Uzasadnienie
Skarżąca Z. Spółka jawna z siedzibą w C., po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...] zł, złożyła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym wpis od skargi.
W uzasadnieniu wniosku Spółka wskazała, że jest przedsiębiorstwem budowlanym. Nie jest w stanie uiścić wpisu od skargi w związku z wydanymi decyzjami organów podatkowych (w tym zabezpieczającymi na majątku spółki zobowiązania) oraz prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym.
W oświadczeniu o majątku i dochodach Spółka podała, że jej kapitał zakładowy wynosi [...] zł, podwyższenie wkładów [...] zł, wartość środków trwałych [...] zł, wysokość zysku za ostatni rok obrotowy...] zł. Spółka wykazała, że posiada jeden rachunek bankowy, którego stan na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił [...] zł. Spółka oświadczyła, że cyt. "nie posiada kasy".
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje.
Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718, ze zm.), dalej "P.p.s.a.", strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony.
Stosownie do treści art. 246 § 2 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w określonych przypadkach. W zakresie całkowitym, gdy podmiot ten wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. W zakresie częściowym natomiast - obejmującym między innymi zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (art. 245 § 3 P.p.s.a.) - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach.
Od oceny referendarza sądowego zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy.
W niniejszej sprawie strona domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych tj. zwolnienie od wpisu od skargi.
W orzecznictwie podkreśla się, że zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej. Zatem prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły.
Podkreślenia wymaga także fakt, że w myśl powołanego wyżej przepisu art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, referendarz sądowy (sąd) nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia osobie prawnej dostępu do sądu.
Przystępując do rozpoznania wniosku Spółki o przyznanie prawa pomocy, referendarz sądowy odstąpił od wzywania strony do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych w formularzu PPPr, uznając złożone oświadczenia o stanie majątku i dochodach za wiarygodne i wystarczające dla oceny jej sytuacji finansowej i możliwości płatniczych.
Zdaniem referendarza sądowego Spółka nie wykazała, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od wpisu od skargi.
Przede wszystkim należy podkreślić, że jednostka organizacyjna taka jak spółka jawna - podobnie, jak też osoba prawna czy inna jednostka organizacyjna - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej czy to w umowie, czy też w statucie. Określając cele i formy działania, jej wspólnicy czy też założyciele, powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa. Nadto należy wskazać, iż przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej.
Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze (zob. postanowienie NSA z dnia 4 sierpnia 2014 r., I FZ 252/14; dostępne pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Należy wskazać również, że przedsiębiorstwo, które nie wykazało, iż utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego. Przedsiębiorstwo prowadząc działalność gospodarczą powinno uwzględnić w jej ramach odpowiednie środki finansowe na pokrycie kosztów postępowań sądowych związanych z jego działalnością (zob. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r., I OZ 208/08, LEX nr 477191).
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że ze złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej (z art. 233 § 1 w zw. z § 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) oświadczenia o stanie majątkowym wynika, że Spółka nie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej oraz nie wszczęła postępowania upadłościowego czy naprawczego. Powyższe potwierdza także załączony do akt sądowych odpis z Krajowego Rejestru Sądowego. Skoro, w odniesieniu do strony skarżącej nie zainicjowano wymienionych wyżej postępowań, nie można mówić o występowaniu przesłanki niewypłacalności, pomimo że wskazuje na trudności finansowe związane z wydanymi decyzjami podatkowymi i zabezpieczeniem majątku jak i prowadzoną egzekucją.
Jednocześnie należy stwierdzić, iż Spółka nie wykazała, że prowadzona egzekucja pieniężna, uniemożliwia stronie skarżącej partycypowanie w kosztach postępowania sądowego. W tej kwestii Naczelny Sąd Administracyjny zauważył, iż sam fakt obciążenia komorniczego rachunków bankowych nie jest wystarczający do uznania, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy (postanowienie z 7 stycznia 2014 r., II FZ 1196/13, LEX 1410630; postanowienie z 15 stycznia 2014 r., II FZ 1527/13, LEX 1417310). Bez znaczenia także jest, że w związku z zobowiązaniami Spółki jej majątek objęty jest zabezpieczeniami (np. hipoteki, zajęcia komornicze itp.). Tego rodzaju środki nie ograniczają bowiem możliwości władania rzeczą. Zabezpieczenie majątku nie jest bowiem równoznaczne z tym, że strona z tytułu jego posiadania nie może uzyskać żadnych środków pieniężnych, gdyż może na skutek podjęcia określonych działań czerpać z nich pożytki (w dalszym ciągu może z wykorzystaniem tego majątku prowadzić działalność gospodarczą).
Twierdzenia Spółki, że powyższe okoliczności świadczą o tym, że nie jest w stanie ponieść wpisu od skargi, nie mogą zatem zostać uznane za przekonujące o zasadności wniosku.
Zauważyć natomiast należy, że dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy istotna jest przede wszystkim kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności zgromadzonych na rachunku bankowym). Z akt sprawy wynika, że Spółka na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku posiadała dodatnie saldo końcowe na rachunku bankowym w wysokości [...] zł i nie wykazała aby środkami tymi nie mogła swobodnie dysponować. W tej sytuacji, nie powinna zatem przerzucać na Skarb Państwa kosztów związanych z uiszczeniem wpisu od skargi, który nie przewyższa tych środków, nawet jeśli jednocześnie jest zobowiązania do ponoszenia innych wydatków.
O dobrej kondycji przedsiębiorstwa świadczą nadto wartość kapitału zakładowego, aktywów trwałych, zysk za poprzedni rok obrotowy. Kapitał zakładowy Spółki wynosi [...] zł, wartość wkładów podwyższono do kwoty [...] zł, wartość aktywów trwałych strony według bilansu za ostatni rok wyniosła [...] zł, zaś wartość zysków [...] zł. Powyższe informacje są również istotne z punktu widzenia oceny przesłanek prawa pomocy, mają przecież wymierną wartość i mogą być źródłem konkretnych środków finansowych, a zatem są "środkami", o których mowa w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Nie ulega wątpliwości, że w przypadku skarżącej powyższe wartości stanowią poważne pozycje w bilansie.
W orzecznictwie sądowym utrwalone jest stanowisko, że posiadanie przez wnioskodawcę majątku trwałego o znacznej wartości w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy (postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 415/04; z dnia 8 listopada 2004 r. sygn. akt FZ 465/04; z dnia 15 kwietnia 2004 r. sygn. akt FZ 9/04).
Reasumując, zestawienie podanych we wniosku przez Spółkę informacji, z wartością należnej opłaty sądowej w kwocie [...] zł, przemawia zatem za uznaniem, iż brak jest podstaw do przyznania prawa pomocy w postaci częściowego zwolnienia od kosztów sądowych.
Spółka nie wykazała, że nie posiada dostatecznych środków pieniężnych, aby ponieść pełne koszty sądowe niniejszej sprawy, ani też nie wykazała, że nie jest w stanie ich zdobyć, w ramach prowadzonej działalności gospodarczej.
Mając na względzie przedstawione wyżej okoliczności, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.