Uzasadnienie
Spółdzielnia [...] w likwidacji z siedzibą w [...] (dalej: "skarżąca" lub "spółdzielnia ") wraz ze skargą na wyżej powołaną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku, złożonym w dniu 11 czerwca 2018 r., na urzędowym formularzu PPPr, spółdzielnia podała, że prowadzi działalność w zakresie administrowania nieruchomościami. W związku z prowadzonym postępowaniem likwidacyjnym zostały wypowiedziane umowy o administrowanie i obecnie spółdzielnia nie uzyskuje żadnych przychodów, a generuje koszty. Wskazano, że skarżąca posiada liczne zadłużenia, w tym z tytułu podatku od nieruchomości, których nie jest w stanie uregulować. Podmiot prowadzi kilkanaście spraw sądowych, które są konieczne, aby odzyskać należności od mieszkańców budynków, zarządzanych niegdyś przez spółdzielnię. Odzyskanie tych należności pomoże spłacić zadłużenia. Zdaniem skarżącej poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie obecnie nie jest możliwe.
W oświadczeniu o majątku i dochodach spółdzielnia wskazała, że za ostatni rok obrotowy poniosła stratę w kwocie [...]zł. Nie podała wysokości kapitału zakładowego, wartości środków trwałych, ani stanu rachunków bankowych.
Do wniosku skarżąca nadesłała kopię deklaracji CIT-8 za okres od 14 czerwca 2017 r. do 31 grudnia 2017 r., w którym zadeklarowała przychód w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł, stratę w kwocie [...]zł.
Spółdzielnia wykonując wezwanie referendarza sądowego do przedłożenia dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację finansową, w odpowiedzi nadesłała:
- 1. bilans spółdzielni na dzień 31 grudnia 2017 r., z którego wynikają: aktywa trwałe w postaci należności długoterminowych od pozostałych jednostek w wysokości [...] zł, krótkoterminowe aktywa finansowe w wysokości [...] zł, w tym środki pieniężne i inne aktywa pieniężne, kapitał własny w wysokości [...] zł, zobowiązania długoterminowe w wysokości [...] zł, zobowiązania krótkoterminowe w wysokości [...] zł;
- 2. rachunek zysków i strat na dzień 31 grudnia 2017 r., w którym wykazano przychody netto ze sprzedaży [...] zł, koszty działalności operacyjnej w wysokości [...] zł, (w tym zużycie materiałów i energii w kwocie [...]zł, usługi obce w kwocie [...]zł, podatki i opłaty w kwocie [...]zł, wynagrodzenia w kwocie [...]zł, ubezpieczenia w kwocie [...]zł, pozostałe koszty rodzajowe w kwocie [...]zł), strata netto w kwocie [...]zł;
- 3. nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym z 29.01.2018 r. (na kwotę [...]zł), wezwania do zapłaty od wspólnot mieszkaniowych z 09.03.2018 r., 27.04.2018 r. (na łączną kwotę [...]zł).
Mając powyższe na uwadze starszy referendarz sądowy postanowieniem z dnia 17 lipca 2018 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy, uznając, że nie wykazała ona spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., tj. iż nie posiada dostatecznych środków na uiszczenie pełnych kosztów sądowych. Uzasadniają rozstrzygnięcie referendarz wskazał, że skarżąca nie wykonała w sposób należyty wezwania do nadesłania wszystkich dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji finansowej spółdzielni.
Pismem z dnia 27 lipca 2018 r. skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. W uzasadnieniu podniosła, że żądanie przez referendarza sądowego udzielenia dodatkowych wyjaśnień nie było konieczne.
W oświadczeniu o majątku i dochodach skarżąca wskazała, że za ostatni rok obrotowy poniosła stratę w kwocie [...]zł, zaś do wniosku dołączyła kopie deklaracji CIT-8 za okres od 14 czerwca 2017 r. do 31 grudnia 2017 r. Wskazała także na dokumenty, które przedłożyła w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego. W ocenie skarżącej przedstawione okoliczności i dowody, z których wynika, że nie ma żadnych dochodów, generuje koszty, w związku z postępowaniem likwidacyjnym zostały wypowiedziane umowy o administrowanie, potwierdzają że sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów sądowych.
W tych okolicznościach faktycznych i prawnych Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Sprzeciw nie jest zasadny.
Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, dalej zwana: "P.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.
W pierwszej kolejności wyjaśnić zatem należy, że wniesienie sprzeciwu nie ma charakteru anulacyjnego, ale powoduje kontrolę postanowienia referendarza co do jego zgodności z prawem. Procedując w zgodzie z powyższymi zasadami sąd kontroluje prawidłowość rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Stosownie do przepisu art. 245 § 1 P.p.s.a. - prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.).
Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym – o co się ubiega skarżąca - następuje, gdy podmiot ten wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 2 P.p.s.a. spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Jak słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 12 stycznia 2017 r. (sygn. akt II OZ 1469/16) – dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – dalej jako CBOSA: "Z konstrukcji powołanego powyżej przepisu art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Strona, zatem powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy, bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane."
W ocenie Sądu referendarz sądowy prawidłowo ocenił sytuację majątkową spółdzielni i na tej podstawie odmówił przyznania prawa pomocy, uznając w zaskarżonym postanowieniu z dnia 17 lipca 2018 r., że nie została spełniona przesłanka, określona w art. 246 § 2 P.p.s.a., a więc nie wykazano braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów sądowych.
Referendarz sądowy zasadnie wskazał na brak możliwości weryfikacji możliwości płatniczych spółdzielni co do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości [...] zł, z uwagi na nieprzedłożenie wyciągów z rachunków bankowych spółdzielni oraz brak jakichkolwiek informacji w zakresie posiadania takowych, pomimo skierowanego do strony wezwania.
Zdaniem Sądu, strona, która jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, jest świadoma konsekwencji takiego działania. Twierdzi bowiem, że dokumenty te są zbędne skoro jej sytuacja finansowa wystarczająco wynika z nadesłanych pozostałych materiałów. Do dnia dzisiejszego w aktach sprawy brak jest wyciągów z rachunków bankowych skarżącej jak też jakiejkolwiek informacji w tym zakresie.
Przypomnieć należy, że rozpoznając wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, rolą referendarza sądowego (i Sądu) jest skonfrontowanie ze sobą ustawowo określonych przesłanek przyznania tego prawa z oświadczeniami i informacjami przestawionymi przez wnioskodawcę oraz kosztów sądowych należnych w danej sprawie.
Analiza akt sprawy potwierdza, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe to wpis od skargi w kwocie jedynie [...] zł. Strona ma obowiązek poniesienia takich samych kosztów sądowych również w drugiej zawisłej przed tut. Sądem sprawie. Niemożność poniesienia kwoty [...]zł skarżąca uzasadnia wykazywaną stratą podatkową za 2017 r., generowaniem kosztów postępowania likwidacyjnego, wymagalnością zobowiązań, co potwierdza deklaracja CIT-8, rachunek zysków i strat, upomnienia, wezwania do zapłaty i nakazy zapłaty. Zdaniem skarżącej dowody te są wystarczające i żądanie innych nie było konieczne.
Zdaniem Sądu, wymienione w wezwaniu referendarza sądowego wszystkie dokumenty były, wbrew twierdzeniom skarżącej w sprzeciwie, o tyle istotne, że ujawnione dane nie dawały faktycznie wiarygodnego obrazu, ani co do rozmiaru ciążących na spółdzielni zobowiązań finansowych (czy zostały one spłacone i ewentualnie w jakiej części) jak i co do uzyskiwanych środków (brak wyciągów z rachunków bankowych), w kontekście uiszczenia kwoty [...]zł łącznych kosztów sądowych w dwóch sprawach.
Należy zatem stwierdzić, że wezwanie o dodatkowe dokumenty było zasadne. Stosownie bowiem do treści art. 255 P.p.s.a., wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku wystosowuje się do wnioskującego wtedy, gdy jego oświadczenia okażą się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzą wątpliwości i rodzi po jego stronie obowiązek w postaci złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych. Wezwanie jest więc przewidzianym prawem instrumentem służącym ustaleniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Oznacza ono w istocie, że złożony przez stronę wniosek nie może niejako sam przez się stanowić podstawy do przyznania jej prawa pomocy, i ma na celu zniesienie tego stanu rzeczy. W efekcie jego niewykonanie lub nierzetelne wykonanie nie usuwa mankamentów wniosku, uniemożliwiając weryfikację zawartych w nim twierdzeń poprzez ich porównanie z niezbędną dokumentacją źródłową, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę jego możliwości płatniczych.
Zdaniem Sądu, brak historii z rachunków bankowych uniemożliwił zatem ocenę charakteru dokonywanych przez skarżącą transakcji w kontekście możliwości pokrycia kosztów sądowych, a te jak wyżej wskazano są relatywnie niewielkie w rozpoznawanej sprawie (wynoszą [...] zł). Z kolei udokumentowane aktywa trwałe i zarazem należności w kwocie ponad [...] tys. zł (wg bilansu na dzień 31.12.2017 r.), czy też fakt korzystania z usług profesjonalnego pełnomocnika, w ocenie Sądu, nie stanowią okoliczności przemawiających za złą kondycją finansową osoby prawnej, kwalifikujących spółdzielnię do udzielenia prawa pomocy.
Konkludując należy stwierdzić, że referendarz sądowy zasadnie przyjął, że skarżąca nie udowodniła braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania sądowego. Przedstawione przez spółdzielnie informacje nie dawały pełnego obrazu jej kondycji finansowej. Wnioskodawca nie wykonał w sposób rzetelny wezwania referendarza sądowego w zakresie udokumentowania i zobrazowania swojej aktualnej sytuacji materialnej. Zapewnienia pełnomocnika o trudnej sytuacji majątkowej nie mogą stanowić podstawy oceny rzeczywistej sytuacji finansowej, tym bardziej, gdy wykazane okoliczności świadczą o obrocie znacznymi kwotami z innymi podmiotami.
Wobec powyższego również Sąd doszedł do przekonania, że brak jest podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy. Jak już zostało wyżej wskazane, zwalnianie od kosztów sądowych musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości kosztów postępowania i możliwości majątkowych skarżącej wynika, że nie mają żadnych środków na ich pokrycie.
Ponadto zgodzić się należy ze stanowiskiem referendarza sądowego utrwalonym zresztą w orzecznictwie, że zapobiegliwości i przezorności w zakresie zabezpieczenia środków na ponoszenie kosztów sądowych należy szczególnie wymagać od osób prawnych toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, a koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienia NSA: z dnia 15 października 2014 r., sygn. akt II FZ 1509/14, LEX nr 1519078, z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GZ 42/13, LEX nr 1282921, z dnia 20 października 2014 r., sygn. akt I FZ 186/14, LEX nr 1528739).
Sąd zgadza się również z oceną prezentowaną w zaskarżonym postanowieniu, że sam fakt prowadzenia postępowania likwidacyjnego i wydatki z tym związane nie mogą przesądzać o braku środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym. Ponoszenie zatem kosztów w innych postępowaniach związanych z likwidacją, w celu odzyskania należności spółdzielni nie stanowi argumentu przemawiającego za zwolnieniem strony postępowania sądowoadministracyjnego z obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania. Brak jest ustawowych podstaw dla przyjęcia, że koszty innych zaplanowanych przez likwidatora postępowań korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego. Postępowania toczące się zarówno przed sądami powszechnymi jak i przed sądami administracyjnymi winny być traktowane w jednakowy sposób.
Wskazać zatem należy, że decyzja organu pierwszej instancji wydana została 22 grudnia 2017 r. i doręczona skarżącej 8 stycznia 2018 r. Co najmniej od tego czasu, kiedy to odwołaniem likwidator zakwestionował wysokość ustalonego przez organ zobowiązania w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi, winien on liczyć się z kosztami ewentualnego postępowania sądowoadministracyjnego i przewidywać je w przyszłych wydatkach.
Skarżąca powinna uwzględnić, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych, czy też prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie prawa pomocy jest zaś formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których jest co najmniej prawdopodobne, że zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest (było) obiektywnie niemożliwe. Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji RP każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych.
Odnosząc pogląd, zawarty w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 lipca 2014 r. (sygn. akt II GZ 392/14) – CBOSA że: "...
w przypadku wnioskowania o prawo pomocy osoba prawna nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z dnia 29 marca 2011 r., I OZ 191/11)" - do informacji udostępnionych przez spółdzielnie nie można przyjąć, by podjęła jakiekolwiek działania celem pozyskania środków na pokrycie wpisu od skargi.
Zdaniem Sądu, spółdzielnia także na etapie sprzeciwu nie przedstawiła argumentacji (ani nie załączyła wspierających tę argumentację dokumentów), która mogłaby skutecznie podważyć ocenę jej wniosku o przyznanie prawa pomocy, dokonaną w zaskarżonym postanowieniu z dnia 17 lipca 2018 r. Materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie jest niewystarczający do wydania korzystnego dla strony rozstrzygnięcia, tj. przyjęcia, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W związku z powyższym stwierdzić należy, iż spółdzielni prawidłowo i zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 260 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji, tj. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.