Uzasadnienie
R.K. złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu w wysokości 21.228 zł, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie podatku od towarów i usług.
Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, synem i córką. Skarżący nie posiada żadnego majątku nieruchomego, zasobów pieniężnych oraz przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3.000 euro. Żona skarżącego jest właścicielką domu o powierzchni 275 m2 oraz samochodu osobowego. Rodzina utrzymuje się z dochodów żony z tytułu umowy zlecenia w wysokości 2.000 zł, umowy o pracę w wysokości 1.680 zł oraz wykonywanej działalności gospodarczej w wysokości 5.000 zł. Wnioskodawca wskazał, iż koszty utrzymania gospodarstwa domowego wynoszą: ogrzewanie 800 zł miesięcznie, woda, prąd, pozostałe media 400 zł miesięcznie, pozostałe wydatki takie jak wyżywienie, odzież, szkoła środki czystości 1.500 zł miesięcznie.
Uzyskiwane przez niego dochody takie jak: dieta radnego rady miejskiej w O. 840 zł, wynagrodzenie członka rady nadzorczej – 270 zł zostały zajęte przez komornika. Natomiast dochód uzyskiwany z tytułu umowy o pracę na ¼ etatu w wysokości 420 zł brutto, który nie pozwala mu na uiszczenie kosztów sądowych niniejszej sprawy. Dodatkowo z końcem maja 2014r. został zwolniony z pracy tracąc poważne źródło dochodu. Wyjaśnił, iż znajduje się na utrzymaniu żony, z którą ma ustanowioną rozdzielność majątkową. Podniósł także, iż dochody małżonków obciążone są spłatą rat kredytów mieszkaniowych w wysokości 2.700 zł.
W dodatkowym oświadczeniu złożonym na wezwanie referendarza sądowego skarżący, reprezentowany przez radcę prawnego M.R., wyjaśnił, iż koszty ogrzewania domu wynoszą rocznie około 6.000 zł, koszty wywozu nieczystości to około 84 zł miesięcznie, koszty eksploatacji samochodu to około 500 zł, koszty wyżywienia to około 2.000 zł, odzież około 300 zł, środki czystości około 200 zł, raty pożyczek około 2.800 zł, podatek roczny od nieruchomości 400 zł, kosztów leczenia, ubezpieczenia nie są ponoszone. Wnioskodawca wskazał, iż nie korzysta z jakiejkolwiek pomocy finansowej. Wyjaśnił, iż jego żona posiada dom o powierzchni 275 m2 położony w O. oraz samochód osobowy marki "[...]" z 2003r. o wartości około 10.000 zł. Dodał również, iż nie posiadają żadnych papierów wartościowych, zasobów pieniężnych, oszczędności. Żona wnioskodawcy posiada w rachunku osobistym i firmowym debet na łączną kwotę 33.200 zł, który jest w znacznej części wykorzystany.
Skarżący podał, iż w marcu 2011r. sprzedał działkę niezabudowaną za kwotę 60.000 zł, środki uzyskane ze sprzedaży zostały w całości przeznaczone na budowę domu. Odnosząc się do wynagrodzenia pełnomocnika wyjaśnił, iż zgodnie z umową ustną zapłata za usługi radcy prawnego ma nastąpić po zakończeniu postępowania przed sądem administracyjnym, a jej koszt to 2.000,00 zł. Do złożonych wyjaśnień zostały przedłożone harmonogramy spłat trzech kredytów, gdzie łączne raty zobowiązań wynoszą około 2800 zł. Przedłożono również wyciągi z rachunków bankowych, kopie dokumentów z prowadzonej działalności gospodarczej żony, wykaz posiadanych środków trwałych, kopię faktury VAT dotyczącą zakupu urządzeń do prowadzonej działalności gospodarczej z dnia 19.03.2013r., kopie faktur za media: wodę w wysokości 530 zł, za energię elektryczną za miesiące maj-sierpień 2014r. w wysokości około 190 zł miesięcznie, za Internet w wysokości 89,90 zł miesięcznie.
Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie postanowieniem z dnia 1 października 2014r., sygn. akt I SA/Ol 644/14 zwolnił skarżącego od wpisu sądowego ponad kwotę 5.000 zł.
Od powyższego postanowienia skarżący, reprezentowany przez dotychczasowego pełnomocnika, złożył sprzeciw. Wniósł o zwolnienie go z wpisu sądowego w całości, ewentualnie ponad kwotę 500,- zł.
Nawiązując do postanowienia referendarza sądowego autor sprzeciwu podał, że ogólny obowiązek wzajemnej pomocy z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ani też zasada równej stopy życiowej wyrażona w art. 27 nie stanowią wystarczającej podstawy do przyjęcia, że małżonek ma obowiązek wspierania drugiego małżonka w tak szerokim zakresie, jak to przyjął referendarz sądowy. W jego ocenie przepisy art. 23 i 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowią podstawę obowiązku, który w swym charakterze jest zbliżony do obowiązku alimentacyjnego. Oznacza to, że zakres świadczeń drugiego małżonka jest ograniczony do zapewnienia środków utrzymania zgodnie z zasadą równej stopy życiowej. Nie obejmuje natomiast świadczeń w kwocie 5.000 zł przeznaczonych na pokrycie kosztów sądowych.
Natomiast referendarz zdaje się oczekiwać od skarżącego, że wpłynie on na małżonka pozostającego w rozdzielności majątkowej, który nie tylko będzie utrzymywał skarżącego, co samo w sobie jest już pełną realizacją obowiązków z art. 23 i 27 (niezajęte wynagrodzenie skarżącego wynosi zaledwie 420 zł), ale także łożył na koszty sądowe w sprawach dotyczących składników majątku skarżącego. Sprzeciwiający się wskazał, że dochód rodziny skarżącego stanowią przede wszystkim dochody jego małżonki, dla której sprawą priorytetową jest utrzymanie rodziny i firmy, a także dbanie o dobro wspólnych dzieci. Oczywiście małżonka pomaga skarżącemu, lecz czyni to w drobnych sprawach życia codziennego (tj. jedzenie, lekarstwa, obuwie), co jest powodowane m.in. faktem, iż dochody z działalności gospodarczej mają charakter okresowy i z łatwością mogą ulec zmianie. Strona uznaje powyższe za o tyle istotne, że gdyby małżonka skarżącego została zmuszona do wyłożenia kwoty 5.000 złotych sytuacja rodziny uległaby znacznemu pogorszeniu.
Ponadto wbrew stanowisku referendarza sądowego okoliczność ponoszenia kosztów związanych ze spłatą kredytów w wysokości 2.800,- zł nie przesądza o możliwości poniesienia części kosztów sądowych, czy też o zdolności skarżącego do zaciągania i spłacania tego typu zobowiązań. Zobowiązania finansowe zostały zaciągnięte kilka lat temu, kiedy to sytuacja majątkowa skarżącego i jego rodziny była inna niż obecnie, zaniechanie spłaty tychże zobowiązań mogłoby nawet skutkować wszczęciem egzekucji z nieruchomości, co doprowadziłoby do pozbawienia rodziny miejsca zamieszkania.
Ponadto skarżący nie uchyla się od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi, lecz wskazuje że kwota 5.000 zł jest zdecydowanie zawyżona. Skarżący nie jest w stanie poczynić tak znacznych oszczędności i uznaje, że podobnie należy ocenić sytuację majątkową jego małżonki. Posiada ona nieruchomość i samochód, co jednak nie przesądza o dobrej sytuacji majątkowej rodziny. Dom służy do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych rodziny, a samochód do wykonywania działalności gospodarczej i w obecnych czasach nie jest uznawany za dobro luksusowe. Dodatkowo pojazd ten ma 11 lat.
Autor sprzeciwu wskazał, że wobec treści art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2012r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej w skrócie p.p.s.a., badaniu winno zatem podlegać, czy dana osoba jest w stanie ponieść koszty postępowania i ewentualnie w jakim zakresie, nawet jeśli uzyskuje ona jakiś dochód lub posiada jakiś majątek. Jeśli natomiast możliwe jest uiszczenie kosztów sądowych w pewnej wysokości, lecz z uwagi na uszczerbek jaki spowodowałoby to dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, to stronie winno przysługiwać częściowe zwolnienie z kosztów.
Powyższe strona zestawiła z otrzymywanym przez skarżącego wynagrodzeniem w kwocie 420 zł brutto z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w wymiarze 1/4 etatu. Wskazano, że pozostałe jego źródła dochodu zostały zajęte przez komornika. Małżonka skarżącego z kolei otrzymuje dochód w kwocie około 8.000 zł. Całkowity dochód rodziny, przy znacznych obciążeniach, pozwala jej na egzystencję na podstawowym poziomie. Czynienie oszczędności jest niezmiernie utrudnione zważywszy, że wydatki związane z odzieżą czy też środkami czystości mają charakter orientacyjny i ulegają zmianie w zależności od potrzeb, w szczególności dzieci. Tym samym podanie dokładnych kwot jest wręcz niemożliwe.
W rezultacie, w ocenie sprzeciwiającego się, nie istnieje w chwili obecnej realna możliwość uiszczenia przez skarżącego kosztów sądowych w wysokości określonej przez referendarza sądowego, bez uszczerbku dla utrzymania jego i rodziny.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje
W wyniku wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 ww. ustawy p.p.s.a..
Zgodnie z zasadą obowiązującą w postępowaniu przed sądem administracyjnym, wyrażoną w art. 199 ustawy p.p.s.a.., strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
Zwolnienie od kosztów sądowych poprzez zwolnienie od wpisu sądowego w całości lub w części, stanowiące prawo pomocy w zakresie częściowym, o które ubiega się w rozpoznawanej sprawie skarżący, jest wyjątkiem od powyższej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej, o ile wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Należy podkreślić, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie, a jedynie w sytuacji, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 ustawy p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010r., sygn. II FZ 185/10; z dnia 19 maja 2010r., sygn. II FZ 156/10, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sadów Administracyjnych w Internecie, pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W świetle powołanego wyżej przepisu ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. To z kolei oznacza, że taka osoba powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy.
Instytucja prawa pomocy ma bowiem służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem własnego utrzymania. A zatem przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty, powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Wnioskodawca powinien więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe.
Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarżący znajduje się w sytuacji, w której poniesienie przez niego pełnych kosztów postępowania nie jest możliwe bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Okoliczności przedstawione przez skarżącego w formularzu PPF, jak również wynikające z przedłożonych kolejnych oświadczeń, wyjaśnień i kopii dokumentów pozwalają uznać, że sytuacja skarżącego uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez częściowe zwolnienie od wpisu sądowego.
Skarżący w sposób wystarczający uprawdopodobnił, że poniesienie kosztów sądowych, na które składają się na obecnym etapie postępowania koszty wpisu sądowego w wysokości 21.228 zł, przekracza jego możliwości finansowe. Przy czym sytuacja majątkowa i rodzinna wnioskującego nie uzasadnia pomoc państwa w zakresie zwolnienia od całości wpisu sądowego lub w części ponad kwotę 500,- zł, o co wnioskuje strona w sprzeciwie od postanowienia referendarza.
W ocenie Sądu sytuacja majątkowa wnioskodawcy umożliwia uiszczenie części wpisu sądowego w wysokości 5.000 zł.
Ocena możliwości finansowych wnioskodawcy dokonywana jest z uwzględnieniem sytuacji finansowo-majątkowej skarżącego jak i jego małżonki, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Istnienie rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami w niniejszej sprawie nie powoduje rozumienia wpływu relacji w sposób przedstawiony w sprzeciwie. Nie jest zadaniem Sądu namawianie strony do poszukiwania źródeł finansowania kosztów sądowych u małżonka, jak to można wywieść z treści sprzeciwu. Sąd przy ocenie sytuacji finansowej strony winien jednak ustalić, czy wnioskodawca jest w stanie ponieść koszty sądowe zarówno samodzielnie, jak też przy pomocy osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe oraz innych osób (tj. członków najbliższej rodziny zobowiązanych do alimentacji). Dopiero pełne zbadanie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, a także osób bliskich, pozwala podjąć rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania prawa pomocy z budżetu państwa.
Jak bowiem wynika z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012r. poz. 788, dalej: k.r.o.) małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Obowiązek poszerzenia ustaleń faktycznych o informacje dotyczące stanu posiadania małżonka osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych odnosi się bowiem również do sytuacji, gdy o zwolnienie z kosztów zabiega osoba pozostająca w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Przyjmuje się bowiem, że w takiej sytuacji wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny, co znajduje umocowanie w przepisach art. 13 i art. 27 k.r.o. (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004r. sygn. akt GZ 71/04, publ.
ONSAiWSA z. 1(4) 2005, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 marca 2014r. sygn. akt I FZ 54/14; dostępne w Internecie pod adresem Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Powyższe ma zastosowanie nawet jeśli dochody małżonka ulegną zmniejszeniu.
W niniejszej sprawie żona wnioskodawcy posiada majątek nieruchomy w postaci domu o powierzchni 275 m2, ruchomy w postaci samochodu oraz stabilną sytuację finansową w zakresie uzyskiwanych dochodów. Posiadany przez żonę majątek nieruchomy i ruchomy nie pozwala zaliczyć wnioskodawcy do kategorii osób żyjących w ubóstwie. Należy mieć też na uwadze, że łączny dochód rodziny, na który składają się dochody żony z trzech źródeł oraz niezajęty dochód skarżącego z tytułu umowy o pracę w wymiarze ¼ etatu, wynosi 9.100 zł brutto, netto około 8.287 zł. Wydatki rodziny takie jak: ogrzewanie, odpady, koszty eksploatacji samochodu, wyżywienie, odzież, środki czystości, raty kredytów, prąd, Internet zostały wykazane bądź określone na łączną kwotę 6.673 zł. Tym samym rodzinie pozostaje wolna kwota środków pieniężnych w wysokości 1.614 zł, która umożliwia poczynienie oszczędności umożliwiających poniesienie chociażby części kosztów sądowych. Wnioskodawca nie wykazał przy tym żadnych szczególnych i nadzwyczajnych wydatków obciążających uzyskiwane dochody.
Dochody rodziny nie są zatem na tyle niskie, aby niemożliwe było poniesienie w niniejszej sprawie części kosztów sądowych w wysokości 5.000 zł tytułem części wpisu sądowego. Należy przy tym odnotować, że dochody te mają one stały i regularny charakter.
O możliwości poniesienia części kosztów sądowych świadczy nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale także fakt ponoszenia kosztów związanych ze spłatą rat kredytów w wysokości 2.800 zł miesięcznie. Okoliczność ponoszenia wydatków w tak znacznej wysokości, stanowiących 1/3 uzyskiwanych dochodów nie oznacza, że strona nie ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych. Przeciwnie wnioskodawca posiada zdolność do zaciągania i spłacania tego typu zobowiązań. Zauważyć należy, że strona jest w stanie wygospodarować środki pieniężne na spłatę rat zaciągniętych kredytów. Zarówno we wniosku o przyznanie prawa pomocy jak również na etapie wezwania do uzupełnienia dokumentów źródłowych strona nie wskazała, że ma jakiekolwiek problemy ze spłatą tak ustalonych rat.
Ponadto ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych kredytów nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy, nawet jeśli zaciągnięto je kilka lat temu, co zaakcentowano w sprzeciwie. Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może bowiem skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2013r., sygn. akt I FZ 224/13, dostępne w Internecie j.w.). Natomiast ewentualne skutki wszczęcia egzekucji z nieruchomości, w wyniku czego autor sprzeciwu przewiduje możliwość pozbawienia miejsca zamieszkania rodziny wobec zaniechania spłaty rat kredytowych po uiszczeniu części wpisu sądowego w kwocie 5.000 zł, Sąd uznaje za zbyt daleko idące. Jest to jedynie ewentualność w sytuacji niemożności wykonania obowiązku przy zastosowaniu innych środków i rozwiązań, gdyż egzekucja z nieruchomości jest ostatecznością, gdy zawiodą inne możliwości spłat zobowiązania, w tym przykładowo uzgodnienie z wierzycielami okresowego zmniejszenia rat kredytowych.
Przy czym nie można pomijać generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zainicjowanego przez samą stronę skarżącą oraz to, że zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja została doręczona pełnomocnikowi strony w dniu 17 czerwca 2014r., tym samym skarżący miał już możliwość przygotowania się do zabezpieczenia finansowej sfery własnych działań i zgromadzenia przynajmniej części kwoty pieniężnej tytułem wpisu sądowego od skargi.
Dodatkowo zauważyć należy, że skarżący zobowiązał się również do poniesienia przyszłych kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika. Tym samym będzie w stanie ponieść dodatkowe koszty obciążające budżet rodziny w wysokości 2.000 zł, bez względu na to na jakim etapie zostaną one uregulowane: w toku postępowania czy też po jego zakończeniu. Przy czym bezsprzecznie decyzja skarżącego o ustanowieniu dla siebie zastępstwa prawnego jest jego wyłącznym uprawnieniem. Jednakże okoliczność powyższa wskazuje, że sytuacja finansowa skarżącego nie jest na tyle zagrożona, aby niemożliwe było poniesienie tego rodzaju i wysokości kosztów, które nie służą zaspokojeniu elementarnych potrzeb wnioskodawcy bądź jego rodziny.
Rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie Sąd doszedł zatem do przekonania, że skarżący znajduje się w sytuacji, w której zasadne jest przyznanie mu prawa pomocy w postaci zwolnienia od wpisu sądowego ponad kwotę 5.000 zł. Należy odnotować, że skarżący przy wysokości wpisu 21.228 zł zostaje zwolniony ze znacznej jego części w wysokości 16.228 zł. Pozostająca do uregulowania część wpisu sądowego nie jest w ocenie Sądu zawyżona i nie stanowi w sytuacji skarżącego i jego rodziny przeszkody w realizacji przysługującego mu prawa do sądu.
Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 260 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.