Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 9 marca 2009r., wydanym na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) i art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2005r. Nr 229, poz. 1954 z późn. zm.), Dyrektor Izby Skarbowej w Opolu po rozpoznaniu zażalenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Brzegu z dnia 14 stycznia 2009 r. Nr DE/721ZR-41/09 w sprawie zwrotu tytułów wykonawczych wystawionych wobec małżonków C. i C. M.utrzymał w mocy postanowienie organu egzekucyjnego.
Rozstrzygnięcie to wydano w następującym stanie faktycznym.
Wierzyciel – Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu wystawił wobec małżonków C. i C. M. tytuły wykonawcze, którymi objęto zaległości C. M. określone decyzją z dnia 24 sierpnia 2006r. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za zatrudnionych pracowników za poszczególne okresy roku 1995, 1996 i 1997r. oraz z tytułu ubezpieczenia osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia za poszczególne okresy roku 1996 i 1997, a także z tytułu opłaty dodatkowej w łącznej kwocie 139.684,31 zł. Ponieważ egzekucję skierowano do nieruchomości pozostającej w ustawowej majątkowej wspólności małżonków M., wierzyciel wystawił tytuły wykonawcze zarówno wobec zobowiązanego, jak i jego małżonki.
Naczelnik Urzędu Skarbowego w Brzegu postanowieniem z dnia 14 stycznia 2009r. zwrócił wierzycielowi - Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu - tytuły wykonawcze wystawione wobec małżonków C. i C. M. W ocenie Naczelnika w przedłożonych tytułach wykonawczych wystąpił błąd co do osoby zobowiązanego, bowiem C. M. nie była osobą zobowiązaną, a jedynie na mocy art. 29 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2005r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), ponosiła odpowiedzialność za zobowiązania męża z majątku wspólnego małżonków. Naczelnik podkreślił przy tym, że na podstawie art. 27 c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji istnieje możliwość wystawienia tytułu wykonawczego na wspólne (solidarne) zobowiązanie małżonków, ale nie wtedy, gdy małżonek nie ponosi odpowiedzialności lub ponosi ją tylko z majątku wspólnego. Nie godząc się z wydanym przez organ egzekucyjny postanowieniem wierzyciel wniósł zażalenie, w którym domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia.
Zdaniem wierzyciela organ egzekucyjny mylnie uznał, że wystąpił błąd co do osoby zobowiązanego. Tytuły wykonawcze zostały wystawione prawidłowo na oboje małżonków, gdyż C. M. odpowiada za zobowiązanie męża na podstawie art. 29 §1 Ordynacji podatkowej i odpowiedzialność ta obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny zobowiązanego i jego małżonka. Natomiast w myśl art. 27 c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, jeżeli egzekucja ma być prowadzona z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i ich majątków odrębnych - a taka sytuacja ma według wierzyciela miejsce w niniejszej sprawie - tytuł wykonawczy wystawia się na oboje małżonków. Współmałżonek odpowiedzialny za zaległość podatkową małżonka będącego podatnikiem nie jest zobowiązanym jako podatnik i nie odpowiada za zobowiązanie podatkowe. Jego zobowiązanie wynika z długu małżonka (podatnika) i jest ograniczone do odpowiedzialności z majątku wspólnego.
Warunkiem koniecznym do prowadzenia egzekucji z nieruchomości pozostającej w ustawowej wspólności małżonków jest wystawienie tytułu wykonawczego na oboje małżonków, bowiem wystawienie tytułu wykonawczego wyłącznie na zobowiązanego, uniemożliwia zaspokojenie zaległości z majątku wspólnego podatnika i jego małżonka.
Dyrektor Izby Skarbowej w Opolu nie podzielił tej argumentacji, gdyż jego zdaniem egzekucja jest niedopuszczalna z uwagi na błąd, co do osoby zobowiązanego.
Dyrektor wskazał, iż na podstawie art. 29 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, organ egzekucyjny jest zobligowany do badania z urzędu dopuszczalności egzekucji administracyjnej pod względem formalnym. Badanie dopuszczalności egzekucji administracyjnej powinno obejmować w szczególności ustalenie, czy egzekucja oznaczonego obowiązku jest dopuszczalna, czy tytuł wykonawczy jest prawidłowo wystawiony i czy doręczone zostało upomnienie. Jeżeli obowiązek, którego dotyczy tytuł wykonawczy, nie podlega egzekucji administracyjnej lub tytuł wykonawczy nie spełnia wymogów określonych w art. 27 § 1 i 2 ustawy egzekucyjnej, organ egzekucyjny nie przystępuje do egzekucji, zwracając tytuł wierzycielowi.
W niniejszej sprawie wierzyciel w tytułach wykonawczych określając rodzaj zobowiązania w części A w poz. 9 zaznaczył kwadrat 1 - małżeństwo. Z kolei jak wynika z uwag zamieszczonych na stronie nr 2 tytułu wykonawczego "w poz. 9 zakreśla się kwadrat nr 1, jeżeli wystawia się tytuł wykonawczy na wspólne zobowiązanie małżonków". W takim wypadku, gdy małżonkowie są wspólnie zobowiązanymi wypełnia się też część N tytułu wykonawczego, wpisując dane identyfikacyjne małżonka zobowiązanego. Przepis art. 27 c ustawy egzekucyjnej daje możliwość wystawienia tytułu wykonawczego na oboje małżonków tylko wówczas, gdy są oni solidarnie zobowiązani. Przepis ten jednak nie pozwala organowi egzekucyjnemu na prowadzenie egzekucji administracyjnej wobec małżonków, gdy wierzytelności dotyczą tylko jednego z nich. Jak wynika z treści wystawionego tytułu, zobowiązanym do uregulowania zaległych składek jest C.M.
W myśl art.1 a pkt 20 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, zobowiązanym jest m. in. osoba fizyczna, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym. C. M. odpowiada za zobowiązania męża na podstawie art. 29 § 1 Op. Odpowiedzialność ta nie obejmuje jej majątku odrębnego (osobistego). Dlatego też zdaniem Dyrektora, w sytuacji, gdy egzekucja administracyjna jest kierowana do majątku wspólnego małżonków, stosownie do art. 29 § 1 Ordynacji podatkowej, nie ma podstaw do wystawienia tytułu wykonawczego wobec małżonków w oparciu o przepis art. 27 c ustawy egzekucyjnej. Wskazany przepis dotyczy bowiem egzekucji administracyjnej, która może być prowadzona nie tylko z majątku osobistego zobowiązanego oraz majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, lecz również z majątku osobistego małżonka zobowiązanego. Stąd zakres stosowania tego przepisu jest szerszy niż wynika to z określonych w Ordynacji podatkowej zasad odpowiedzialności majątkowej za zobowiązania podatkowe podatnika pozostającego w związku małżeńskim. Dlatego też, zdaniem Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu, organ egzekucyjny zasadnie dokonał zwrotu tytułów wierzycielowi.
Nie godząc się z wydanym przez organ II instancji postanowieniem Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu. W skardze domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia i zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych, zarzucił naruszenie przepisów postępowania, w szczególności: art. 27 c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez jego niewłaściwą wykładnię polegającą na uznaniu, że może on mieć zastosowanie w stosunku do małżonków tylko wówczas, gdy są oni solidarnie zobowiązani oraz art. 27 w zw. z art.1 a pkt. 20 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, co skutkowało umorzeniem postępowania w sprawie.
Uzasadniając skargę, wierzyciel wskazał, iż warunkiem koniecznym do prowadzenia egzekucji z nieruchomości pozostającej w ustawowej wspólności małżonków jest wystawienie tytułu wykonawczego wobec obojga małżonków, bowiem wystawienie tytułu wykonawczego wyłącznie na jednego zobowiązanego uniemożliwia zaspokojenie zaległości z majątku wspólnego podatnika i jego małżonka. Odpowiedzialność podatników, pozostających w związku małżeńskim obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Natomiast na podstawie art. 27 c ustawy egzekucyjnej, jeżeli egzekucja ma być prowadzona z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z majątków odrębnych, tytuł wykonawczy wystawia się na oboje małżonków. Współmałżonek odpowiadający za zaległość podatkową małżonka będącego podatnikiem nie jest zobowiązanym jako podatnik i nie odpowiada za zobowiązanie podatkowe. Jego zobowiązanie wynika z długu małżonka (podatnika) i jest ograniczone do odpowiedzialności z majątku wspólnego.
Wobec powyższego zaniechanie wystawienia tytułu wykonawczego wobec współmałżonka podatnika stanowi rażące naruszenie art. 27 § 1 ustawy egzekucyjnej. Nadto wierzyciel podkreślił, że art. 29 §1 Ordynacji podatkowej rozszerza zakres odpowiedzialności majątkowej podatnika i wskazał na orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie z którym, warunkiem koniecznym do prowadzenia egzekucji z nieruchomości pozostającej w ustawowej wspólności małżonków jest wystawienie tytułu wykonawczego na oboje małżonków.
Dyrektor Izby Skarbowej W Opolu w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację.
W dodatkowym piśmie procesowym wierzyciel podkreślił konieczność wystawienia tytułu wykonawczego w stosunku do małżonków w sytuacji, gdy wierzyciel dochodzi należności z majątku wspólnego, pomimo, że zobowiązanym jest tylko mąż. Takie uprawnienie wierzyciel upatruje w treści art. 27c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności, przeprowadzona przez Sąd zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) wykazała, że zaskarżona decyzja narusza art. 27 c ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2005r. Nr 229, poz. 1954 z późn. zm.) – zwanej dalej u.p.e.a.
Kontrola, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowo – administracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów.
Zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. Nr 137, poz. 926 ze zm.) podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za podatki, przy czym w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność ta, stosownie do art. 29 § 1 wskazanej ustawy, obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka.
Z kolei w myśl art. 1a pkt 20 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji zobowiązanym jest m.in. osoba fizyczna, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym lub obowiązku o charakterze niepieniężnym, co oznacza, że zobowiązanym w rozumieniu wskazanego przepisu jest wyłącznie podatnik. Odpowiedzialność małżonka podatnika z mocy art. 29 §1 Ordynacji podatkowej ogranicza się do odpowiedzialności z majątku wspólnego za długi współmałżonka.
Stosownie do art. 27c u.p.e.a., jeżeli egzekucja ma być prowadzona zarówno z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł wykonawczy wystawia się na oboje małżonków.
Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest kwestia prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego małżonków (nieruchomości) na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych na oboje małżonków, w sytuacji, gdy osobą zobowiązaną jest tylko jeden z małżonków, a drugi ponosi odpowiedzialność w zakresie majątku wspólnego na podstawie art. 29 §1 Op.
Wierzyciel – Zakład Ubezpieczeń Społecznych stoi na stanowisku, że w takiej sytuacji powinien wystawić na podstawie art. 27c u.p.e.a. tytuł wykonawczy wobec obojga małżonków, natomiast organ egzekucyjny, jak i Dyrektor Izby Skarbowej wywodzą, że art. 27c u.p.e.a. uprawnia wierzyciela do wystawienia tytułu wykonawczego wobec małżonków tylko wtedy, gdy są oni zobowiązani solidarnie i gdy zachodzi konieczność prowadzenia egzekucji zarówno z majątku wspólnego, jak i ich majątków odrębnych.
Podkreślić jednocześnie należy, że tytuły wykonawcze wystawione przez wierzyciela obejmują zaległości C.M. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za zatrudnionych pracowników za poszczególne okresy roku 1995, 1996 i 1997r. oraz z tytułu ubezpieczenia osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia za poszczególne okresy roku 1996 i 1997, a także z tytułu opłaty dodatkowej. Stosownie do art.31 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych, do tych należności stosuje się odpowiednio przepisy Ordynacji podatkowej, w tym art. 29 § 1 i 2. Oznacza to, że C. M. za wskazane zaległości w opłacaniu składek na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odpowiada, zgodnie z treścią art. 29 Ordynacji podatkowej, całym swoim majątkiem, a ponieważ pozostaje w związku małżeńskim, odpowiedzialność ta obejmuje jego majątek odrębny oraz majątek wspólny (zobowiązanego i jego małżonka).
Zatem wierzyciel uprawniony jest do tego, aby prowadzić egzekucję z majątku wspólnego małżonków, co zdaniem sądu, pomimo, że faktycznie zobowiązanie dotyczy tylko jednego z małżonków, prowadzi do faktycznego "współzobowiązania" drugiego małżonka, aczkolwiek taki małżonek nie jest zobowiązanym w rozumieniu art. 1a pkt 20 u.p.e.a. Wprawdzie wierzyciel nie może w takiej sytuacji żądać zapłaty zobowiązania przez drugiego małżonka, to jednak na etapie postępowania egzekucyjnego, wierzyciel sięga także do jego majątku, który jest wspólnym majątkiem dorobkowym małżonków.
Za taką interpretacją spornej kwestii opowiedział się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 2 września 2008r.
sygn. akt I SA/Kr 696/08, stwierdzając "W świetle takiej konstrukcji odpowiedzialności małżonka osoby zobowiązanej zasadnym jest twierdzenie, iż nie jest on również w literalnym brzmieniu "zobowiązanym" w myśl art. 1 a) pkt. 20 u.p.e.a., albowiem nie ciąży na nim wykonanie żadnego prawnego obowiązku ani pieniężnego ani niepieniężnego. Jego odpowiedzialność bowiem nie pojawia się w sferze aktywnej (spełnienia określonego obowiązku np. zapłaty składek ubezpieczeniowych), ale pasywnej (znoszeniu skierowanej do majątku wspólnego egzekucji). Pomimo tego, zdaniem Sądu, podzielnie językowej wykładni powołanej normy w sposób dokonywany przez organy, bez uwzględnienia innych aspektów postępowania egzekucyjnego, wypacza status i uprawnienia małżonka osoby zobowiązanej.
Zauważyć bowiem należy, iż ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji jako środki zaskarżenia podejmowanych przez organy egzekucyjne działań (oprócz zażalenia) przewiduje: zarzuty (art. 33), żądanie wyłączenia spod egzekucji (art.
38) oraz skargę na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego lub egzekutora i skargę na przewlekłość postępowania egzekucyjnego. Przy czym wszystkie, za wyjątkiem drugiego z wymienionych środków, przysługują wyłącznie "zobowiązanemu". Wyłączenia spod egzekucji w trybie art. 38 u.p.e.a. natomiast domagać się może osoba trzecia, która rości sobie prawa do rzeczy lub prawa majątkowego, z którego prowadzi się egzekucję administracyjną. Oznacza to, że przedmiotowy przypadek obejmuje te stany faktyczne, kiedy z jakiegoś powodu organy egzekucyjne mylnie skierowały egzekucję do majątku osoby trzeciej, chociaż żadnych prawnych podstaw ku temu nie było. Chodzi więc o wyłączenie tych składników majątkowych, które de facto nigdy przedmiotem egzekucji być nie mogły. Nie można za to tą instytucją objąć przypadków, gdzie postępowanie egzekucyjne dotyczy prawidłowego majątku, czyli takiego który w świetle przepisów prawa w konkretnym stanie może być objęty ww. czynnościami to jest tak jak jest w przypadku odpowiedzialności małżonka osoby zobowiązanej, "zmuszonego" zgodnie z art. 29 Ordynacji podatkowej, do znoszenia egzekucji z majątku wspólnego. Tym samym wówczas wykluczone jest skuteczne skorzystanie przez małżonka zobowiązanego z procedury z art. 38 u.p.e.a. (vide również wyrok WSA w Warszawie z dnia 28 lutego 2008 roku, III SA/Wa 2215/05, LEX nr 193310). Praktycznie, małżonek dłużnika nie może bowiem sprzeciwić się prowadzeniu czynności egzekucyjnych w stosunku do majątku wspólnego, tylko dlatego, że dane składniki należą właśnie do tego majątku. Jego obrona opierać się może co najwyżej na podobnych argumentach, jakie przysługują osobie zobowiązanej (np. przedawnienia zobowiązania, umorzenia zaległości, itp.), dotyczących stricte zasadności, podstaw i sposobu prowadzonej egzekucji. W przeciwnym razie małżonek dłużnika pozbawiony zostałby jakiejkolwiek ochrony. Nie mógłby bowiem żądać wyłączenia majątku wspólnego (bo z niego odpowiada) ani podnosić innych zarzutów, gdyż brak by było mu przymiotu osoby zobowiązanej (....)Sąd dostrzega przy tym, że przyjęcie wykładni prowadzącej do stwierdzenia, iż tytuł wykonawczy przeciwko obojgu małżonkom wystawia się zawsze, gdy egzekucja kierowana jest do majątku wspólnego, powoduje dalsze zamieszanie wokół pojęcia "zobowiązanego" w postępowaniu egzekucyjnym w administracji (gdyż małżonek jednocześnie "zobowiązanym" nie jest, z drugiej strony wystawienie tego tytułu na obojga powoduje, że jednocześnie od formalnej strony się nim staje) - niemniej jednak pozostawienie współmałżonka odpowiedzialnego majątkiem wspólnym za zobowiązania podatkowe (lub zobowiązania o podobnym statusie) drugiego z małżonków na zasadzie art. 29 Ordynacji podatkowej bez całkowitej ochrony prawnej (brak gwarancji czynnego uczestnictwa w postępowaniu poprzez doręczanie tytułu wykonawczego, zawiadomień o dokonanych czynnościach, składanie środków zaskarżania) byłoby działaniem naruszającym standardy gwarancji konstytucyjnych państwa prawa. Dlatego więc przyjąć należy, że w art. 27 c u.p.e.a. "zobowiązanego" użyto tylko w kontekście art. 1a) pkt. 20 tej ustawy (a więc w znaczeniu materialnoprawnym), niezależnie od jego szerszego (formalnego) rozumienia odnośnie innych aspektów postępowania egzekucyjnego w administracji.
Gdyby bowiem podzielić pogląd prawny reprezentowany przez organy, skierowanie egzekucji (będącej realizacją władztwa publicznego) do majątku małżonka zobowiązanego (majątku wspólnego) bez zagwarantowania środków obrony, w tym prawa do sądu - naruszyłoby konstytucyjne zasady wynikające z art. 78 Konstytucji. Przepis ten gwarantuje obywatelom podmiotowe prawo do zaskarżenia każdego rozstrzygnięcia wydanego w pierwszej instancji w postępowaniu przed organami państwa i dotyczącego wolności i praw obywatelskich - a za takie działania należy uznać egzekucję administracyjną skierowaną na majątku wspólnego z zobowiązanym. W literaturze przedmiotu (Grzegorczyk Paweł - Przegląd Sądowy 2007.11.190 -glosa do wyroku TK z dnia 27 marca 2007 r.) podkreśla się, że przepis ten, adresowany do ustawodawcy, nakazuje mu stworzyć instytucjonalne ramy, w których prawo to będzie realizowane. Zdaniem Sądu, realizacją przez ustawodawcę, zasady wynikającej z art. 78 Konstytucji jest ww. art. 27c u.p.e.a., a co za tym idzie prawa małżonka zobowiązanego do zgłoszenia zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym skierowanym do majątku wspólnego na podstawie tytułu wykonawczego, który w takim przypadku winien być wystawiony na obojga małżonków."
Sąd w niniejszej sprawie poglądy te w pełni podziela, nie aprobując jednocześnie stanowiska przeciwnego, zgodnie z którym, gdy egzekucja administracyjna skierowana zostanie do składników majątkowych objętych zakresem stosowania art. 29 § 1 Op., nie jest uzasadnione wystawienie tytułu wykonawczego w oparciu o przepis art. 27c u.p.e.a. (por. wyroki WSA w Opolu z dnia 19 listopada 2008r. sygn. akt I SA/Op 215/08 i z dnia 29 sierpnia 2008r. sygn. akt I SA/Op 268/08 oraz wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 marca 2007r. sygn. akt III SA/Wa 3849/06 – dostępne na stronie internetowej NSA).
Dlatego też zdaniem sądu, istnieją podstawy do tego, aby zakwestionować przy odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe i ich egzekucji (również wobec ZUS), zasadność literalnej wykładni art. 27c u.p.e.a. Zwrócić przy tym należy uwagę na to, że w art. 27c u.p.e.a. jest mowa o zobowiązanym i jego małżonku. Zobowiązanym w rozumieniu art.1 a pkt 20 u.p.e.a. jest wyłącznie podatnik, a jego małżonek takiego statusu nie posiada. Jednak odpowiedzialność zobowiązanego (podatnika) obejmuje zarówno jego majątek odrębny, jak i majątek wspólny zobowiązanego i jego małżonka.
Zatem ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w art. 27c wyraźnie różnicuje zobowiązanego i jego małżonka, traktując tylko jednego z małżonków za zobowiązanego, co uprawnia do twierdzenia, że wymieniony przepis ma zastosowanie właśnie wtedy, gdy tylko jeden z małżonków jest zobowiązanym w rozumieniu ustawy, a drugi takiego statusu nie ma, ale zachodzi podstawa do prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka. Przy czym zauważyć należy, iż gdyby oboje małżonkowie mieli status zobowiązanego, to jest oczywiste, że odpowiadaliby zarówno majątkami odrębnymi, jak i majątkiem wspólnym, a wówczas przepis art. 27 c u.p.e.a. byłby zbędny, bowiem podstawę do wystawienia tytułu wykonawczego należałoby upatrywać w takiej sytuacji w przepisach ogólnych tj. art. 26 i 27 u.p.e.a.
W orzecznictwie ukształtował się pogląd, że każde prowadzenie egzekucji przeciwko podatnikowi z majątku wspólnego wymaga wystawienia tytułu wykonawczego na oboje małżonków i pogląd ten sąd rozpoznający niniejszą sprawę aprobuje (por. uchwała SN z dnia 18 września 2002 r., sygn. akt III CZP 49/02; wyrok NSA z dnia 17 stycznia 2008r. sygn. akt II GSK 335/07 - dostępny w Internecie; Wyrok WSA w Gliwicach z dnia 17 lipca 2006r. sygn. akt I SA/Gl 790/06 dostępny w Internecie, wyrok NSA z 18 stycznia 2006 r., sygn. akt II FSK 146/05, wybór LEX nr 201455).
Dodatkowo w wyroku II FSK 146/05 NSA stwierdził m.in., że nie skierowanie tytułu wykonawczego do współmałżonka podatnika w sposób rażący narusza art. 27 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2002 r. Nr 110, poz. 968 ze zm.) w administracji i w żaden sposób nie można uznać za wypełnienie tego obowiązku zakreślenie w tytule wykonawczym odnośników (kwadratu nr 3) dotyczących jego małżonka, bowiem nie wypełnia to dyspozycji art. 27c tej ustawy.
Reasumując, w opinii sądu, gdy prowadzona egzekucja dotyczy majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka (odpowiadającego majątkiem wspólnym na zasadzie art. 29 Ordynacji podatkowej), tytuł wykonawczy należy wystawić przeciwko obojgu małżonkom, bowiem tylko wówczas zobowiązany i jego małżonek uprawnieni będą do wnoszenia przewidzianych w ustawie środków zaskarżenia, w tym zarzutów na postępowanie egzekucyjne.
Z tych względów sąd na zasadzie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) uchylił zaskarżoną decyzję, albowiem stwierdził naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a., zgodnie z którym w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw.
Skarżący jest zwolniony ustawowo od wpisu, zatem zasądzono tylko zwrot kosztów obejmujący wynagrodzenie pełnomocnika (240zł) ustalone zgodnie z § 14 ust. 2 pkt 1 c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z dnia 3 października 2002r. Nr 163 poz. 1349 ze zm.).
Zdanie Odrębne
Zdanie odrębne sędziego WSA Grzegorza Gockiego do wyroku WSA w Opolu z dnia 13 lipca 2009r. sygn. akt ISA/Op 221/09
W rozpatrywanej sprawie istota zaistniałego sporu pomiędzy stronami sprowadza się do rozstrzygnięcia kwestii, czy w sytuacji gdy osobą zobowiązaną jest jeden z małżonków, a drugi ponosi jedynie odpowiedzialność w zakresie majątku wspólnego na podstawie art. 29 § 1 Op., dopuszczalne jest prowadzenie egzekucji z nieruchomości stanowiącej majątek wspólny małżonków, na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego w oparciu o uregulowanie art. 27c u.p.e.a., na oboje małżonków.
Rozstrzygając ten problem, w punkcie wyjścia odwołać należy się do przepisów Ordynacji podatkowej - które w niniejszej sprawie mają zastosowanie z mocy uregulowania zawartego w art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007r., Nr 11, poz.
74) – a która w art. 26 stanowi, że podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za wynikające ze zobowiązań podatkowych podatki. Natomiast w art. 29 § 1 Op. postanowiono, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność, o której mowa w art. 26, obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Zasadę tę stosuje się również odpowiednio do płatnika oraz inkasenta, co wynika z art. 29 § 3 Op.
Z uwagi na to, że przepisy powołanej Ordynacji podatkowej nie zawierają samodzielnych regulacji odnoszących się do małżeńskiego ustroju majątkowego, należy w tej mierze odnieść się do uregulowań zawartych w ustawie z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), powoływanej dalej jako: k.r.o.
W myśl art. 31 § 1 k.r.o., z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Do majątku wspólnego należą w szczególności: pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków oraz środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków (art. 31 § 2 k.r.o.).
Również przedmioty zwykłego urządzenia domowego służące do użytku obojga małżonków są objęte wspólnością ustawową, także w wypadku, gdy zostały nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił (art. 34 k.r.o.) Z kolei w art. 33 k.r.o. wskazane zostały w sposób enumeratywny składniki majątkowe należące do majątku osobistego każdego z małżonków. Ten wynikający z powyższych przepisów ustawowy model małżeńskiego ustroju majątkowego może być modyfikowany w drodze umowy majątkowej między małżonkami, o czym stanowi art. 47 § 1 k.r.o. Wprawdzie w art. 29 § 1 Op. mówi się o "majątku odrębnym" podatnika pozostającego w związku małżeńskim, jednakże nie powinno budzić wątpliwości, iż chodzi tu o majątek osobisty małżonka w rozumieniu, jakie nadają temu pojęciu przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Powołany przepis art. 29 § 1 Op. w sposób jednoznaczny określa składniki majątkowe, które objęte są odpowiedzialnością podatnika za jego zobowiązania podatkowe, do których może być skierowana egzekucja w przypadku braku wywiązania się przez podatnika z ciążących na nim obowiązków. Odpowiedzialność ta obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Nie obejmuje ona natomiast majątku odrębnego (osobistego) małżonka podatnika.
Z tych względów przyjąć należy, iż w sytuacji, gdy egzekucja administracyjna skierowana zostanie do składników majątkowych, które objęte są zakresem stosowania art. 29 § 1 Op., nie jest uzasadnione wystawienie tytułu wykonawczego w oparciu o przepis art. 27c u.p.e.a. Ten ostatnio powołany przepis stanowi bowiem, że jeżeli egzekucja ma być prowadzona zarówno z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł wykonawczy wystawia się na oboje małżonków. Dokonując gramatycznej wykładni przytoczonego przepisu należy uznać, iż dotyczy on egzekucji administracyjnej, która może być prowadzona nie tylko z majątku osobistego zobowiązanego oraz majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, ale również z majątku osobistego małżonka zobowiązanego. Jego zakres – co należy szczególnie podkreślić - jest szerszy, niż wynika to z określonych w Ordynacji podatkowej zasad odpowiedzialności majątkowej za zobowiązania podatkowe podatnika pozostającego w związku małżeńskim.
Tym samym uznać trzeba, iż dotyczy on innych przypadków niż te, w których podatnikiem jest tylko jeden z małżonków pozostających w związku małżeńskim. Przykładem takiej sytuacji, w której wystawiany jest tytuł wykonawczy na oboje małżonków w oparciu o art. 27c u.p.e.a. jest ciążący solidarnie na małżonkach obowiązek w zakresie podatku od nieruchomości z tytułu współwłasności podlegającej opodatkowaniu tym podatkiem nieruchomości (por. pismo Ministerstwa Finansów z dnia 10 marca 2005r., Nr SP2/1024/033-300/1991/04/DO – opubl. Biuletyn Skarbowy 2005/2/28).
Istotniejszym argumentem wydaje się to, iż jeżeliby dopuścić możliwość, że w przypadku, gdy zobowiązanym jest tylko jeden z małżonków i w postępowaniu egzekucyjnym realizowany jest ciążący tylko na nim z tego tytułu obowiązek zapłaty podatku, a skierowanie egzekucji do majątku wspólnego małżonków wymagałoby wystawienia tytułu wykonawczego w oparciu o przepis art. 27c u.p.e.a., to oznaczałoby to również - zgodnie z brzmieniem tego przepisu - możliwość skierowania tej egzekucji do majątku osobistego małżonka podatnika, co w świetle określonych w Ordynacji podatkowej zasad odpowiedzialności majątkowej za wynikające ze zobowiązań podatkowych podatki byłoby niedopuszczalne, ponieważ oznaczałoby pogorszenie w postępowaniu egzekucyjnym sytuacji prawnej małżonka zobowiązanego. Bowiem na gruncie przepisów Ordynacji podatkowej w sytuacji, gdy podatnikiem jest tylko jeden z małżonków, drugi z nich może odpowiadać swoim majątkiem osobistym tylko w ściśle wyznaczonym zakresie i w szczególnych przypadkach, na zasadach określonych w przepisach dotyczących odpowiedzialności osób trzecich, np. w sytuacji określonej w art. 110 czy 111 Op. Jest to jednak zupełnie inny rodzaj odpowiedzialności, niż ten wynikający z art. 29 Op., wymagający przeprowadzenia odrębnego postępowania.
Podkreślenia również wymaga i to, że uznanie zasadności poglądu reprezentowanego przez stronę skarżącą oznaczałoby konieczność wystawiania tytułu wykonawczego na podstawie art. 27c u.p.e.a. na oboje małżonków, nie tylko w przypadku zastosowania środka egzekucyjnego w postaci egzekucji ze wspólnej nieruchomości, ale również w przypadku zastosowania każdego innego przewidzianego w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym w administracji środka egzekucyjnego, pod warunkiem, iż skierowany byłby on do jakiegokolwiek składnika majątkowego stanowiącego element majątku wspólnego małżonków, którego zakres wynika z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, np. do wynagrodzenia za pracę. Z art. 27c u.p.e.a. nie wynika bowiem, aby odnosił się on wyłącznie do egzekucji z nieruchomości. Oznaczałoby to, iż w zależności o tego, czy egzekucja kierowana byłaby do składnika majątkowego stanowiącego element majątku osobistego podatnika, czy też do składnika majątkowego wchodzącego w skład majątku wspólnego małżonków, istniałaby konieczność wystawiania różnych tytułów wykonawczych, bądź też odpowiedniej ich modyfikacji.
W praktyce oznaczałoby to, w sytuacji gdy egzekwowane mają być należności podatnika pozostającego w związku małżeńskim, konieczność wystawienia tytułów wykonawczych na oboje małżonków, ponieważ w zdecydowanej większości przypadków wierzyciel w momencie wystawienia tytułów wykonawczych nie mógłby być pewien, czy w toku postępowania egzekucyjnego nie zajdzie konieczność skierowania egzekucji do składników majątkowych należących do majątku wspólnego małżonków. (por. wyrok WSA w Warszawie z 22.03.2007r., sygn. akt III SA/Wa 3849/06, także J. Budziszewski, Podmioty i uczestnicy postępowania egzekucyjnego, Doradztwo Podatkowe 2006/2/43).
Odnosząc się do przywołanego przez stronę skarżącą orzecznictwa, w tym orzecznictwa Sądu Najwyższego, przyjmującego iż podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka nie może być administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony tylko przeciwko podatnikowi, natomiast podstawę tę może stanowić tytuł wystawiony na oboje małżonków (uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 8 października 2003r., sygn. akt III CZP 68/2003, OSNC 2004/12/191; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2005r., sygn. akt III CK 675/04), wskazać należy na istnienie zasadniczych różnic w regulacjach zawartych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym oraz w Ordynacji podatkowej w zakresie dotyczącym zasad odpowiedzialności majątkiem wspólnym małżonków za długi (zaległości podatkowe) tylko jednego z nich, jak również na odmienny sposób i zakres egzekucji tych długów, przyjęty w Kodeksie postępowania cywilnego oraz w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Uprawnione jest tu stwierdzenie, iż w pierwszym przypadku, o tym czy i w jakim zakresie roszczenie wierzyciela może być skierowane do majątku wspólnego małżonków decyduje wyrażenie zgody (bądź nie) przez drugiego małżonka na ich zaciągnięcie. Natomiast zobowiązanie podatkowe wobec pozostającego w związku małżeńskim podatnika powstaje w sposób określony w Ordynacji podatkowej, a zakres odpowiedzialności z tego tytułu w odniesieniu do majątku wspólnego, co do zasady, nie zależy od zachowania drugiego z małżonków i wynika z mocy prawa, czyli z samego faktu pozostawania w związku małżeńskim i istnienia majątkowej wspólności małżeńskiej.
Konsekwencją tych różnic są odmienne uregulowania prawne w przepisach, na podstawie których następuje przymusowa realizacja zaległości o charakterze cywilnoprawnym i publicznoprawnym. W pierwszym przypadku, istnieje też na gruncie przepisów dotyczących egzekucji sądowej zawartych w k.p.c. szczególny tryb postępowania (art. 781 k.p.c. i następne) polegający na nadawaniu tytułom egzekucyjnym (w tym orzeczeniom sądu) klauzuli wykonalności. Zgodnie bowiem z art. 776 k.p.c. podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Tytułem wykonawczym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności. W ramach postępowania o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności rozstrzygane są także kwestie dotyczące zakresu odpowiedzialności z majątku wspólnego małżonków w przypadku tytułów egzekucyjnych wydanych wobec osób pozostających w związku małżeńskim, o czym stanowi m.in. art. 787 i 7871 k.p.c. Tego rodzaju postępowanie nie występuje na gruncie przepisów o egzekucji administracyjnej.
Wynika to z bezwarunkowego określenia w Ordynacji podatkowej zakresu odpowiedzialności podatnika pozostającego w związku małżeńskim oraz jego małżonka za podatki wynikające ze zobowiązań podatkowych. Zarówno dla powstania samego zobowiązania podatkowego, jak i dla określenia zakresu wynikającej stąd odpowiedzialności podatnika i jego małżonka nie są istotne, ani sposób powstania zobowiązania podatkowego, ani też zgoda bądź jej brak ze strony małżonka podatnika. Odpowiedzialność ta i jej zakres wynikają wprost z przepisów Ordynacji podatkowej i na gruncie przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie ma podstaw do dokonywania jej modyfikacji. Nie ma też podstawy prawnej, która pozwalałaby w przypadku wystawienia tytułu wykonawczego na oboje małżonków w oparciu o art. 27c u.p.e.a. na ograniczenie zakresu odpowiedzialności małżonka podatnika jedynie do majątku objętego wspólnością majątkową.