujących dodatkowych oświadczeń:
- - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym skarżącego (np. rachunki za gaz, energię elektryczną, czynsz, opał – ogrzewanie, wodę, telefon, TV, Internet, wywóz odpadów, koszty wyżywienia, ubrania, środków czystości, koszty eksploatacji samochodu, ew. koszty leczenia, lekarstw, rehabilitacji, rat pożyczek, kredytów, ubezpieczeń, wysokość płaconych podatków itp.), przedłożenia odpisów dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki za ostatnie 3 miesiące (tj. od 01.07.2015 r. do 30.09.2015 r.),
- - wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych, lokat terminowych posiadanych przez skarżącego osobistych bądź firmowych, z okresu ostatnich trzech miesięcy (tj. od 01.07.2015 r. do 30.09.2015 r.), bądź oświadczenia o braku takowych,
- - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie sposobu wykorzystywania i przynoszenia ewentualnych dochodów z posiadanej nieruchomości rolnej (1,2ha), w tym wyjaśnienia czy na tę nieruchomość otrzymywane są środki z tytułu płatności obszarowych lub innych, w przypadku odpowiedzi pozytywnej należy przedłożyć kopię dokumentów potwierdzających wysokość otrzymywanych dopłat w latach 2013-2015,
- - wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia w jaki sposób wykorzystywana jest nieruchomość w "[...]" (dom o powierzchni 90 m2) i czy uzyskiwane są z tego tytułu jakiekolwiek dochody,
- - oświadczenia o posiadanych przez skarżącego: nieruchomościach (podania ich rodzaju, powierzchni i położenia), ruchomościach, przedmiotach wartościowych o wartości większej niż 5.000 zł, zasobach pieniężnych, oszczędnościach, papierach wartościowych, w okresie od 01.01.2013 r. do 01.10.2015 r., w przypadku zbycia lub nabycia w tym okresie jakiegoś składnika majątku należy wskazać tytuł prawny oraz kwotę zakupu, ewentualnie cenę sprzedaży (wskazanie przeznaczenia środków uzyskanych ze sprzedaży),
- - wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia czy skarżący prowadzi działalność gospodarczą w zakresie prowadzenia pensjonatu "[...]"", czy także prowadzi działalność gospodarczą pod nazwą "[...]",
- - kopii dokumentów, z których wynika wysokość przychodu, kosztów uzyskania przychodu oraz dochodu/straty z tytułu prowadzonych przez skarżącego działalności gospodarczych za 2014r. oraz za okres bieżący styczeń – wrzesień 2015r. (w tym m.in. deklaracji VAT – 7 za ostatnie trzy miesiące),
- - kopii dokumentów, z których wynika wartość i rodzaj składników majątku wykorzystywanego do prowadzenia działalności gospodarczej przez skarżącego, w tym m.in. środków trwałych, towarów, produktów.
W odpowiedzi na wezwanie skarżący uzupełnił braki formularza poprzez jego wypełnienie, złożył wyjaśnienia oraz przedłożył kopię PIT – 36L oraz PIT - B za rok 2014, z których wynika, iż osiągnął przychód w wysokości 238.328,89 zł, koszty uzyskania przychodów wyniosły 270.723,41 zł, natomiast strata 32.394,52 zł.
W złożonym oświadczeniu wnioskodawca wyjaśnił, iż jego wydatki za media, tj. energię, wodę wywóz nieczystości wynoszą miesięcznie około 100 zł, koszty posiadania telefonu, Internetu, wyżywienia, zakupu odzieży i leków wynoszą około 300 zł miesięcznie. Wskazał, iż obecnie nie posiada żadnych oszczędności na rachunkach bankowych, nie posiada lokat pieniężnych ani papierów wartościowych. Dodał, że nie korzysta z dopłat za nieruchomość rolną 1,2 ha przynależy ona do działalności pensjonatu. Skarżący wyjaśnił, iż w domu w "[...]" zamieszkuje jego małżonka, z którą nie utrzymuje kontaktu. Wskazał, iż w sierpniu 2014r. sprzedał nieruchomość w "[...]" za kwotę 160.000,00 zł. W styczniu 2015r. sprzedał nieruchomość w "[...]" – 2ha ziemi za kwotę 280.000,00 zł. Kwoty uzyskane ze sprzedaży nieruchomości zostały przeznaczone na spłatę kredytów w Banku Spółdzielczym w "[...]". Wyjaśnił, iż obecnie prowadzi działalność gospodarczą – pensjonat "[...]". Dodał również, iż aktualnie przebywa na zwolnieniu lekarskim i nie może dostarczyć wszystkich wymaganych dokumentów.
Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, co następuje:
Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 3 p.p.s.a., zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmującym tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z treści przytoczonego przepisu wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do otrzymania prawa pomocy. To strona ma zatem przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i materialnej.
W orzecznictwie przyjmuje się, że słowo "wykazać", użyte w treści art. 246 p.p.s.a. oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 189/11, postanowienie NSA z dnia 20 stycznia 2012r. sygn. akt II FZ 863/11, orzeczenia dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Strona winna zatem wykazać, czy też przedstawić w sposób przekonywujący, iż zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności.
W warunkach niniejszej sprawy złożone przez skarżącego oświadczenia oraz przedłożone dokumenty źródłowe nie były wyczerpujące, a tym samym nie zawierały dostatecznych oraz pełnych danych, koniecznych do oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych. Wnioskodawca nie wypełnił bowiem w całości skierowanego do niego wezwania, pomijając pewne kwestie istotne dla oceny złożonego przezeń wniosku.
Wobec braku wyczerpującego wyjaśnienia aktualnej sytuacji materialnej i finansowej skarżącego nie jest możliwe stwierdzenie, że skarżący nie może ponieść kosztów postępowania sądowego. Rzeczywista sytuacja majątkowa strony nie została bowiem ustalona w sposób rzetelny i jednoznaczny, co uniemożliwia dokonanie oceny, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Skarżący odpowiadając na wezwanie nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych za okres trzymiesięczny, dokumentów potwierdzających ponoszone koszty utrzymania za okres trzymiesięczny, dokumentów z których wynika wysokość przychodu kosztów uzyskania przychodu oraz dochodu/straty z tytułu prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej za 2014r. oraz za okres bieżący styczeń – wrzesień 2015r. (w tym m.in. deklaracji VAT – 7 za ostatnie trzy miesiące), dokumentów z których wynika wartość i rodzaj składników majątku wykorzystywanego do prowadzenia działalności gospodarczej. Dlatego też na podstawie złożonego oświadczenia i dokumentów, które zostały przedłożone nie sposób określić w sposób jednoznaczny i pozbawiony wątpliwości, że poniesienie kosztów zainicjowanego skargą postępowania, jest niemożliwe. Innymi słowy nie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności dotyczące sytuacji materialnej skarżącego.
Podkreślić przy tym należy, że powoływanie się na przebywanie na zwolnieniu lekarskim, bez uwiarygodnienia tego faktu, nie zwalnia skarżącego z obowiązku wypełnienia wystosowanego do niego wezwania. Skarżący nie wyjaśnił bowiem w jaki sposób przewlekła choroba, umiarkowany stopień niepełnosprawności czy korzystanie ze zwolnienia lekarskiego uniemożliwiają mu przedłożenie wymaganych dokumentów.
Skarżący wezwaniem z dnia 9 października 2015r. zobligowany został do przedstawienia wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych, lokat terminowych z okresu ostatnich trzech miesięcy (tj. od 01.07.2015r. do 30.09.2015r.) bądź oświadczenia o braku takowych. W odpowiedzi na wezwanie wnioskodawca oświadczył, iż "obecnie nie mam żadnych oszczędności na rachunkach bankowych, nie posiadam lokat pieniężnych". Oświadczenie skarżącego, o powyższej treści, nie jest wystarczające i nie wypełnia wystosowanego do niego wezwania. Skarżący nie był bowiem zobowiązany do złożenia oświadczenia w zakresie posiadania bądź nieposiadania środków finansowych na rachunkach bankowych, lecz do przedłożenia dokumentów źródłowych w postaci wyciągów z rachunków bankowych za okres trzech miesięcy.
Wskazać należy, że skarżący został wezwany w sposób czytelny i zrozumiały, do przedstawienia wyciągów z rachunków bankowych za konkretnie wskazany w wezwaniu okres, bądź oświadczenia, że takich rachunków nie posiada. Powyższe nasuwa wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez wnioskodawcę wyjaśnień i nie pozwala stwierdzić w sposób jednoznaczny, że wnioskodawca nie posiada bądź nie posiadał środków na pokrycie należnych kosztów sądowych. Analiza rachunków bankowych, za wskazany w wezwaniu trzymiesięczny okres umożliwiałaby ustalenie czy wnioskodawca posiadał dodatkowe środki finansowe na koncie, sposób gospodarowania posiadanymi środkami finansowymi oraz rodzaj ponoszonych wydatków, co jest ważne dla ustalenia czy miał on ewentualnie możliwość zaoszczędzenia koniecznych środków pieniężnych na koszty związane z wniesieniem skargi.
W konsekwencji nieprzedstawienia wskazanych wyżej dokumentów źródłowych ocena rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego nie jest możliwa. Natomiast gołosłowne wyjaśnienia skarżącego, że obecnie nie posiada żadnych oszczędności, nie wystarczają do zwolnienia go od kosztów sądowych.
Skarżącego wezwano również do wyjaśnienia kwestii wszystkich ponoszonych przez niego wydatków oraz ich udokumentowania. Wskazać należy, iż Sąd bądź referendarz sądowy rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy analizuje nie tylko dochody wnioskodawcy czy też osób, na których utrzymaniu pozostaje, ale również wysokość oraz rodzaj jego wydatków. Na ocenę sytuacji finansowej strony ma bowiem wpływ nie tylko wysokość dochodów, czy też generalnie uzyskiwanych pożytków z określonego tytułu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych wydatków. Istotny również jest sposób oraz możliwość regulowania wykazywanych kosztów utrzymania. Brak udokumentowania ponoszonych wydatków nie pozwala na uwiarygodnienie oświadczenia, iż wysokość ponoszonych kosztów utrzymania, na które składają się koszty energii, telefonu, Internetu, wody, wywozu nieczystości, wyżywienia, zakupu odzieży, leków wynosi miesięcznie 400 zł.
Skarżący nie przedstawił również dokumentów dotyczących prowadzonej przez niego działalności gospodarczej w zakresie obrotów tej działalności oraz wartości i rodzaju składników majątkowych niezbędnych do jej prowadzenia. Powyższe dane, do których udokumentowania skarżący został zobligowany pozwoliłyby ocenić kondycję finansową prowadzonej firmy a tym samym również sytuację materialną wnioskodawcy oraz jego możliwości finansowe. Wykazywana przez skarżącego strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazywana w 2014r (PIT – 36L, PIT - B) i 2015r ("Bilans firmy") w kwocie 32.394,52 zł i 11.781,70 zł nie przesadza o sytuacji finansowej firmy. Strata bowiem powstaje wskutek nadwyżki kosztów nad uzyskanym przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych.
Na marginesie dodać należy, iż pomimo niewyjaśnienia istotnych kwestii dotyczących możliwości finansowych wnioskodawcy jego sytuacja majątkowa nie wskazuje, że jest on osobą wymagającą pomocy ze strony Państwa. Wskazać należy, iż skarżący jest właścicielem dwóch nieruchomości: domu w "[...]" o szacunkowej wartości 250.000,00 zł oraz pensjonatu w "[...]" o wartości 1.500.000,00 zł położonego na działce o powierzchni 1,2 ha. Dlatego też, nawet jeżeli wnioskodawca znajduje się aktualnie w trudniejszej sytuacji finansowej, czego nie wykazał, posiada znaczny majątek, który może ewentualnie służyć pozyskaniu niezbędnych środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych zainicjowanego przez niego postępowania. Dodać również należy, iż w ciągu ostatniego roku skarżący spieniężył inne nieruchomości (działka w "[...]", mieszkanie w "[...]") pozyskując dodatkowe środki finansowe w łącznej wysokości 440.000,00 zł, które przeznaczył na pokrycie zobowiązań o charakterze prywatnym (spłata kredytów w Banku Spółdzielczym). Uzyskanych środków nie przeznaczył natomiast choć w znikomej części (500 zł tytułem wpisu od skargi) na zabezpieczenie ewentualnych przyszłych zobowiązań o charakterze publicznym.
Reasumując podkreślić należy, że celem wystosowanego do skarżącego wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a. było możliwie najbardziej dokładne ustalenie jego faktycznej kondycji finansowej i stwierdzenie, czy rzeczywiście potrzebuje on wsparcia ze strony Państwa, bez którego nie mógłby korzystać ze swojego konstytucyjnego prawa do sądu. Referendarz (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może być pozbawiony możliwości weryfikacji danych zawartych we wniosku strony. Przepis ten wprost upoważnia referendarza (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej (por. postan. NSA z dnia 16 stycznia 2015r., sygn. akt II FZ 1955/14, publ. CBOiS).
Wskazane wyżej wątpliwości lub brak danych co do rzeczywistej sytuacji materialnej i finansowej skarżącego uniemożliwiają zweryfikowanie oświadczeń wnioskodawcy w zakresie rzeczywistej sytuacji materialnej, a tym samym ocenę jego faktycznych zdolności płatniczych. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżący nie uczynił.
Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.