Uzasadnienie
Okoliczności faktyczne sprawy są niesporne. Wynika z nich, że A.O. w dniu [...].2003r. zawarła notarialną umowę sprzedaży, mocą której kupiła własnościowe prawo do spółdzielczego lokalu mieszkalnego nr [...] w budynku nr [...] na osiedlu [...] w P. od Z.K.. Od tej umowy notariusz pobrał podatek od czynności cywilnoprawnych w kwocie [...] zł. Niesporne jest też to, że po zawarciu umowy okazało się, że sprzedający nie jest osobą za którą się podawał i że nie był nigdy właścicielem przedmiotowego mieszkania. Niespornym jest wreszcie to, że Prokuratura Rejonowa [..] umorzyła śledztwo w sprawie doprowadzenia A.O. do niekorzystnego rozporządzania mieniem wobec niewykrycia sprawy przestępstwa.
Mając na uwadze powyższe okoliczności A.O. złożyła w Urzędzie Skarbowym wniosek o "zwrot opłaty podatkowej od czynności cywilnoprawnej" opisując w nim fakty związane z zawarciem umowy z dnia [...].2003r.
Organy podatkowe uznały, że nie zachodzi przypadek opisany w art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 09.09.2000r. o podatku od czynności cywilnoprawnych i wniosek podatniczki oddaliły.
Rozpoznając skargę A.O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...].2004r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z treścią art. 11 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 09 września 2000r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz. U. Nr 86, poz. 95a) podatek podlega zwrotowi, jeżeli uchylone zostały skutki prawne oświadczenia woli (nieważność względna). Chodzi więc o sytuację, w której podatek był świadczeniem należnym, lecz na skutek okoliczności, które nastąpiły po dokonaniu czynności cywilnoprawnej, zachodzi konieczność jego zwrotu.
Uchylenie skutków prawnych oświadczenia woli przez stronę może nastąpić: poprzez złożenie oświadczenia przez osobę uprawnioną (stronę tej czynności) drugiej stronie, co następuje w trybie pozasądowym i poprzez konstytutywny wyrok sądu zastępujący oświadczenie woli.
Nie powinno budzić wątpliwości to, że taki przypadek w niniejszej sprawie nie występuje.
Brak jednej ze stron czynności cywilnoprawnej uniemożliwia bowiem zarówno złożenie przez skarżącą oświadczenia woli i uchylenie się jej od skutków oświadczenia woli zawartego w umowie sprzedaży własnościowego prawa do lokalu. Z tych samych przyczyn (brak drugiej strony dwustronnej czynności cywilnoprawnej) wykluczone jest wydanie wyroku przez Sąd.
Nie zachodziła więc przesłanka umożliwiająca zastosowanie art. 11 ust. 1 pkt 1 ustawy z 09.09.2000r.
Opisane przez skarżącą fakty winny jednak spowodować rozważenie przez organy skarbowe, czy nie zachodzi przypadek nieważności bezwzględnej.
Nieważność bezwzględna istnieje ex legę, z mocy samego prawa, bez potrzeby składania jakichkolwiek oświadczeń lub wydawania orzeczeń sądowych (w razie powstania sporu między stronami umowy), czy zostały spełnione przesłanki nieważności bezwzględnej, orzeczenie sądu ma charakter deklaratoryjny, ustalający jedynie nieistnienie stosunku prawnego lub prawa (wskutek nieważności czynności prawnej). Każdy zatem może powoływać się na tę nieważność, w tym także w postępowaniu podatkowym, a organy podatkowe powinny samodzielnie kwestię tę rozstrzygnąć na potrzeby prowadzonego przez siebie podatkowego (jeżeli oczywiście wcześniej kwestia ta nie została rozstrzygnięta wyrokiem sądu powszechnego).
Nieważność bezwzględna polega na tym, że czynność prawna nie wywołuje skutków prawnych od samego początku (ex tunc), a więc zamierzona czynność w ogóle nie dochodzi do skutku - traktuje się ją, jakby nie została dokonana. Oznacza to, że w stosunku do takiej czynności w ogóle nie powstaje obowiązek podatkowy w podatku od czynności cywilnoprawnych, który w wypadku umowy sprzedaży powstaje z chwilą dokonania czynności cywilnoprawnej. Tak więc podatek zapłacony od bezwzględnie nieważnej czynności cywilnoprawnej - jako nienależnie zapłacony - stanowi nadpłatę (art. 72 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej), a podatnik może domagać się jej zwrotu w trybie przepisów Ordynacji podatkowej o stwierdzeniu nadpłaty (art. 75 i następne Ordynacji); do nieważności bezwzględnej - inaczej niż do względnej - nie ma zastosowania instytucja zwrotu podatku od czynności cywilnoprawnej przewidziana w art. 11 ust. 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Tym też należy tłumaczyć pominięcie w wymienionym przepisie bezwzględnej nieważności czynności cywilnoprawnej jako podstawy zwrotu podatku.
Niezasadnie zatem w rozpatrywanej sprawie organy podatkowe powoływały się na art. 11 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych, zamiast rozstrzygnąć sprawę w trybie przepisów Ordynacji podatkowej dotyczących stwierdzenia nadpłaty. Obowiązkiem organu podatkowego było tę kwestię wyjaśnić (art. 122 Ordynacji podatkowej), a nawet udzielić podatnikowi niezbędnych informacji i wyjaśnień pozwalających mu na precyzyjne sformułowanie wniosku (art. 121 § 2 Ordynacji podatkowej)
Rozważenia wymaga, czy wystąpiły przesłanki wymienione w art. 58 kc i czy w ogóle opisane okoliczności pozwalają uznać, że mamy do czynienia z dwustronną czynnością cywilnoprawną, skoro brak drugiej strony, ewentualnie, czy była to czynność sprzeczna z prawem.
Należy też zwrócić uwagę na to, że w pisanych wyżej okolicznościach nie można stosować tezy wyroku Sądu Najwyższego z 22.05.2002r. I CKN 237/00, według której nieważność umowy nie ma miejsca jeżeli zbywca nieruchomości nie jest właścicielem. W niniejszej sprawie nie ma bowiem zbywcy, a w każdym razie jest on nieznany.
Mając na uwadze powyższe argumenty Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30.08.2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uchylił decyzje organów obu instancji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 ustawy, a o wykonaniu decyzji na podstawie art. 152.
/-/ K. Nikodem /-/ J. Ruszyński /-/ M. Skwierzyńska
AR