Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez R. K. (dalej jako: skarżący, strona) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 sierpnia 2015 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy.
W dniu 10 marca 2016 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wpłynął wniosek (sporządzony na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [t.j. Dz. U. z 2012 r., poz.270] – zwanej dalej p.p.s.a.), w którym skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienia adwokata.
Odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, majątku i dochodach skarżący wyjaśnił, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną, jest właścicielem domu mieszkalnego o powierzchni około [...] m² (o wartości około 600.000 zł) i samochodu osobowego marki Mercedes (o wartości około 10.000 zł) oraz, że oboje utrzymują się z dochodów uzyskiwanych z renty i emerytury w wysokości łącznie 1.926 zł miesięcznie.
Uzupełniając wniosek na wezwanie referendarza sądowego dokonane w trybie art. 255 p.p.s.a. skarżący w pisemnych oświadczeniach wyjaśnił, że miesięczne koszty utrzymania jego i żony związane z zakupem żywności (ok. 771 zł miesięcznie), energii elektrycznej (ok. 127 zł miesięcznie), utrzymaniem domu (tj. podatek od nieruchomości- ok. 113 zł miesięcznie, drobne naprawy i remonty ok. 180 zł miesięcznie) opiewają łącznie na kwotę ok. 1.191,51 zł. Poza tym wskazał, że inne koszty niezbędne do utrzymania opisane są w zaskarżonej decyzji jak i wniesionym odwołaniu (skardze) oraz, że nie posiada zobowiązań z tytułu kredytów czy pożyczek i że z aktualnie prowadzonej działalności gospodarczej uzyskuje dochody w wysokości 800 zł. W załączeniu skarżący przekazał: decyzję Burmistrza Miasta [...] w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2016 r. (podatek rolny i podatek od nieruchomości), wyciągi z rachunków bankowych, rachunki za energię elektryczną, zaświadczenia o formie opodatkowania jego działalności gospodarczej (w formie karty podatkowej) oraz kserokopie deklaracji PIT-40A za 2015 r. skarżącego i jego małżonki i decyzji ZUS ustalających wysokość świadczenia rentowego i emerytalnego.
Postanowieniem z dnia 4 maja 2016r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata.
W uzasadnieniu wskazano, że skarżący – z uwagi na to, że wniesiona przez niego skarga dotyczy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne – jest ustawowo zwolniony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych na mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. Z tego względu postępowanie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych należało umorzyć jako bezprzedmiotowe na podstawie art. 249a p.p.s.a., w związku z czym rozpoznanie wniosku ograniczało się do kwestii ustanowienia adwokata z urzędu.
Dokonując oceny sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej skarżącego w oparciu o oświadczenie zawarte we wniosku o prawo pomocy oraz informacje i dane wynikające z opisanych wyżej pisma i dokumentów, referendarz sądowy uznał, iż w przypadku skarżącego nie zachodzi określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przesłanka uzasadniająca przyznanie wnioskowanego prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Wyjaśnił, że z porównania łącznych miesięcznych dochodów skarżącego i jego małżonki w wysokości 2.726 zł (z tytułu emerytury, renty i prowadzenia działalności) z comiesięcznymi kosztami utrzymania skarżącego i jego żony (związanych z zakupem żywności, energii elektrycznej oraz z utrzymaniem domu mieszkalnego, w tym zapłatą podatku od nieruchomości), wynika, że skarżący jest w stanie wygenerować środki finansowe związane z ustanowieniem zawodowego pełnomocnika. Zaznaczył również, że brak udziału zawodowego pełnomocnika nie pozbawia skarżącego możliwości dochodzenia swoich praw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu.
Skarżący bowiem nie jest zobligowany na obecnym etapie postępowania do ponoszenia kosztów związanych z ustanowieniem zawodowego pełnomocnika aby jego skarga mogła być przedmiotem merytorycznego rozpoznania przez Sąd w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy.
Od powyższego postanowienia skarżący wniósł w ustawowym terminie sprzeciw, domagając się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata z urzędu. Zarzucił, że referendarz sądowy w żaden sposób nie odniósł się do wskazywanej we wcześniejszych pismach okoliczności związanej z przyznaniem mu adwokata z urzędu w innej sprawie, toczącej się przed Sądem Rejonowym w [...]. Z tego względu zdaniem skarżącego odmowa ustanowienia adwokata w niniejszej sprawie jest dla niego krzywdząca, tym bardziej, że od czasu ustanowienia pełnomocnika w sprawie toczącej się przez Sądem Rejonowym w [...], jego sytuacja materialna uległa pogorszeniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 259 § 1 p.p.s.a., od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Natomiast w myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym.
Na wstępie podkreślić należy, że skarżący, który zaskarżył decyzję w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, jest zwolniony od kosztów sądowych z mocy ustawy na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. e p.p.s.a., zgodnie z którym strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Oznacza to, że strona skarżąca działanie organu w tej kategorii spraw nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków) już od momentu wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego (wniesienia skargi) poprzez cały tok tego postępowania zarówno przed sądem pierwszej instancji - wojewódzkim sądem administracyjnym - jak i przed sądem drugiej instancji - Naczelnym Sądem Administracyjnym, bez konieczności wydawania w tym zakresie odrębnego orzeczenia.
Tym samym, rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie stało się zbędne, w związku z czym prawidłowo referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych na podstawie art. 249a p.p.s.a. i rozpoznał wniosek w pozostałym zakresie, odnoszącym się do ustanowienia adwokata z urzędu. Za bezcelowe należy bowiem uznać rozpoznawanie wniosku w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sytuacji kiedy strona korzysta w tym zakresie ze zwolnienia ustawowego.
Zatem wniosek skarżącego należało potraktować jako wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.) poprzez ustanowienie adwokata, co w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w przypadku osoby fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy, jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe.
Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu.
Z informacji podanych we wniosku, jak również z dokumentów zawartych w aktach sądowych i administracyjnych sprawy wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z małżonką. Jest właścicielem domu mieszkalnego o powierzchni około [...] m² (o wartości około 600.000 zł) i samochodu osobowego marki Mercedes [...] rok prod. 1998, wykorzystywanego do prowadzenia działalności w zakresie przewozu osób (o wartości około 10.000 zł). Wraz z małżonką skarżący uzyskuje regularne dochody z tytułu renty skarżącego w wysokości 826 zł netto (po potrąceniu kwoty 349,95 zł na poczet zaległości wobec Dyrektora Izby Celnej w Opolu, k. 38 akt sądowych), emerytury małżonki w kwocie 1100,76 zł netto (k. 39 akt sądowych), a także z działalności skarżącego w zakresie przewozu osób [...] w kwocie ok. 800 zł miesięcznie (k. 58 akt sądowych oraz k. 23 akt adm.) i nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej (k. 26 akt adm.).
Zatem skarżący wraz z małżonką na pokrycie bieżących kosztów utrzymania dysponuje kwotą 2726,76 zł miesięcznie. Natomiast jak wynika z akt sądowych i administracyjnych sprawy na comiesięczne koszty utrzymania w łącznej kwocie ok. 2011 zł, składają się: koszt zakupu żywności (771 zł), koszty utrzymania domu 680 zł (w tym drobne naprawy i remonty - zgodnie z oświadczeniem ok. 180 zł, opłaty za media - zgodnie z oświadczeniem (k. 11 akt adm.) łącznie ok. 500 zł, w tym koszt zakupu energii elektrycznej (127 zł), woda i odprowadzanie ścieków, odpadów), podatek od nieruchomości (113,25 zł), wydatki na zakup lekarstw (ok. 300 zł, k. 11, 51 akt adm.), spłata rat w kwocie 147 zł (od września 2015 r.) dotyczących nałożonej kary grzywny i kosztów postępowania sądowego, co wynika z treści skargi i załączonych do niej postanowień Sądu Rejonowego w [...].
Zatem po opłaceniu niezbędnych kosztów utrzymania z dochodu skarżącego i jego małżonki pozostaje kwota środków do wykorzystania w wysokości ok. 715,76 zł, z której (również przy uwzględnieniu wydatków na odzież czy środki czystości, opał, co do których strona - pomimo wezwania - nie przedłożyła aktualnych informacji) skarżący mógłby poczynić pewne oszczędności na wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z wyboru, o ile w sprawie zajdzie taka konieczność, na co zasadnie wskazano w zaskarżonym postanowieniu. Tym bardziej, że skarżący korzysta z ustawowego zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w sprawie.
Jak prawidłowo wskazał referendarz sądowy, udział profesjonalnego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania nie jest jeszcze potrzebny. Podkreślić należy, że odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, sąd powinien nie tylko zbadać sytuację finansową strony, ale również uwzględnić procesową konieczność powołania pełnomocnika. W tym aspekcie sąd bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (por. postanowienie NSA z dnia 15 marca 2010 r., sygn. akt II FZ 62/10, dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl., jak i pozostałe powołane orzeczenia).
Natomiast ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem administracyjnym pierwszej instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy, bowiem sąd ten obowiązany jest czuwać nad tym, aby stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, a według art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd nie jest związany granicami skargi, a zatem obowiązany jest do zbadania sprawy nie tylko pod kątem podniesionych przez stronę zarzutów, ale w sposób całościowy (por. postanowienie NSA z dnia 8 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FZ 70/13). Z tego względu na obecnym etapie postępowania strona działając bez profesjonalnego pełnomocnika nie zostanie pozbawiona możliwości obrony jej praw.
Skarżący dotychczas wykonuje terminowo polecenia Sądu, aktywnie uczestniczy w sprawie, zatem na etapie postępowania przed tut. Sądem jest w stanie działać samodzielnie bez uszczerbku dla swojego interesu.
Wskazać należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie pozbawia skarżącego możliwości złożenia kolejnego wniosku w tej materii na dalszym etapie postępowania zwłaszcza, jeżeli w sprawie zajdzie konieczność ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika w celu wniesienia skargi kasacyjnej, co – jak wskazano powyżej – również ma znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Dla skutecznego wniesienia skargi kasacyjnej, musi być bowiem spełniony wymóg sporządzenia jej przez profesjonalnego pełnomocnika, czyli tzw. przymus adwokacko-radcowski (art. 175 § 1 p.p.s.a. oraz art. 194 § 4 p.p.s.a.), który jednak na obecnym etapie sprawy jeszcze nie występuje.
Oceny powyższej nie może zmienić powołana w sprzeciwie okoliczność związana z przyznaniem skarżącemu adwokata z urzędu w innej sprawie, toczącej się przed Sądem Rejonowym w [...], na potwierdzenie czego skarżący nie przedłożył jednak kopii stosownego orzeczenia sądu w tym zakresie. Zdaniem Sądu fakt, że w ramach innego postępowania skarżący korzysta z pełnomocnika z urzędu, nie może stanowić samoistnej podstawy do uwzględnienia przedmiotowego wniosku skarżącego, w sytuacji gdy w niniejszej sprawie ustalano, że skarżący nie ma obowiązku ponoszenia jakichkolwiek kosztów sądowych, osiąga wraz z małżonką regularne dochody, które pozwalają na opłacenie kosztów niezbędnego utrzymania, jak i na poczynienie pewnych oszczędności, a nadto obrona interesów skarżącego na obecnym etapie postępowania sądowego nie wymaga jeszcze ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika.
Reasumując, w ocenie Sądu, w niniejszym postępowaniu referendarz sądowy dokonał prawidłowej oceny przedstawionego przez skarżącego stanu faktycznego, po wezwaniu go w trybie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia odpowiednich dokumentów i wyjaśnień.
W związku z powyższym należało uznać, że na obecnym etapie postępowania wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie, w związku z czym zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
Mając zatem na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, Sąd nie stwierdził podstaw do zmiany zaskarżonego sprzeciwem postanowienia poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.