Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia [...] czerwca 2017 r., sygn. akt I SA/Po [...] odrzucił skargę Ł. D. na wskazane w sentencji postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P.. Skarżący pismem z dnia [...] lipca 2017 r. wniósł zażalenie na ww. postanowienie. W petitum zażalenia skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał, że z uwagi na jego ciężką sytuację materialną niemożliwym było uiszczenie opłaty od skargi w kwocie [...]zł w terminie siedmiodniowym. Uiszczenie takiej kwoty wiązałoby się z niemożliwością zaspokojenia podstawowych potrzeb skarżącego i jego rodziny. Skarżący przy swoich dochodach nie jest bowiem w stanie zgromadzić takiej kwoty.
W złożonym w dniu [...] lipca 2017 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy na formularzu PPF wskazał, że od lutego jest zatrudniony w firmie A Sp. z o.o. w L.. Otrzymuje miesięcznie wynagrodzenie w wysokości [...] zł. Ma na utrzymaniu córkę, która ma 10 lat i syna, który ma 5 lat. Nie posiada żadnych innych dochodów oprócz wynagrodzenia za pracę, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych oraz cennych ruchomości oraz nieruchomości. Oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z córką i z synem.
Skarżący nie posiada domu, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej [...] zł. Osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają żadnego majątku. Dochód netto skarżącego wynosi [...] zł. Wnioskodawca ponosi koszty utrzymania dzieci i ma zajęte w części wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę z tytułu zaległości podatkowych.
Referendarz sądowy na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: "P.p.s.a.") pismem z [...] lipca 2017 r. wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie 7 dni od daty doręczenia wezwania, pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o dotychczas zgromadzony materiał poprzez:
- 1. wyjaśnienie czy skarżący poza wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych wnosi również o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jeżeli tak należy podać o którego z pełnomocników wnosi, t.j. czy o ustanowienie radcy prawnego, czy o ustanowienie adwokata, czy o ustanowienie doradcy podatkowego [rubryka 4.2.wniosku],
- 2. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2015 i 2016 r. złożonych przez skarżącego,
- 3. złożenie wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie sześć miesięcy należących do skarżącego,
- 4. podanie czy skarżący posiada lub użytkuje pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak należy podać jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa,
- 5. podanie czy skarżący posiada udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej w spółkach, jeżeli tak należy wymienić w jakich spółkach,
- 6. podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z wyszczególnieniem na poszczególne wydatki (np. czynsz, woda, gaz, energia elektryczna, abonament RTV, telefon, Internet, kablówka, koszty leczenia, koszty wyżywienia, środki czystości, odzież, inne koszty),
- 7. podanie czy skarżący i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym poza dochodami deklarowanymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy uzyskują inne dochody (np. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, umowy zlecenia, umowy o dzieło, prac dorywczych, sezonowych, udziału w spółkach, pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, z tytułu świadczenia wychowawczego, renty, alimentów, inne), jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, czy korzystają z pomocy opieki społecznej, jeżeli tak to w jakiej formie (odpis decyzji),
- 8. podanie czy skarżący posiada mieszkanie, jeżeli tak to jaka jest jego powierzchnia i wartość,
- 9. podanie do kogo należy dom, w którym mieszka skarżący, jeżeli wnioskodawca najmuje ten dom należy podać koszty najmu,
- 10. złożenie zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia jakie otrzymywał skarżący w okresie ostatnich sześciu miesięcy,
- 11. podanie czy skarżący pozostaje w związku małżeńskim, jeżeli tak to czy małżonkowie pozostają w separacji sądowej (odpis wyroku), jeżeli nie należy podać w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy prowadzi działalność gospodarczą (odpisy dokumentów za ostanie sześć miesięcy t.j. książki przychodów i rozchodów, deklaracji VAT-7, wyciągów z osobistych i firmowych rachunków bankowych za ostatnie sześć miesięcy, ewidencji środków trwałych, ilu zatrudnia pracowników), odpisy zeznań rocznych podatkowych za 2015 i 2016 r., oświadczenie czy małżonka posiada nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe, udziały w spółkach, wierzytelności, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji – należy wymienić składniki majątku jaki posiada, należy podać koszty miesięcznego utrzymania żony i wskazać czy ma na swoim utrzymaniu inne osoby, jeżeli tak to kogo i w jakiej wysokości ponosi koszty utrzymania tych osób, jeżeli małżonkowie pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej należy złożyć także odpis umowy lub orzeczenia o ustanowieniu rozdzielności majątkowej oraz odpis umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego między małżonkami.
W odpowiedzi z [...] sierpnia 2017 r. skarżący oświadczył, że nie wnosi o ustanowienie pełnomocnika. Wnioskodawca wskazał, że pozostaje w związku małżeńskim, lecz w jego małżeństwie panuje umowny ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Nie posiada rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych, udziałów w spółkach i nie pełni funkcji członka zarządu. Nie posiada też pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Koszty miesięcznego utrzymania wynoszą [...] zł, przy czym mimo wezwania nie wyszczególnił w jakiej wysokości ponosi np. koszty wyżywienia, opłat za media, koszty leczenia i zakupu lekarstw, środki czystości, odzież, inne koszty. Wnioskodawca podał, że on i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie uzyskują innych dochodów poza dochodami deklarowanymi przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Skarżący podał, że nie posiada mieszkania. Wyjaśnił, że dom, w którym mieszka należy do jego żony. Do pisma załączył kserokopie: zeznań rocznych podatkowych za 2015 i 2016 r. oraz niepodpisaną kserokopię umowy o pracę z [...] lutego 2016 r. i niepodpisany aneks do umowy o pracę z [...] maja 2016 r.
W dniu [...] sierpnia 2017 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, że skarżący mimo wezwania nie podał kosztów miesięcznego utrzymania jego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki oraz nie wyjaśnił jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, gdyż nie podał, czy małżonka uzyskuje dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, czy posiada inne nieruchomości np. mieszkanie, nieruchomość rolną (z oświadczenia skarżącego wynika, że małżonka posiada dom), czy posiada oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak to jakie (marka, typ, rok produkcji i wartość rynkowa), udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy prowadzi działalność gospodarczą, wnioskodawca nie przedłożył zeznań rocznych podatkowych żony za 2015 i 2016 r., nie wyjaśnił nawet, czy małżonka zeznania roczne podatkowe składała w Urzędzie Skarbowym, nie przedłożył również wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, rachunków kart kredytowych żony za ostatnie sześć miesięcy, nie podał również czy małżonka rachunki bankowe posiada.
Referendarz wskazał, że skarżący wprawdzie podał, iż pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej, jednak mimo wezwania nie przedłożył odpisu umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej, ani nie wyjaśnił, czy został dokonany podział majątku wspólnego między małżonkami. Zaznaczył, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia [...] lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych.
Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania. Referendarz zauważył, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli.
Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Mając na uwadze powyższe referendarz przyjął, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Wskazał też, że dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy.
W sprzeciwie złożonym [...] września 2017 r. skarżący podniósł, że złożył pełne wyjaśnienie co do ponoszonych kosztów i swojego majątku, załączył dokumenty, z których wynika ile zarabia i na co przeznacza wynagrodzenie, podał kogo ma na utrzymaniu, wskazał wszelkie okoliczności i ustosunkował się do wszystkich punktów wskazanych w wezwaniu. Zarzucił przy tym błąd w ustaleniach faktycznych przez uznanie, że nie wykazał kosztów utrzymania siebie i rodziny.
Sąd zważył, co następuje
Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, W. 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis).
W myśl art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest zatem wyjątkiem od zasady, że każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa.
Z powołanych powyżej przepisów wynika, że prawo pomocy ma służyć osobom najuboższym, a więc takim, dla których konieczność poniesienia kosztów postępowania oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie dostępu do sądu. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi żadnych wątpliwości. Zaznaczyć należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa.
Należy ponadto wskazać, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku.
W ocenie Sądu analiza wniosku skarżącego oraz nadesłanych dokumentów budzi wątpliwości uzasadniające podtrzymanie w mocy zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego.
Na wstępie należy wskazać, że wywody referendarza dotyczące obowiązku małżonków wzajemnej pomocy finansowej należy uznać za w pełni uzasadnione. Zdaniem tut. Sądu rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. Prawa pomocy nie można bowiem przyznać jednemu z małżonków, jeśli okazałoby się, że dochody drugiego pozwalają na pokrycie kosztów postępowania. Potrzeby rodziny wskazane w art. 27 K.r.o. mogą obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków.
Ponadto, referendarz wywiódł obowiązek wzajemnej pomocy małżonków nie tylko z treści art. 27 K.r.o., ale również z art. 23 K.r.o., w którym wprost wskazano, że małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Powyższe twierdzenie pozwala więc na analizę sytuacji finansowej skarżącego oraz jego żony.
Tut. Sąd podziela wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. W rozpatrywanej sprawie, zdaniem Sądu, skarżący nie uprawdopodobnił w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, albowiem złożone przez niego oświadczenia i dokumenty budzą uzasadnione wątpliwości.
W związku z powyższym Sąd stwierdza, że wywiedziony przez skarżącego sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem Sądu, sytuacja finansowa skarżącego, nie wskazuje w sposób jednoznaczny, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów prowadzonego postępowania sądowego, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy dysponentem środków publicznych, nie może decydować o sfinansowaniu udziału skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych danych przedstawionych przez wnioskodawcę. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób niebudzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca nie uczynił.
Podkreślić należy, że referendarz sądowy wezwał skarżącego do podania kosztów miesięcznego utrzymania siebie i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki oraz wyjaśnienia jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony. Jak wynika z przedłożonych dokumentów, skarżący nie wywiązał się z pełni ww. wezwania.
W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 260 § 1 w zw. z art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 i art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.