Uzasadnienie
Skarżąca IŁ pismem z dnia [...] wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Skarbowej. Następnie złożyła sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...], uzupełniony na wezwanie z dnia [...], wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie wpisu od skargi. W uzasadnieniu wniosku podała, że przeciwko niej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne i że nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu od skargi bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z uwagi na podejmowane przez organy egzekucyjne działania utraciła również zdolność kredytową. Skarżąca podała, że nie posiada majątku lub oszczędności pozwalających na uiszczenie wpisu od skargi. Wnioskodawczyni podała, że obecnie jest osobą bezrobotną i pozostaje na utrzymaniu męża. Wskazała, że dotychczasową działalność gospodarczą zakończyła i wskutek działań organów podatkowych nie jest w stanie podjąć nowej.
Skarżąca oświadczyła, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem. Wnioskodawczyni oświadczyła, że nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, mąż we współwłasności w udziale wynoszącym [...] (wraz z synem) posiada samochód osobowy marki T o wartości ok. [...]. Skarżąca podała, że zajmowane przez nią i jej męża mieszkanie stanowi własność dzieci. Skarżąca i jej mąż sami ponoszą koszty jego utrzymania Skarżąca podała, że małżonek z tytułu działalności gospodarczej (przewóz taxi) uzyskuje dochód netto w wysokości ok. [...], ona jest osobą bezrobotną i nie uzyskuje dochodów. Wnioskodawczyni podała, że zobowiązania i stałe wydatki wynoszą: [...]. Do wniosku załączyła kserokopie pokwitowań oraz dowodów wpłat.
Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca w odpowiedzi z dnia [...] oświadczyła, że w [...] nie prowadziła działalności gospodarczej i nie osiągała innych dochodów, w związku z tym nie była zobowiązana do składania zeznania podatkowego. Skarżąca podała, że działalność gospodarcza małżonka opodatkowana jest na zasadzie karty podatkowej. Wnioskodawczyni wskazała, że ona i jej mąż nie posiadają rachunku bankowego, lokat, kart kredytowych. Skarżąca podała, że nie posiada i nie użytkuje pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Wskazała, że pojazd, którego jej małżonek jest współwłaścicielem został wyprodukowany w [...]. Mąż skarżącej poza w.w pojazdem nie posiada ani nie użytkuje innych pojazdów. Żona skarżącego również nie posiada ani nie użytkuje innych pojazdów. Skarżąca podała, że działalność gospodarczą prowadziła do [...], obecnie, t.j. od dnia [...] jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotna, bez prawa do zasiłku.
Wnioskodawczyni podała, że ona i jej mąż nie posiadają udziałów w spółkach, nie pełnią funkcji członków zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej. Skarżąca oświadczyła, że obecnie nie uzyskuje żadnych dochodów, mąż również nie uzyskuje innych dochodów niż wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżąca wyjaśniła, że razem z mężem w dniu [...] darowali własność mieszkania położonego w P, a w dniu [...] własność udziału wynoszącego [...] w garażu wielostanowiskowym położonym w P. Obie darowizny nastąpiły na rzecz dzieci - AŁ i DŁ. Umową z dnia [...] mąż skarżącej darował udział wynoszący [...] w prawie własności pojazdu marki T, rocznik [...] na rzecz syna DŁ. Skarżąca podała, że prowadzona przez małżonka działalność gospodarcza obecnie opodatkowana jest w formie karty podatkowej, mąż nie prowadzi książki przychodów i rozchodów, nie jest również podatnikiem podatku VAT i nie posiada firmowego rachunku bankowego.
Do pisma załączyła kserokopie: zeznania rocznego podatkowego za [...], z którego wynika, że przychód skarżącej z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...] i dochód [...], informacji o wysokości składki na ubezpieczenie zdrowotne zapłaconej i odliczonej od karty podatkowej w poszczególnych miesiącach roku podatkowego [...], decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia [...] ustalającej wysokość zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych opłacanego w formie karty podatkowej – wysokość stawki karty podatkowej na rok podatkowy [...], decyzji Starosty z dnia [...] o uznaniu skarżącej z dniem [...] za osobę bezrobotną i odmowie przyznania prawa do zasiłku, wypisu z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, aktu notarialnego z dnia [...], Nr [...], w formie którego sporządzono umowę darowizny lokalu mieszkalnego nr [...] położonego w budynku mieszkalnym w P, aktu notarialnego z dnia [...], Nr [...], z którego wynika, że skarżąca i jej mąż darowali swoim dzieciom udziały we własności w lokalu niemieszkalnym – garażu wielostanowiskowym nr [...], położonego w budynku mieszkalnym w P, umowy darowizny z dnia [...], na podstawie której mąż skarżącej darował swojemu synowi DŁ [...] udziału w prawie własności pojazdu marki T, rok prod. [...], wartość przedmiotu darowizny określono na kwotę [...].
Pismem z dnia [...] wezwano skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez:
- 1. podanie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu (np. z tytułu wynagrodzenia za pracę, udziału w spółkach, pełnienia funkcji w spółkach, prowadzenia działalności gospodarczej, prac sezonowych, umowy o dzieło, inne) córka AŁ i syn DŁ uzyskują miesięczne dochody,
- 2. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez córkę i syna,
- 3. złożenie wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych za ostanie [...] miesięcy należących do córki i syna,
- 4. podanie czy córka i syn posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak należy podać jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa,
- 5. podanie czy córka i syn posiadają udziały w spółkach, czy pełnią funkcję członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej w spółkach, jeżeli tak należy wymienić w jakich spółkach,
- 6. podanie czy córka i syn poza składnikami majątku jaki otrzymali na podstawie umowy darowizny od skarżącej i jej męża posiadają inne nieruchomości, oszczędności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł,
- 7. podanie czy córka i syn pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, jeżeli tak to z kim,
- 8. podanie w jakiej wysokości córka i syn oraz osoby pozostające z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym ponoszą koszty miesięcznego utrzymania z rozbiciem na poszczególne wydatki (np. czynsz, opłaty za gaz, prąd, wodę, RTV, telefon, Internet, koszty wyżywienia, środki czystości, lekarstwa, inne koszty).
Skarżąca w odpowiedzi z dnia [...] oświadczyła, że wnosząc o przyznanie prawa pomocy oraz w dalszych wyjaśnieniach szczegółowo przedstawiła swoją sytuacje materialną i rodzinną. Wskazała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wyłącznie z mężem. Skarżąca podała, że jej dzieci AŁ i DŁ z nimi nie mieszkają. Wnioskodawczyni wskazała, że AŁ i DŁ nie posiadają statusu strony, nie są jej domownikami i nie mogą być zobowiązani do partycypowania w kosztach prowadzonego postępowania. Dzieci, z uwagi na fakt, że są osobami młodymi, zmieniają stosunkowo często miejsce zamieszkania, pod adresem przy [...] w P pozostają wyłącznie zameldowane.
Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od skarżącej informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jej rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej.
Zatem to w interesie skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W przedmiotowej sprawie skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie: wpisu od skargi, a zatem wniosek jej podlega rozpoznaniu w oparciu o przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.
W ocenie starszego referendarza sądowego wniosek skarżącej należy oddalić, gdyż wnioskodawczyni nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Ze złożonych przez skarżącą oświadczeń wynika, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem, wnioskodawczyni nie uzyskuje dochodów, [...] zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej, obecnie jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, mąż skarżącej prowadzi działalność gospodarczą, z tego tytułu uzyskuje dochód netto w wysokości ok. [...] miesięcznie. Skarżąca nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, małżonek we współwłasności z synem posiada samochód osobowy marki T, rok prod. [...]. Skarżąca podała, że zobowiązania i stałe wydatki wynoszą: [...]. Z oświadczeń skarżącej wynika, że razem z mężem w dniu [...] darowali własność mieszkania położonego w P, a w dniu [...] własność udziału wynoszącego [...] w garażu wielostanowiskowym położonym w P. Obie darowizny nastąpiły na rzecz dzieci - AŁ i DŁ.
Umową z dnia [...] mąż skarżącej darował udział wynoszący [...] w prawie własności pojazdu marki T, rocznik [...] na rzecz syna DŁ. Z aktu notarialnego z dnia [...], Nr [...], w formie którego sporządzono umowę darowizny lokalu mieszkalnego nr [...] położonego w budynku mieszkalnym w P, którego właścicielami byli skarżąca i jej mąż i który darowali swoim dzieciom, t.j. synowi DŁ i córce AŁ, w udziałach wynoszących po [...] części z § [...] umowy wynika, że skarżąca i jej mąż zastrzegli dla siebie, bezpłatne i dożywotnie prawo użytkowania przedmiotu umowy, obdarowani ustanowili na rzecz swoich rodziców bezpłatne i dożywotnie prawo użytkowania w.w lokalu mieszkalnego, z § [...] umowy wynika, że strona obdarowana zobowiązuje się do uczestniczenia w pokrywaniu wszelkich opłat związanych z bieżącą eksploatacją i użytkowaniem lokalu mieszkalnego i przejęcia w tym zakresie praw i obowiązków darczyńcy, z § [...] umowy wynika, że wartość przedmiotu umowy wynosi [...], z aktu notarialnego z dnia [...], Nr [...] wynika, że skarżąca i jej mąż darowali swoim dzieciom udziały we własności w lokalu niemieszkalnym – garażu wielostanowiskowym nr [...], położonego w budynku mieszkalnym w P, z § [...] umowy wynika, że wartość przedmiotu umowy wynosi [...], z umowy darowizny z dnia [...], na podstawie której mąż skarżącej darował swojemu synowi DŁ [...] udziału w prawie własności pojazdu marki T, rok prod. [...], wartość przedmiotu darowizny określono na kwotę [...].
W tym miejscu zauważyć należy, że w sytuacji, gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania we własnym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 08.04.2008 r. o sygn. akt I FZ 96/08, z dnia 10.04.2008 r. o sygn. akt I FZ 142/08, z dnia 01.07.2008 r. o sygn. akt I OZ 439/08, z dnia 28.11.2011 r. o sygn. akt II FZ 682/11, z dnia 26.11.2014 r. o sygn. akt II FZ 1501/14, z dnia 09.07.2015 r. o sygn. akt I FZ 243/15, publ. w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Nadto art. 897 zd. 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r., poz. 459 ze zm.) stanowi, że jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Argument ten wzmacniają także reguły wynikające z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące obowiązku wzajemnego wspierania się dzieci i rodziców. Dlatego, żeby stwierdzić czy dzieci skarżącej – AŁ i DŁ są w stanie w niniejszej sprawie pomóc swojej matce w ponoszeniu kosztów sądowych ustalić należało jaka jest sytuacja finansowa, materialna i rodzinna córki i syna wnioskodawczyni i czy są oni w stanie partycypować w ponoszeniu tych kosztów, czy to w całości, czy w części.
W tym celu pismem z dnia [...] wezwano skarżącą do podania jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jej córki i syna. W tych okolicznościach należy uznać, że nieodpłatne uzyskanie od skarżącej składników majątkowych, uprawnia do stwierdzenia, że córka i syn skarżącej powinni wspomóc matkę w poniesieniu kosztów niniejszego postępowania, w ramach oczywiście swoich możliwości (które pomimo wezwania pozostają nieznane, gdyż skarżąca mimo wezwania z dnia [...] nie wyjaśniła, czy córka syn uzyskują miesięczne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, czy posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji – wiadomym jest jedynie, że syn posiada [...] udziału w prawie własności pojazdu marki T, rok prod. [...], czy posiadają udziały w spółkach, pełnią funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej w spółkach, czy poza składnikami majątku jaki córka i syn otrzymali od skarżącego i jego żony posiadają inny majątek, jeżeli tak to jaki, czy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe z innymi osobami i w jakiej wysokości ponoszą koszty miesięcznego utrzymania, nie przedłożono również zeznań rocznych podatkowych za [...] – nie wyjaśniono czy córka i syn zeznania roczne podatkowe złożyli w Urzędzie Skarbowym, nie złożono wyciągów z rachunków bankowych córki i syna – nie wyjaśniono nawet, czy córka i syn rachunki bankowe posiadają), i to niezależnie od faktu czy prowadzą z nią, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe. Bez znaczenia jest przy tym to, kiedy miała miejsce darowizna.
Jak wskazano wyżej obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów sadowych (wpisu od skargi), a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy to w całości, czy w części, jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W niniejszej sprawie, pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a., skarżąca nie wyjaśniła zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ ma również sytuacja finansowa i majątkowa jej dzieci, którym razem z mężem darowała swój majątek. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawczyni. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącej, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post.
NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie wpisu sadowego od skargi. W tych okolicznościach wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącej ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez nią wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane.
Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 postanowiono, jak w sentencji.