Uzasadnienie
Skarżąca AK pismem z dnia [...] wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. Następnie złożyła sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku podała, że z uwagi na bardzo trudną sytuację materialną nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania w sprawie, jak również opłacić pełnomocnika z wyboru. Wyjaśniła, że sprawa jest dla niej zawiła i skomplikowana i nie poradzi sobie sama w postępowaniu przed Sądem. Skarżąca podała, że jedynym jej dochodem jest emerytura z KRUS, która jest zajęta przez komornika. Do wypłaty po potrąceniach pozostaje jej kwota [...], która wystarcza jedynie na skromne utrzymanie i pokrycie kosztów leczenia. Skarżąca wskazała, że choruje przewlekle i podała na co choruje.
Skarżąca oświadczyła, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem. Wnioskodawczyni podała, że nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, małżonek również nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności oraz wartościowych przedmiotów. Skarżąca podała, że małżonek również ma zajętą emeryturę przez komornika. Wnioskodawczyni oświadczyła, że dochód jej z tytułu emerytury wynosi [...] netto, dochód męża [...] netto. Wnioskodawczyni podała, że zobowiązania i stałe wydatki wynoszą: [...].
Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca w odpowiedzi z dnia [...] oświadczyła, że jedynym jej źródłem utrzymania jest emerytura z KRUS w kwocie netto [...], jedynym źródłem utrzymania męża jest emerytura z KRUS w kwocie [...] netto, skarżąca i jej mąż nie podejmują żadnych prac i nie prowadzą działalności gospodarczej. Wnioskodawczyni podała, że ona i jej mąż nie mają żadnych rachunków bankowych, lokat bankowych i kart kredytowych. Skarżąca podała, że nie mają żadnych samochodów i nie użytkują żadnych pojazdów mechanicznych. Wnioskodawczyni podała, że ona i jej mąż nie mają i nie mieli żadnych oszczędności ani przedmiotów (w tym pojazdów mechanicznych) o wartości powyżej [...]. Skarżąca wskazała, że razem z mężem meszka w domu stanowiącym własność jej córki i zięcia, w tym domu wynajmują pokój z kuchnią i łazienką o pow. ok. [...] m2, czynsz najmu wynosi [...] miesięcznie.
Do pisma załączyła: oświadczenie córki z dnia [...], roczne obliczenia podatku za [...], wezwanie Komornika Sądowego z dnia [...] do dokonywania potrąceń z renty lub emerytury, zawiadomienie o wszczęciu egzekucji z dnia [...], pisma Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.
Mimo wezwania do uzupełnienia wniosku skarżąca nie wyjaśniła natomiast czy ona i jej mąż posiadali nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości) – por. punkt 8) wezwania z dnia [...].
Pismem z dnia [...] wezwano skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez:
- 1. podanie czy skarżąca i jej mąż posiadali nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), jeżeli tak to czy darowali te nieruchomości, jeżeli tak to komu i kiedy (odpisy umów), czy sprzedali te nieruchomości, jeżeli tak to kiedy i za jaką kwotę, czy posiadają środki ze sprzedaży nieruchomości, jeżeli nie to dlaczego,
- 2. w sytuacji gdy skarżąca i jej mąż darowali nieruchomości należy podać w jakiej wysokości i z jakiego tytułu osoby, którym darowali te nieruchomości uzyskują miesięczne dochody, czy osoby te posiadają inne nieruchomości, jeżeli tak to jakie, jaka jest ich szacunkowa wartość, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, oszczędności, papiery wartościowe, udziały w spółkach, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa), należy złożyć zeznania roczne podatkowe za [...] złożone przez te osoby, podać koszty miesięcznego utrzymania tych osób.
Pismo doręczono skarżącej w dniu [...], tymczasem skarżąca do chwili obecnej, t.j. do dnia rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie odpowiedziała na w.w wezwanie.
Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od skarżącej informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jej rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej.
Zatem to w interesie skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W ocenie starszego referendarza sądowego skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania w niniejszej sprawie.
Skarżąca we wniosku o przyznanie prawa pomocy podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Wnioskodawczyni i jej mąż nie posiadają żadnego majątku, mieszkają w domu będącym własnością ich córki i zięcia, najmują od nich pokój z kuchnią i łazienką za kwotę [...] miesięcznie. Wnioskodawczyni i jej mąż otrzymują emerytury z KRUS w wysokości po [..] netto, emerytury podlegają częściowo zajęciu komorniczemu, kwotę uzyskaną z emerytur przeznaczają na miesięczne utrzymanie. Ze skargi wynika, że skarżąca pracowała w gospodarstwie rolnym. Mimo dwukrotnego wezwania (pismo z dnia [...] i z dnia [...]) skarżąca nie wyjaśniła czy ona i jej mąż posiadali nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), jeżeli tak to czy darowali te nieruchomości, jeżeli tak to komu i kiedy.
Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżąca nie wykazała przesłanek do przyznania prawa pomocy. Skarżąca, jak już wyżej wskazano, nie udzieliła odpowiedzi w w.w kwestii. Skoro skarżąca i jej mąż otrzymują świadczenia z KRUS i pracowali w gospodarstwie rolnym, należało zatem ustalić, czy wnioskodawczyni i jej małżonek posiadali nieruchomości, w tym gospodarstwo rolne, jeżeli tak to czy darowali te nieruchomości. W sytuacji gdyby darowali nieruchomości należało ustalić jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa osób obdarowanych. Zauważyć bowiem należy, że w sytuacji, gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania we własnym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 08.04.2008 r. o sygn. akt I FZ 96/08, z dnia 10.04.2008 r. o sygn. akt I FZ 142/08, z dnia 01.07.2008 r. o sygn. akt I OZ 439/08, z dnia 28.11.2011 r. o sygn. akt II FZ 682/11, z dnia 26.11.2014 r. o sygn. akt II FZ 1501/14, z dnia 09.07.2015 r. o sygn. akt I FZ 243/15, publ. w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Nadto art. 897 zd. 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r., poz. 459 ze zm.) stanowi, że jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. W tym miejscu wskazać należy, że obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W niniejszej sprawie pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżąca nie wyjaśniła zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ mogą mieć również inne osoby. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawczyni. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja skarżącej, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów czy to w całości, czy w części uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl).
Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja skarżącej nie pozwala na pokrycie kosztów postępowania. W tych okolicznościach należało odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy.
Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowiono, jak w sentencji.