Uzasadnienie
Przedmiotem skargi M.C. jest decyzja Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 23 lutego 2010 r. Nr PD/43060-0014/09/KKa w przedmiocie ustalenia zobowiązana w podatku od spadków i darowizn. W związku z tym skarżąca na etapie wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu zobowiązana jest - zgodnie z postanowieniami § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, 2193) – do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 186 zł. Na dalsze koszty jakie mogą mieć miejsce w przedmiotowej sprawie składają się opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku – stosownie do zapisów § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz. U. Nr 221, poz. 2192) - w kwocie 100 zł oraz wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł (§ 3 rozporządzenia w sprawie wysokości oraz szczególnych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi).
Skarżąca na sporządzonym w dniu 30 maja 2010 r. urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 257 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270) - zwanej dalej ustawą, zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych dotyczącego wpisu od skargi.
W uzasadnieniu wniosku skarżąca podniosła, iż w wyniku powodzi poniosła znaczne szkody (zgodnie z jej twierdzeniem mieszczące się w granicach 70.000 zł), że obciążona jest znacznymi kredytami bankowymi (według jej oświadczenia wynoszącymi 160.000 zł), oraz że z gospodarstwa rolnego, z którego się utrzymuje nie uzyska w tym roku żadnych dochodów. Poza tym odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej skarżąca oświadczyła, że w gospodarstwie domowym pozostaje wspólnie z mężem A. C., prowadzącym działalność gospodarczą w zakresie doradztwa podatkowego, z której uzyskiwał w 2009 r. dochody w skali miesiąca w wysokości 515 zł oraz że z prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego miesięcznie w 2009 r. ponosiła straty w wysokości 1.099 zł. Z kolei, zgodnie jej oświadczeniem, na posiadany przez nią i męża majątek składają się: gospodarstwo rolne, w którego skład wchodzi dom mieszkalny o powierzchni 150 m², dwa lokale mieszkalne o powierzchni odpowiednio 19 i 24 m², nieruchomość rolna o powierzchni 1,43 ha oraz samochód osobowy marki KIA o wartości 30.000 zł. Jednocześnie do wniosku załączono kartę udzielenia skarżącej pomocy rzeczowej osoby poszkodowanej w wyniku powodzi w maju 2010 r.
Rozpatrując na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 ustawy wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy zważył, co następuje:
Stosownie bowiem do art. 245 ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, które obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a także w zakresie częściowym, obejmującym m.in. zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków.
Koszty sądowe obejmują opłaty sądowe i zwrot wydatków (art. 211 ustawy). Opłatami sądowymi są wpis i opłata kancelaryjna (art. 212 § 1 ustawy).
Zatem wniosek skarżącego dotyczący prawa pomocy w całości należy rozpatrywać w kontekście przesłanki zawartej w art. 246 § 1, pkt 1 i 2 ustawy.
Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, zgodnie z art. 246 § 1, pkt 1 ustawy, następuje gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania.
Natomiast przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, zgodnie z art. 246 § 1, pkt 2 ustawy, następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Treść powołanych wyżej przepisów wskazuje, iż prawo pomocy w tym zakresie stanowi instytucję wyjątkową i dlatego udzielenie tego prawa może nastąpić jedynie w sytuacjach szczególnych. Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 1, pkt 1 ustawy) winno być bowiem stosowane do osób żyjących w skrajnym ubóstwie (przykładowo do osób zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 246 § 1, pkt 2 ustawy) dotyczyć będzie osób charakteryzujących się ubóstwem w takim stopniu, że zapłata kosztów sądowych w określonej wysokości mogłaby spowodować utratę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb egzystencji tych osób oraz ich rodzin. Oznacza to w tym przypadku, że przy rozpatrywaniu wniosku o prawo pomocy winno się uwzględniać, z jednej strony wysokość obciążeń finansowych jakie strona jest zobowiązana ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś strony jej możliwości finansowe.
Jak bowiem zostało stwierdzone w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r. (GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8),, udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe ".
Z kolei zgodnie z art. 255 ustawy jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W ocenie referendarza informacje przedstawione przez skarżącą we wniosku o przyznanie prawa pomocy były niewystarczające i budzące wątpliwości co do oceny jej rzeczywistej sytuacji finansowej, w związku z czym, działając na podstawie art. 255 ustawy, pismem z 15 czerwca 2010 r. wezwano ją do przekazania w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania wezwania:
- - szczegółowej informacji na temat ponoszonych przez nią i męża kosztów na bieżące utrzymanie (tj. z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, w tym pozycje dotyczące kosztów utrzymania mieszkania) wraz dokumentami potwierdzającymi fakt i wysokość ich poniesienia,
- - informacji odnośnie ewentualnych obciążeń dochodów wnioskodawczyni i jej męża poza bieżącymi wydatkami również z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi taki stan,
- - dowodów potwierdzających oświadczenie wnioskodawczyni o szkodach poniesionych w wyniku powodzi i ich wielkości,
- - dowodów potwierdzających oświadczenie wnioskodawczyni o stratach poniesionych z tytułu najmu mieszkań,
- - deklaracji podatkowych męża wnioskodawczyni dla celów opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych (PIT) oraz opodatkowania podatkiem od towarów i usług (VAT-7) za styczeń, luty, marzec, kwiecień i maj 2010 r.,
- - wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych wnioskodawczyni i jej męża za ostatnie trzy miesiące.
W odpowiedzi pełnomocnik skarżącej, będący jednocześnie jej mężem prowadzącym z nią wspólnie gospodarstwo domowe, przedłożył jedynie zaświadczenie Burmistrza Miasta Brzegu z 2 czerwca 20010 r. o wystąpieniu wód z rzeki Odra na teren posesji usytuowanej w Brzegu przy ul. Oławskiej 79, gdzie zalaniu uległo podwórko i piwnica na wysokość 160 cm, zaświadczenie wystawione przez K. R. U. S. z 30 czerwca 2010 r. o wypłaceniu skarżącej za okres od 1 listopada 2008 r. do 24 kwietnia 2010 r. zasiłku chorobowego i złożeniu przez nią wniosku o przyznanie renty rolniczej oraz pismo sporządzone 30 czerwca 2010 r., w którym oświadczył, że skarżąca przebywa obecnie na zwolnieniu lekarskim, gospodarstwo domowe obciążone jest stałymi miesięcznymi kosztami w wysokości 3.490,78 zł związanymi ze spłatą kredytów bankowych (Polanku – 2.195,01 zł, Citihandlowy – 845 zł, Alior Bank – 450,77 zł) oraz następującymi wydatkami związanymi z utrzymaniem domu:
- - dostawa energii elektrycznej łącznie z przesyłem za ostatni miesiąc, tj. czerwiec 2010 r.– 263,73 zł (kwiecień 2010 r. – 320,75 zł, maj 2010 r. - 300,31 zł),
- - dostawa wody i wywóz ścieków za czerwiec 2010 r. – 118,12 zł (kwiecień 2010 r. – 141,15 zł, maj 2010 r. – 125,80 zł),
- - dostawa gazu; faktury dotyczące tych usług wystawione w kwietniu i maju 2010 r. opiewały na kwoty odpowiednio 854,17 zł i 820,85 zł,
- - wywóz nieczystości stałych miesięcznie w kwocie 35,31 zł. Ponadto w piśmie pełnomocnik wskazał, iż w gospodarstwie domowym ponoszone są koszty związane z nabyciem usług telekomunikacyjnych (telefon stacjonarny i telefon komórkowy: kwiecień, maj i czerwiec 2010 r. wydatki odpowiednio w kwotach 31, 72 zł, 31,72 zł, 31,81 zł oraz kwotach 74,56 zł, 85,96 zł, 108,34 zł, opłaty za Internet stanowią miesięcznie kwotę 54 zł) oraz że skarżąca nie poniosła strat z tytuły najmu mieszkań, lecz uzyskuje dochody miesięczne w wysokości 900 zł.
Szczególnie istotny dla oceny opisanej przez skarżącą sytuacji majątkowej i finansowej oraz wiarygodności podanych przez nią w tym względzie jest brak wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych jej i męża pozostającego z nią we wspólnym gospodarstwie domowym za ostatnie trzy miesiące oraz deklaracji podatkowych męża dla celów opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych (PIT) i opodatkowania podatkiem od towarów i usług (VAT-7) za styczeń, luty, marzec, kwiecień i maj 2010 r. Nie przedkładając tych dokumentów skarżąca nie uwiarygodniła swojego twierdzenia o trudnej sytuacji, w szczególności w kontekście podania we wniosku o przyznanie prawa pomocy nieaktualnych danych odnośnie dochodów jej i męża (dotyczących bowiem 2009 r.), a także w kontekście porównania wielkości dochodów uzyskiwanych jej w gospodarstwie domowym dochodów ze skalą kosztów. W tym drugim przypadku oświadczono we wniosku i opisanym wyżej piśmie, że miesięcznie dochody uzyskiwane przez nią i męża w ramach gospodarstwa domowego stanowią kwotę 1.415 zł (skarżącej z tytułu najmu mieszkań w kwocie 900 zł, męża z działalności gospodarczej w wysokości 515 zł), zaś koszty ponoszone tylko z tytułu spłaty kredytów bankowych, również w skali miesiąca, wynoszą 3.490,78 zł. W tym względzie należy dodać, iż nie sposób uznać za wiarygodne, że instytucje bankowe posiadając dane o dochodach tylko z tych źródeł i w takiej wysokości oraz dane odnośnie wielkości wydatków na bieżące utrzymanie opisanych w powyższym piśmie były w stanie przyznać kredyty w łącznej kwocie 160.000 zł przy obciążeniu ratą, której regularna spłata wraz z kosztami bieżącego utrzymania tak znacząco przewyższają wielkość dochodów uzyskiwanych w gospodarstwie domowym skarżącej.
Wszystko to dopełnia mało wiarygodny i niespójny obraz sytuacji finansowej przedstawiony przez skarżącą i jej męża. Poza tym należy wskazać, że skarżąca nie przedłożyła dokumentów potwierdzających informacje odnośnie kosztów związanych z bieżącym utrzymaniem, o co była wzywana, podważając dodatkowo zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zatem w sytuacji gdy skarżąca nie przekazała dowodów mogących obrazować w pełni wiarygodną sytuację finansową i majątkową jej i rodziny należało uznać, iż nie wykazała, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 ustawy. W tym względzie należałoby powołać stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w postanowieniu z dnia 18.06.2004 r., w którym podkreślił, iż ciężar dowodu co do okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na składającym wniosek, albowiem do uwzględnienia wniosku nie wystarczy ogólnikowe stwierdzenie o trudnej sytuacji tej osoby (FZ 165/04, niepubl.).
Również w szeregu innych orzeczeniach NSA podkreśla się, iż na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania trudnej sytuacji (Sygn. akt: II FZ470/05, II FZ 834/05, II FZ 875/05, II OZ 348/05, II OZ 412/05). Przy tym należy podkreślić, iż to, że skarżąca nie wykazała przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie jest konsekwencją jej działania. Nie dopełniła ona bowiem w sposób należyty ciążącego na niej obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej, a także udokumentowania powołanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności, szczególnie gdy pismem z 15 czerwca 2010 r. została do tego wezwana. Poza tym należy nadmienić, że o ile nie przeprowadzenie, w oparciu o przepis art. 255 ustawy, postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w sytuacji, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie informacji wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 5.09.2005 r., II FZ 414/05; postanowienie NSA z 14.09.2005 r., II FZ 575/05; postanowienie NSA z 10.01.2008 r., II FZ 540/07 niepubl.).