Uzasadnienie
Pismem z dnia 29 maja 2015 r. skarżące stowarzyszenie wniosło skargę na wymienioną w rubrum niniejszego postanowienia decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P., którą to utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] – nakładającą na skarżące stowarzyszenie obowiązek zwrotu kwoty [...] zł z tytuły niezgodnego z przeznaczeniem wykorzystania dotacji. Następnie wypełniając w dniu 27 lipca 2015 r. urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie pełnomocnika w osobie adwokata.
W uzasadnieniu wniosku stowarzyszenie podało, że nie ma żadnych pracowników, nie ma żadnych członków z wykształceniem prawniczym, nie ma żadnych dochodów poza dotacjami celowymi w tym uzyskiwanymi z budżetu przeznaczanymi na konkretne zadania (projekty) statutowe, nie ma środków na uiszczenie wpisu sądowego, ustanowienie pełnomocnika procesowego, przy czym złożoność prawna sprawy uniemożliwia prawidłowe prowadzenie sprawy bez wsparcia specjalisty. Ze złożonych oświadczeń wynika, że stowarzyszenie nie posiada kapitału zakładowego i majątku. Środki na koncie na dzień złożenia skargi wynosiły [...] zł i pochodziły wyłącznie z dotacji i darowizn celowych na działalność statutową. Stowarzyszenie nie posiada środków trwałych. Zysk za ostatni rok wyniósł [...] zł (z uwzględnieniem straty za lata poprzednie). Stowarzyszenie podało, że stan rachunku bankowego na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosi [...] zł. Stowarzyszenie zaznaczyło, że rzeczywisty stan środków podano w skardze z dnia 29 maja 2015 r. i wynosił on wtedy [...] zł.
Na wezwanie referendarza sądowego tutejszego Sądu z dnia 04 sierpnia 2015 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy stowarzyszenie w odpowiedzi z dnia 27 lipca 2015 r. oświadczyło, że posiada jeden rachunek bankowy i nie posiada żadnych lokat bankowych. Stowarzyszenie nie zatrudnia przy tym żadnych pracowników na umowy o pracę. Jedyną formą zatrudnienia są umowy związane z projektami artystów, menedżerów i specjalistów. Pracownicy są wynagradzani z dotacji celowych przyznanych i pozyskanych na potrzeby danego projektu. Ich wynagrodzenie z reguły nie przekracza [...] zł za czas trwania projektu. Są to przeważnie honoraria autorskie za prelekcję, recital itp. Koszty tych wynagrodzeń są kalkulowane w budżetach projektów i zgodnie z nimi są wydawane. Zaznaczono przy tym, że nikt nie otrzymuje miesięcznych wynagrodzeń.
Również członkowie i Prezes Zarządu swoje funkcje od 10 lat pełnią społecznie bez żadnych wynagrodzeń, diet, czy innych form uposażenia. Stowarzyszenie wskazało, że miesięczne koszty utrzymania pomieszczeń to energia cieplna, koszt zimnej i ciepłej wody, koszty telefonów, energii elektrycznej i Internetu. Wahają się one w zależności od sezonu zimowego od [...] do [...] zł. Stowarzyszenie wyjaśniło, że ma bardzo dobre relacje z właścicielem obiektu, który elastycznie stosuje fakturowanie tych kosztów do możliwości pozyskania dotacji od projektodawców lub darczyńców. Z oświadczenia wynika, że stowarzyszenie stara się tak rozliczać budżety projektów, aby w nich znaczącą część tych kosztów rozliczyć. Księgowość prowadzona jest społecznie. Księgowość związaną z projektami prowadzi menedżer projektów, a księgowość ogólną stowarzyszenia prowadzą za darmo wolontariusze. Stowarzyszenie nie korzysta z odpłatnej pomocy prawnej, korzysta doraźnie z punków bezpłatnej pomocy prawnej oraz wiedzy z Internetu.
Z oświadczenia wynika, że stowarzyszenie aktualnie liczy [...] udokumentowanych członków wg. listy z ostatniego Walnego Zgromadzenia. Podobnie jak w innych organizacjach pozarządowych sprawa członkostwa jest płynna. Ponieważ stowarzyszenie oczekuje zaangażowania społecznego – bez gwarancji jakiejkolwiek możliwości wynagradzania, członkowie także skupiają się nad konkretnymi projektami, które ich interesują, natomiast przestrzeganie formalnych rygorów, podobnie jak kłopoty wynikające z obecnej sprawy zniechęcają do formalnego zaangażowania się w życie stowarzyszenia. Stowarzyszenie wskazało, że przez 10 lat swojego istnienia nie pobierało i nie ma zamiaru pobierać składek z powodów wyżej wymienionych. Dochody stowarzyszenia stanowią darowizny celowe i granty z wygranych projektów. Stowarzyszenie zaznaczyło, że w większości konkursów musi mieć zagwarantowany jakiś udział własny, aby otrzymać dotację na realizację projektu.
Stąd stowarzyszenie stara się pozyskać darowizny na zagwarantowanie udziału własnego. Do pisma załączono kopie zeznań rocznych podatkowych, z których wynika, że w 2013 r. przychód wyniósł [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł i strata [...] zł, w 2014 r. przychód stowarzyszenia wyniósł [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł i dochód [...] zł, odpisy bilansów, rachunku zysków i strat, wprowadzenia do sprawozdania finansowego i informacji dodatkowej do sprawozdania finansowego za 2013 i 2014 r., wyciąg z rachunku bankowego prowadzonego przez Z., z którego wynika, że saldo na dzień 31 lipca 2015 r. wynosiło [...] zł. Załączono również wykaz środków otrzymanych z dotacji, darowizn i składek członkowskich w okresie od stycznia 2008 r. do 31 lipca 2015 r.
Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 27 sierpnia 2015 r. sygn. akt I SA/Po 1274/15 oddalono wniosek skarżącego stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. We wskazanym postanowieniu stwierdzono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych nałożony przez ustawodawcę na osoby prawne oraz inne jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej obowiązek wykazania sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy postrzegany jest rygorystycznie, co przejawia się przyjęciem, że stosowanie instytucji prawa pomocy w stosunku do tych podmiotów wymaga – równocześnie z wykazaniem braku niezbędnych środków - także dowiedzenia, że niemożność samodzielnego ponoszenia w ramach kosztów postępowania kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego wynika z przyczyn obiektywnych i nie jest skutkiem zaniechań podmiotów wnioskujących o przyznanie prawa pomocy przy podejmowaniu wszelkich starań w celu zdobycia środków niezbędnych do pokrycia kosztów swojego udziału w sprawie.
Zaznaczono ponadto, że dobrowolne zaniechanie pozyskiwania środków przez podmiot we własnym zakresie wyklucza udzielenie pomocy, także poprzez udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W powołanym postanowieniu stwierdzono również, że opłacanie składek przez członków stowarzyszenia należy do sfery decyzyjnej danej organizacji, zaś fakt, iż określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Tymczasem w ocenie referendarza sądowego skarżące stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło ono jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego – tj. kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego.
Co więcej w ocenie referendarza sądowego biorąc pod uwagę dane wynikające z rachunków bankowych stowarzyszenia jest ono w stanie ponieść koszty sądowe i koszty zastępstwa procesowego w niniejszej sprawie.
Pismem z dnia 16 września 2009 r. skarżące stowarzyszenie wniosło sprzeciw od wskazanego powyżej postanowienia referendarza sądowego tutejszego Sądu. W sprzeciwie stwierdzono, że brak wsparcia w postaci adwokata skutkować będzie dla stowarzyszenia brakiem szans na równorzędne merytoryczne uczestnictwo w procesie przed WSA w Poznaniu. W sprzeciwie stwierdzono również, że stowarzyszenie nie może na swoich członków, będących w większości emerytami i rencistami nakładać ciężarów ponoszenia kosztów procesu. Stowarzyszenie wyjaśniło również, że wszelkie kwoty wskazane w postanowieniu referendarza sądowego są przeznaczone na granty z tytułu aktualnie realizowanych projektów, w związku z czym środki te nie mogą zostać wydatkowane celem uiszczenia kosztów sądowych i kosztów wynagrodzenia pełnomocnika.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje
Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej w skrócie – "p.p.s.a.") – w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika, że zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy skutkuje tym, że Sąd rozpoznaje ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy.
W przedmiotowej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania.
W tym miejscu, należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa.
W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy.
Należy ponadto wskazać, że wszczynając spór na drodze sądowej należy liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że skarżące stowarzyszenie nie wykazało, zaistnienia przesłanek warunkujących zgodne z jego żądaniem rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić raz jeszcze w tym miejscu należy, że osobie prawnej prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane gdy wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Odnosząc powyższy wymóg do realiów niniejszej sprawy należy wskazać, że zgodnie z przedłożonym wyciągiem z rachunku bankowego skarżącej na koniec miesiąca lipca 2015 r. stowarzyszenie dysponowało kwotą w wysokości [...] zł (k. [...] akt sądowych), ponadto z innych wyciągów z rachunku stowarzyszenia wynika, że saldo na koniec poszczególnych miesięcy wynosiło: w styczniu 2015 r. [...] zł, w lutym 2015 r. [...] zł, w marcu 2015 r. [...] zł, w kwietniu 2015 r. [...] zł, w maju 2015 r. [...] zł, w czerwcu 2015 r. [...] zł i jak już wyżej wskazano w lipcu 2015 r. [...] zł.
Odnosząc się do podniesionej w sprzeciwie argumentacji, zgodnie z którą to skarżące stowarzyszenie nie może nakładać na swoich członków w większości będących emerytami i rencistami ciężarów ponoszenia kosztów procesu – stwierdzić należy, że argumentacja ta nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z poglądami judykatury – stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Oznacza to, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność – chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swoją działalność oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa. [tak: postanowienie NSA z dnia 18 lutego 2014 r. sygn. akt II OZ 154/14, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl].
Podkreślić przy tym należy, że przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Przy czym środki na prowadzenie działalności statutowej mogą pochodzić z działalności gospodarczej lub też na przykład ze składek płaconych przez członków tej organizacji [tak: postanowienie NSA z dnia 11 lipca 2012 r., sygn. akt II OZ 592/12, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl].
Jak wynika z przedłożonego przez skarżące stowarzyszenie statutu jednym, ze źródeł finansowania stowarzyszenia są składki członkowskie (§ 50 ust. 1 pkt 1 statutu – k. [...] akt sądowych), tymczasem jak wynika, ze złożonych na żądanie referendarza sądowego wyjaśnień – skarżące stowarzyszenie przez 10 lat swojego istnienia nie pobierało i nie ma zamiaru pobierać składek (k. [...] akt sądowych). W świetle powyższego nie budzi wątpliwości, że strona skarżąca w ogóle nie podjęła działań w kierunku pozyskania środków na sfinansowanie kosztów postępowania oraz kosztów wynagrodzenia pełnomocnika w niniejszej sprawie. Strona skarżąca domagając się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym bez podjęcia próby pozyskania środków na ten cel w istocie dąży do przerzucenia tych kosztów na Skarb Państwa, co jak wskazano powyżej przeczyłoby zasadzie, zgodnie z którą to stowarzyszenie powinno prowadzić działalność w oparciu o własny majątek oraz własne zasoby finansowe.
W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 260 oraz art. 245 § 1 i § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.