Uzasadnienie
J. J. pismem z dnia 16 listopada 2013 r. złożyła skargę na wyżej powołane postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Szczecinie, w której zawarła wniosek o zwolnienie od opłaty sądowej od skargi.
W dniu 18 lutego 2014 r. skarżąca uzupełniła wniosek składając urzędowy formularz PPF, w którym zaznaczyła, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych w całości.
W uzasadnieniu wniosku skarżąca podała, że nie posiada żadnego majątku, pieniędzy, dochodów, ponieważ urząd skarbowy niesłusznie zajął wszystkie nieruchomości skarżącej, konta bankowe i przeprowadza inne czynności, uniemożliwiając prowadzenie działalności gospodarczej. Skarżąca oświadczyła także, że działania te doprowadziły do tego, że nie może spłacać bieżących zobowiązań wobec innych osób i firm, co wpędziło ją w dodatkowe długi.
W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżąca podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem – K. J., córką – A. J. i synem – E. J. W oświadczeniu o majątku, rubryki formularza dotyczące nieruchomości i zasobów pieniężnych, skarżąca wypełniła poprzez skreślenie, zaś w części dotyczącej przedmiotów wartościowych wpisała "nie posiadam". Odnośnie stanu majątkowego członów rodziny wskazała, że jej mąż nie posiada majątku, pieniędzy, które są zajęte przez urząd skarbowy, a córka ma [...] lat i nie ma żadnych dochodów. Skarżąca jako dodatkową informację podała, że zajęciu egzekucyjnemu podlega także dochód z wynajmu obiektu, nie posiada pieniędzy, pokrywa koszty tego obiektu, co pogarsza stan jej dochodów. W rubryce formularza dotyczącej dochodów wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym skarżąca odnośnie źródeł i wysokości dochodów swoich, męża i córki wpisała "nie ma" i "0 zł".
Pismem z dnia 27 lutego 2014 r. skarżąca została wezwana do przedłożenia dodatkowych dokumentów, obrazujących sytuację majątkową i finansową rodziny w terminie dziesięciodniowym pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie informacji znajdujących się w aktach sprawy.
Wezwanie to obejmowało:
- - wykaz ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie rodziny oraz dokumenty potwierdzające ich wysokość z ostatnich dwóch miesięcy,
- - dodatkowe oświadczenie o źródłach finansowania niezbędnych potrzeb życiowych skarżącej i jej rodziny, czy skarżąca korzysta z pomocy innych osób, instytucji, ze wskazaniem wysokości otrzymywanej pomocy finansowej,
- - zaświadczenie z właściwej do spraw opieki społecznej jednostki organizacyjnej gminy czy skarżąca i jej rodzina korzystają z pomocy społecznej, czy ubiegali się o jej przyznanie w 2013 r. i od początku 2014 r.,
- - dodatkowe oświadczenie, dotyczące zajmowanej nieruchomości położonej w [...], jaki skarżąca posiada tytuł prawny do tej nieruchomości, jaka jest jej powierzchnia, czy ze skarżącą i jej rodziną mieszkają inne osoby, czy partycypują w kosztach utrzymania nieruchomości, w jakiej wysokości, ze wskazaniem tych osób i stopnia ewentualnego pokrewieństwa, a także dokumentu potwierdzającego tytuł prawny do ww. nieruchomości,
- - wyciągi ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych przez skarżącą i jej męża – osobistych, związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą (w tym zajętych), z kredytami, z lokat, wyciągów z kart kredytowych, z ich stanem za okres od 1 grudnia 2013 r. do 28 lutego 2014 r.,
- - kopie rocznego zeznania podatkowego skarżącej i jej męża za 2012 r. wraz z potwierdzeniem ich złożenia w urzędzie skarbowym, a także za rok 2013 jeśli zostały już złożone,
- - wyciągi z podatkowej księgi prowadzonej związku z działalnością gospodarczą za okres listopad 2013 r., grudzień 2013 r., styczeń 2014 r., luty 2014 r., a także z rejestru VAT za wskazany okres lub kopii decyzji VAT-7 za ostatnie trzy okresy rozliczeniowe,
- - dodatkowe oświadczenie czy mąż i syn skarżącej są osobami bezrobotnymi, jeśli tak – zaświadczenia z urzędu pracy potwierdzające figurowanie w rejestrze osób bezrobotnych oraz pobieranie/niepobieranie zasiłku dla bezrobotnych,
- - jeśli syn skarżącej jest osobą uczącą się – zaświadczenie ze szkoły potwierdzające kontynuację nauki oraz czy pobiera stypendium,
- - dokumenty potwierdzające zajęcie rachunków bankowych i majątku należącego do skarżącej i jej męża.
Skarżąca w zakreślonym terminie ani dotychczas nie przedłożyła żadnych dokumentów określonych ww. wezwaniem, nie ustosunkowała się także w żaden sposób do zobowiązania.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje.
Zgodnie z zasadą obowiązującą w postępowaniu przed sądem administracyjnym - wyrażoną w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.), dalej: "P.p.s.a." - strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
Zwolnienie od kosztów sądowych, stanowiące prawo pomocy w zakresie częściowym, o które ubiega się w rozpoznawanej sprawie J. J., jest wyjątkiem od powyższej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej, o ile wykaże ona brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.).
Z treści tego przepisu wynika, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie na urzędowym formularzu stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Natomiast rozstrzygnięcie Sądu (referendarza sądowego) w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (J. P. Tarno - "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Komentarz" Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004).
Należy zauważyć, że postępowanie w przedmiocie udzielenia prawa pomocy, stanowiącego rodzaj dotacji z budżetu państwa, powinno charakteryzować się współdziałaniem strony i sądu (referendarza sądowego). Dane wykazane przez stronę w formularzu powinny być na tyle szczegółowe, wiarygodne i rzetelne, aby umożliwiały dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji finansowej strony. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych informacji, bądź jeśli okażą się one niewystarczające dla oceny, strona wezwana na podstawie art. 255 P.p.s.a. o nadesłanie dodatkowych dokumentów i oświadczeń jest zobowiązana do ich dostarczenia, a w sytuacji gdy nie jest to możliwe lub utrudnione – do jakiegokolwiek ustosunkowania się do wezwania.
Z wniosku skarżącej odnośnie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej wynikało że: skarżąca prowadzi czteroosobowe gospodarstwo domowe z mężem i dwojgiem dzieci ([...] córką i [...] synem), nie posiada środków pieniężnych, cały jej majątek jak i jej męża oraz rachunki bankowe podlegają zajęciu egzekucyjnemu, dochody skarżącej, jej męża i córki wynoszą "0 zł"; skarżąca posiada obiekt, który wynajmuje, w związku, z którym ponosi wydatki, a dochody z tego tytułu również są zajęte. Skarżąca nie wykazała żadnych zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych itp.). Wnioskodawczyni nie podała żadnych informacji na temat swojego [...] syna, odnośnie tego czy pracuje, jakie uzyskuje dochody, czy kontynuuje naukę.
Ponieważ przedstawiona przez skarżącą sytuacja majątkowa i możliwości finansowe były zbyt ogólnikowe i budziły wątpliwości co do ich kompletności, zwłaszcza co do źródeł finansowania bieżących potrzeb życiowych i wysokości wydatków rodziny, została ona wezwana pismem z dnia 27 lutego 2014 r. do przedłożenia dodatkowych dokumentów, wyżej wskazanych, pozwalających zweryfikować przedstawione dane, jak też uzupełniających wniosek. Wymagało bowiem ustalenia, czy skarżąca faktycznie nie posiada oszczędności, jakie są przychody z prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej, z czego utrzymuje się rodzina wobec twierdzeń o braku środków pieniężnych, czy rodzina otrzymuje świadczenia z pomocy społecznej, jakie ponosi wydatki na konieczne utrzymanie, a także czy mąż i syn skarżącej są zarejestrowani jako osoby bezrobotne, czy syn skarżącej kontynuuje naukę. Wątpliwości budziła kwestia miejsca zamieszkania skarżącej i tytułu prawnego do zajmowanej nieruchomości; należało także wyjaśnić, czy ze skarżącą mieszkają inne osoby i czy partycypują w kosztach utrzymania mieszkania.
Skarżąca powinna także potwierdzić dokumentami źródłowymi fakt zajęcia całego majątku oraz rachunków bankowych. Oczywiste bowiem jest, że wskazane okoliczności mogą bowiem rzutować na sytuację skarżącej i jej zdolność do poniesienia kosztów sądowych.
Jak wynika z akt sprawy, skarżąca przesyłkę zawierającą ww. wezwanie z dnia 27 lutego 2014 r. otrzymała w dniu 11 marca 2014 r., termin na wykonanie zobowiązania upływał 21 marca 2014 r. Tymczasem wnioskodawczyni pomimo długiego okresu, w którym mogła zgromadzić i przesłać wymagane dane i dokumenty, tj. w terminie dziesięciodniowym, nie wywiązała się z obowiązku, którego wykonanie leżało w jej interesie. Uniemożliwiło to wyjaśnienie wątpliwości co do jej sytuacji finansowej i możliwości płatniczych oraz poczynienie kategorycznych ustaleń w tym zakresie. Na podstawie danych przedstawionych w formularzu PPF, że nie jest możliwe jednoznacznie ocenić, czy skarżąca jest w stanie ponieść kwotę [...] zł tytułem wpisu od skargi, należnego na tym etapie sprawy.
Należy podkreślić, że rozpoznając wniosek skarżącej w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy bada się całokształt sytuacji życiowej w jakiej znajduje się strona. Na całokształt sytuacji materialnej skarżącej składa się przede wszystkim wysokość i źródło uzyskiwanych dochodów, jak i również sposób gospodarowania posiadanymi zasobami pieniężnymi tj. rodzaj i wysokość ponoszonych stałych wydatków. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy powinna wyjaśnić jakie aktualnie uzyskuje dochody oraz określić ich wysokość, ponadto określić wysokość jak i rodzaj ponoszonych stałych kosztów utrzymania. Powinna także dokładnie przedstawić swój stan majątkowy. Zaznaczyć trzeba, że istotne dla oceny sytuacji finansowej wnioskodawcy jest także żeby dane były jak najbardziej aktualne dla momentu rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Zaniechanie strony oraz brak danych i jakichkolwiek dokumentów jest zatem przeszkodą do dokonania przez referendarza sądowego oceny sytuacji materialnej i uwzględnienia wniosku, co tym samym prowadzi do odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. Podnieść przy tym należy, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i może być stosowana tylko do podmiotów pozostających w bardzo trudnej sytuacji materialnej, a strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, gdyż koszty te są rodzajem daniny publicznej. W powyższej sytuacji zwolnienie wnioskodawczyni od ponoszenia kosztów sądowych oznaczałoby bezzasadne przerzucenie ich ciężaru na budżet państwa, a w ostatecznym efekcie -na współobywateli, jako podatników.
Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji postanowienia, biorąc za podstawę art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.