Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawiez 20 października 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 1249/15

Uzasadnienie

Zaskarżoną decyzją z [...] maja 2015 r., nr [...] Minister Skarbu Państwa działając na podstawie art. 138 § 2 kpa oraz 9 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j.: Dz. U. z 2014r., poz. 1090 dalej: ustawa z 8 lipca 2005 r.), po rozpatrzeniu odwołania E. M. od decyzji Wojewody [...] z [...] marca 2015 r., nr [...] potwierdzającej E. M. prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. R. nieruchomości w R., gmina S., powiat [...], województwo [...], w skład której wchodziło [...]ha gruntów ornych, [...] ha ziemi stanowiącej ogród, na którym znajdował się dom mieszkalny drewniany parterowy 6-izbowy, ustalającej wysokość rekompensaty na kwotę [...] zł, a także odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty w zakresie młyna, kuźni oraz zabudowań gospodarczych znajdujących się na przedmiotowej nieruchomości, uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] marca 2015 r. w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że wnioskiem z 12 listopada 2008 r. E. M. zwróciła się do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez H. R. w R., gmina S. powiat [...], województwo [...].

Z odpisu postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] z [...] maja 1978 r., sygn. akt [...] wynika, iż spadek po H. R. na podstawie testamentu nabyła w całości E. M. W toku prowadzonego postępowania uzupełniono materiał dowodowy sprawy o m.in. następujące dokumenty:

1. - uwierzytelnioną kopię orzeczenia PUR nr [...] z [...] września 1945 r. wraz z uwierzytelnionymi kopiami dokumentów, w oparciu o które zostało wydane to orzeczenie;
2. - uwierzytelnioną kopię wypisu aktu hipotecznego- umowy darowizny z [...] lipca 1939 r. dotyczącą działki [...], wydzielonej z działki [...], uregulowanej w księdze wieczystej nr [...] o pow. [...] ha [...] m2;
3. - uwierzytelnioną kopię wyciągu z wykazu hipotecznego księgi wieczystej nr hip [...]z [...] marca 1928 r.;
4. - uwierzytelnioną kopię wyciągu z księgi familijnej z miejscowości [...];
5. - uwierzytelnioną kopię decyzji głównej zarządu Gminy S. z [...] maja 1937 r., zezwalającej na wybudowanie parterowego domu mieszkalnego w R.;
6. - fotokopię zdjęcia domu podpisanego: "Dom ten zbudowano w R. dla H. w 1937 r.";
7. - uwierzytelnioną kopię rejestru pomiarowego folwarku R. z [...] września 1928 r.;
8. - uwierzytelnioną kopię opisu młyna wodnego w majątku R. podpisanego; "[...].03.1930 r.";
9. - oświadczenie M. M. (córki H. R.) z [...] lipca 2009 r. oraz z [...] lipca 2011 r.;
10. - oświadczenie J. W. (siostrzeńca H. R.) z [...] sierpnia 2011 r. oraz z [...] września 2013 r.;
11. - oświadczenie Z. M. z [...] września 2013 r.;
12. - oświadczenie E. B. z [...] września 2013 r.;
13. - -uwierzytelnioną kopię dowodu ubezpieczeniowego z [...] września 1937 r.;
14. - oświadczenia strony z [...] października 2008 r., z [...] marca 2009 r., z [...] lipca 2009 r., z [...] sierpnia 2009 r., z [...] sierpnia 2009 r. oraz z [...] lipca 2010 r.; -
15. - uwierzytelnioną kopię oświadczenia B. H. z[...]sierpnia 2011 r.;
16. - uwierzytelnioną kopię oświadczenia W. J. z [...] listopada 2011 r.;
17. - uwierzytelnioną kopię zaświadczenia Strefowego Archiwum Państwowego w M. z [...] października 2010 r., nr [...] oraz z [...] sierpnia 2014 r., nr [...];
18. - fotokopie zdjęć przedstawiających zabudowania, załączonych do pisma z [...] lipca 2011 r.

Postanowieniem z [...] sierpnia 2013r., nr [...], sprostowanym postanowieniem z [...] stycznia 2015 r., nr [...] Wojewoda [...] dokonał pozytywnej oceny spełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ustawy z 8 lipca 2005 r. oraz wezwał stronę do wskazania wybranej formy realizacji prawa do rekompensaty i przedłożenia operatu szacunkowego określającego wartość nieruchomości pozostawionej przez H. R. w R., gm. S., pow. [...], woj. [...], o pow. ogólnej [...] ha, na której znajdowały się [...] ha gruntów ornych, [...] ha ziemi stanowiącej ogród, na którym znajdował się dom mieszkalny drewniany, parterowy, 6-izbowy, wybudowany w 1937 r.

Pismem z 20 stycznia 2015 r. do akt sprawy przedłożony został operat szacunkowy z 20 stycznia 2015 r., sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego J. B. (nr uprawnień [...]), w którym określono wartość pozostawionej nieruchomości na kwotę [...] zł.

Decyzją z [...] marca 2015 r. nr [...]Wojewoda [...] potwierdził E.M. prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. R. nieruchomości w R., gmina S., powiat [...], województwo [...], w skład której wchodziło [...] ha gruntów ornych, [...] ha ziemi stanowiącej ogród, na którym znajdował się dom mieszkalny drewniany parterowy 6-izbowy, wybudowany w 1937r., ustalił wysokość rekompensaty na kwotę [...] zł, a także odmówił wnioskodawczyni potwierdzenia prawa do rekompensaty w zakresie młyna, kuźni oraz zabudowań gospodarczych znajdujących się na przedmiotowej nieruchomości.

E. M. złożyła odwołanie od decyzji Wojewody, w części odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty, tj. w pkt 5 powyższej decyzji. Podniosła, że organ wojewódzki bezpodstawnie odmówił wiarygodności wyjaśnieniom strony z 17 sierpnia 2009 r., kserokopii opisu młyna z 7 marca 1930 r. oraz fotokopiom zdjęć pozostawionego majątku, a także bezpodstawnie pominął oświadczenia świadków E.B. z 18 września 2013 r. oraz J. W. z 16 września 2013 r. Zaznaczyła również, że w celu ustalenia cech młyna umożliwiających jego wycenę organ powinien przesłuchać stronę, dokonać oględzin przedmiotowego młyna i kuźni oraz przeprowadzić dowód z opinii biegłego.

Minister wyjaśnił, że kwestie rekompensat za "mienie zabużańskie" reguluje obecnie ustawa z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ przytoczył treść art. 1 ust. 1 ustawy, który określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie układów i umowy wymienionych w tym przepisie.

Zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Na podstawie art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1. 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:
2. a) art. 3 ustawy z 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub
3. b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub
4. c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489)
5. - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
6. 2) posiada obywatelstwo polskie.

Minister wskazał, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, należy dołączyć m.in. dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn określonych w ustawie oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Przepis ustępu 4 art. 6 ustawy stanowi jakie w szczególności mogą być to dowody.

Minister wyjaśnił, że prawo do rekompensaty na podstawie powyższych przepisów przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w rozumieniu przepisów wskazanych w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.) oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić, a także posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych przesłanek, powoduje utratę uprawnień do rekompensaty. Warunkiem niezbędnym uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty jest ustalenie tytułu własności do nieruchomości na czas ich pozostawienia (art. 2 zd. pierwsze). Pozostawić daną nieruchomość może bowiem tylko i wyłącznie jej właściciel.

Minister wyjaśnił, że zgodnie z treścią rejestru pomiarowego folwarku R. z [...] września 1928 r. oraz wyciągu z wykazu hipotecznego księgi wieczystej nr hip. [...] z [...] marca 1928 r. H. R., J. B. oraz M. B. byli współwłaścicielami części dóbr wchodzących w skład majątku R., tj. folwarku Oddzielne i folwarku Młyn o łącznej powierzchni [...] m2. W zaświadczeniu Strefowego Archiwum Państwowego w M. z [...] października 2010 r., nr [...] oraz z [...] sierpnia 2014 r., nr [...] stwierdzono, iż w 1931 r. H. R., J. B. oraz M.B.byli współwłaścicielami części folwarku Oddzielne w R. o pow. [...] m2 oraz iż w zasobach archiwalnych znajduje się akt sprzedaży działki gruntu w folwarku Oddzielne w posiadłości ziemskiej R. na rzecz W. R. Z dowodu ubezpieczeniowego wystawionego na rzecz H.R., J. B. oraz M. B. z [...] września 1937 r. wynika, iż osoby te w odniesieniu do majątku R. byli właścicielami następujących budynków: domu mieszkalnego z szopą i gankiem, kuźni, chlewu z dwoma przybudówkami oraz domu mieszkalnego z werandą i sienią.

W aktach sprawy znajduje się również umowa darowizny z [...] lipca 1939 r., na mocy której J. i M. B. odstąpili H. R. należące do nich prawo do dwóch trzecich części działki ziemi pod nazwą R., wydzielonej z folwarku R., zawierającej [...] m2 powierzchni. Mając na uwadze powyższe dowody Minister przyjął, że, skład części majątku R. należącej do H. R., J. B. oraz M. B. na przestrzeni lat 30-tych podlegał zmianom zarówno poprzez wyprzedaż niektórych składników na rzecz osób trzecich jak i poprzez rozporządzenia pomiędzy współwłaścicielami.

Organ II instancji wyjaśnił, że istotne jest ustalenie stanu majątkowego w dniu opuszczenia lub wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (por. wyrok NSA z 22 marca 2011 r., sygn. akt I OSK742/10).

Minister wskazał, że w niniejszej sprawie wyłącznie orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z [...] września 1945 r., nr [...] stanowi dokument, na podstawie którego możliwe jest określenie właściciela, składników i rodzaju mienia pozostawionego na moment opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z tym dokumentem H. R. pozostawiła w R. majątek nieruchomy składający się z [...] ha ziemi ornej, domu mieszkalnego drewnianego 6-cio izbowego, ogrodu owocowego około 2 ha i zabudowań gospodarczych. Organ podkreślił, że jak wynika z dokumentacji, w oparciu o którą wydano to orzeczenie, sama H. R. wskazała, iż pozostawiła majątek, jaki następnie opisano w tym orzeczeniu.

Minister podzielił zarzut odwołującej się odnoszący się do nieuwzględnienia przez organ I instancji zabudowań gospodarczych. Ewentualna niemożność udowodnienia powierzchni i rodzaju zabudowań gospodarczych nie jest, zdaniem organu, podstawą do wydania decyzji o odmowie potwierdzenia tego prawa. Brak ustalenia powierzchni nieruchomości nie został umieszczony, jako przesłanka w art. 7 ust. 2 ustawy. W ocenie organu oczywistym jest, że w powojennej sytuacji przedstawienie dowodów na te okoliczności może być utrudnione, tak więc odmowa przyznania rekompensaty za nieruchomość budynkową, ze względu na trudności w określeniu jej powierzchni, a co za tym idzie - jej wartości, powinna być uznana za wykładnię sprzeczną z celem ustawy.

W ocenie organu odwoławczego odmowa potwierdzenia prawa do rekompensaty za zabudowania gospodarcze jest tym bardziej niedopuszczalna, że ich pozostawienie zostało ustalone w orzeczeniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. Minister wskazał, że skład zabudowań gospodarczych można przyjąć na podstawie dowodu ubezpieczeniowego z 27 wrzenia 1937 r., z którego wynika, iż przedmiotem współwłasności, w odniesieniu do majątku R., był domu mieszkalny z szopą i gankiem, kuźnia, chlew z dwoma przybudówkami oraz dom mieszkalny z werandą i sienią.

Minister stwierdził, że w niniejszej sprawie istotną kwestią jest ocena zgromadzonych oświadczeń świadków: J. W., Z. M., B. H., W. J., M. M. a także E.B.

W oświadczeniu z [...] sierpnia 2011 r. z podpisem notarialnie poświadczonym J. W. wskazał, że jego ciotka H. R. mieszkała przed drugą wojną światową w R., gdzie była właścicielką posiadłości składającej się z domu mieszkalnego i sadu owocowego, w którym przeważały jabłonie. Stwierdził również, że H. R. przebywała w dniu 1 września 1939 r. wraz z rodziną w R., a w związku z rozpoczętą wojną w pierwszych dniach września 1939 r. udała się do W., a następnie do W. Z oświadczenia J. W. z [...] września 2013 r. z podpisem notarialnie poświadczonym wynika, że H. R. była współwłaścicielką domu, ogrodu, kilku hektarów ziemi oraz młyna wodnego wraz z przyległymi budynkami gospodarczymi. Zaznaczył również, że w wyniku darowizny pozostałych współwłaścicieli, którzy nie mieszkali na stałe w R., H.R. stała się właścicielką młyna oraz ziemi.

W oświadczeniu z [...] września 2013 r. z podpisem notarialnie poświadczonym Z.M. wskazała, iż jej ciotka H. R. była przed drugą wojną światową właścicielką młyna położonego na posiadłości R. Zaznaczyła również, że na terenie posiadłości znajdował się dom, sad, młyn, szopa i inne zabudowania gospodarcze.

B. H. w oświadczeniu z [...] sierpnia 2011 r. stwierdziła, iż H. R. mieszkała przed II wojną światową w R., w dniu 1 września 1939 r. również przebywała w swoim domu w R., który opuściła w pierwszych tygodniach września 1939 r. w związku z rozpoczęciem wojny.

W. J. w oświadczeniu z [...] listopada 2011 r. wskazała, że H. R. mieszkała przed II wojną światową oraz w dniu 1 września 1939 r. w R., a dom swój opuściła w pierwszych tygodniach września 1939 r. w związku z rozpoczętą wojną.

W oświadczeniu z [...] lipca 2009 r. M.M. wskazała, że jej matka H. R. wraz z mężem i dziećmi opuściła R. w pierwszej połowie września 1939 r. w związku z rozpoczęciem II wojny światowej. Natomiast w oświadczeniu z [...] lipca 2011 r. z podpisem notarialnie poświadczonym wskazała, że H.R. mieszkała przed II wojną światową w R., przebywała tam wraz z mężem i rodziną w dniu 1 września 1939 r., a następnie opuściła R. w pierwszej połowie września 1939 r. w związku z wojną. Zaznaczyła także, że H. R. przeniosła się do W., gdzie okresowo zamieszkała "w mieszkaniu różnych krewnych", a potem zamieszkała przy ul. [...]. Stwierdziła ponadto, że H. R. miała sad owocowy z jabłoniami.

W oświadczeniu z [...] września 2013 r. z podpisem notarialnie poświadczonym E. B. wskazał, że jego ciotka H. R. była właścicielką w R. domu, ogrodu, młyna z tamą, kuźni i innych budynków gospodarczych. Zaznaczył, że H. R. wraz z jej braćmi M. i J. w wyniku podziału majątku R. zostali współwłaścicielami domu, paru hektarów ziemi ogrodu, młyna i innych budynków gospodarczych, jednak ponieważ J.B. oraz M.B. nie mieszkali na stałe w R., przekazali młyn i resztę ziemi (R.) na własność H. R. Stwierdził również, że "po wybuchu wojny i opanowaniu W. przez ZSRR w pierwszych dniach września 1939 r. H. R. ze swoimi trzema córkami J., H. i M. przedarła się ze swojej posiadłości w R. do W.". Ponadto wskazał, iż jakkolwiek w 1943r. partyzanci radzieccy spalili młyn, to gdy w 2009r. przyjechał do R. młyn jeszcze stał.

W oświadczeniu z [...] września 2013r. z podpisem notarialnie poświadczonym Z.M. wskazała, że H. R. była przed drugą wojną światową właścicielką młyna położonego na posiadłości do niej należącej pod nazwą R. W odniesieniu do składników pozostawionej nieruchomości, w szczególności młyna wodnego, w ocenie Ministra Skarbu Państwa, oświadczenia złożone przez świadków: J. W. z 16 września 2013 r., Z.M. z 10 września 2013 r. oraz E.B. z 18 września 2013 r. nie mogą stanowić dowodu świadczącego na okoliczność pozostawienia nieruchomości, o którym mowa w art. 6 ust. 5 ustawy z 8 lipca 2005 r. Art. 6 ust. 5 tej ustawy wyraźnie wskazuje, iż oświadczenia świadków mogą stanowić dowód pozostawienia nieruchomości, jej powierzchni i rodzaju w przypadku braku dokumentów, o których mowa w art. 6 ust 4 pkt 1 i 2 ustawy. Tymczasem w aktach sprawy znajduje się dokument jednoznacznie wskazany w art. 6 ust. 4 pkt 2, tj. uwierzytelniona kopia orzeczenia PUR z 14 września 1945r.

Niezależnie od powyższego, art. 6 ust. 5 ustawy z 8 lipca 2005 r. przewiduje, iż świadkami na okoliczności, o których mowa w art. 6 ust. 1 mogą być jedynie osoby, które nie są osobami bliskimi- w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty. Tymczasem z oświadczeń ww. osób wynika, iż są one dziećmi rodzeństwa właścicielki nieruchomości pozostawionej, a zatem należą do kręgu osób bliskich określonego w art. 4 pkt 13 ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Odnosząc się zaś do oceny zgromadzonych w sprawie oświadczeń świadków w zakresie zamieszkiwania przez H. R. na byłym terytorium RP oraz okoliczności jego opuszczenia, Minister wyjaśnił, że oświadczenia te, tak jak każdy inny dowód w sprawie, podlegają ocenie zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, wyrażoną w art. 80 kpa. Mając na uwadze powyższe Minister stwierdził, że nie sposób uznać za wiarygodne oświadczenia świadków oraz oświadczenia strony co do okoliczności, iż właściciel mienia pozostawionego, tj. H. R., w dniu 1 września 1939 r. miała miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przedwojennych przepisów wskazanych w art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. oraz opuściła je z przyczyn, o których mowa w art. 1 tej ustawy lub z tych przyczyn nie mogła na nie powrócić, gdyż są one sprzeczne z innymi dowodami zebranymi w sprawie. Za nieznajdujące oparcia w materiale dowodowym Minister uznał stanowisko organu I instancji, jakoby o zamieszkiwaniu na byłym terytorium RP przez właścicielkę nieruchomości pozostawionej oraz o opuszczeniu świadczyła treść orzeczenia PUR z [...] września 1945r. oraz oświadczenia H. R. z [...] września 1945r.

W powyższych dokumentach brak jest bowiem jakiejkolwiek wzmianki o opuszczeniu przez właścicielkę byłego terytorium RP, jest natomiast informacja, iż osoba ta zamieszkiwała w W. przy ul. [...]. Jednocześnie organ odwoławczy zwrócił uwagę, iż szereg dowodów znajdujących się w aktach sprawy, a pominiętych przez organ I instancji, świadczy o tym, ze właścicielka mienia pozostawionego zarówno przed wojną jak i w czasie okupacji niemieckiej zamieszkiwała w W., nie zaś na byłym terytorium RP. Z ankiety z 2 maja 1952 r. H.F., córki H.R. wynika, iż osoba ta urodziła się w W., a ponadto zarówno przed wojną, w czasie wojny jak i po wojnie zamieszkiwała w W. pod adresem [...].

Biorąc pod uwagę fakt, iż w dniu wybuchu wojny miała 12 lat, w ocenie organu odwoławczego, należy przyjąć, iż jej miejsce zamieszkania było również miejscem zamieszkania matki, tj. H.R. Z kolei w akcie darowizny z [...] lipca 1939 r. wskazano, iż H. R. zamieszkuje w W. przy ul. [...]. Także z orzeczenia PUR z [...] września 1945 r. oraz z protokołu przesłuchania świadków, na podstawie których orzeczenie to wydano, wynika, iż H. R. zamieszkiwała w W. przy ul. [...]. Ponadto sama strona w pierwszym oświadczeniu z [...] października 2008 r. wskazała, iż od 1922r. aż do śmierci H. R. zamieszkiwała w W. Reasumując, Minister Skarbu Państwa uznał, iż decyzja Wojewody [...] z [...] marca 2015 r. została wydana z naruszeniem art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa w stopniu mogącym mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Minister wskazał, że rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji powinien rozpatrzyć zgromadzony materiał dowodowy oraz podjąć czynności zmierzające do wyjaśnienia kwestii, czy H. R. w dniu 1 września 1939 r. miała miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przedwojennych przepisów wskazanych w art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. oraz czy opuściła je z przyczyn, o których mowa w art. 1 tej ustawy lub z tych przyczyn nie mogła na nie powrócić. W tym celu organ I instancji powinien wezwać stronę do przedłożenia dowodów dotyczących tych okoliczności, a także przesłuchać stronę oraz wskazanych przez nią świadków. W przypadku zaś przyjęcia, iż w przedmiotowej sprawie spełniona jest przesłanka zamieszkiwania na byłym terytorium RP oraz jego opuszczenia, określona w art. 2 ustawy organ winien wyjaśnić kwestię rodzaju i powierzchni zabudowań gospodarczych, wchodzących w skład nieruchomości pozostawionej.

Odnosząc się do zarzutów strony zawartych w odwołaniu, Minister wskazał, iż z uwagi na fakt, iż w niniejszej sprawie brak jest dowodów wskazujących, że na dzień opuszczenia H.R. przysługiwał tytuł własności młyna wodnego, dowody odnoszące się do cech czy rozmiarów tego młyna (jak opis młyna z 1931r. czy zdjęcia) nie mają znaczenia dla sprawy.

Minister wyjaśnił, że przedmiotem postępowania odwoławczego jest zarówno rozpatrzenie konkretnej sprawy i jej załatwienie, jak też weryfikacja decyzji organu I instancji. Organ odwoławczy nie jest związany zarzutami podniesionymi w odwołaniu. Jedyne ograniczenie, które wprowadza ustawodawca dla rozstrzygnięcia tego organu zawarte jest w art. 139 kpa określającym zakaz reformationis in peius. Nawet wówczas, gdy strona zaskarżyła jedynie część decyzji organu I instancji, to nie oznacza, iż w pozostałej niezaskarżonej części decyzja staje się ostateczna. Organ odwoławczy nie jest w szczególności związany podstawami odwołania, co oznacza, że może, a nawet powinien rozpatrzyć sprawę w granicach nie objętych zakresem odwołania, jeżeli jest to niezbędne dla jej prawidłowego rozstrzygnięcia.

Minister zwrócił uwagę, iż w przedmiotowym postępowaniu zachodzi ścisły związek pomiędzy potwierdzeniem stronie prawa do rekompensaty w zakresie opisanym w pkt 1 decyzji organu I instancji, a odmową potwierdzenia tego prawa w zakresie wskazanym w pkt 5 tej decyzji. W szczególności orzeczenie PUR z [...] września 1945 r. stanowiło podstawę nie tylko do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty w zakresie określonym w pkt 5 decyzji Wojewody [...], lecz również m.in. na podstawie powyższego dokumentu organ wojewódzki ustalił rodzaj i powierzchnię nieruchomości, z tytułu pozostawienia której potwierdził stronie prawo do rekompensaty.

Na decyzję Ministra Skarbu Państwa z [...] maja 2015 r. skargę złożyła E.M.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. - rażące naruszenie art. 138 § 2 kpa polegające na jego błędnym zastosowaniu i uchyleniu decyzji organu I instancji w całości i przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia, przy wskazaniu organowi pierwszej instancji, że powinien inaczej ocenić zgromadzony materiał dowody, a nie uzupełnić lub przeprowadzić postępowanie dowodowe w całości lub w znacznej części,
2. - rażące naruszenie art. 139 kpa polegające na orzeczeniu na niekorzyść skarżącej, przez uchylenie decyzji w części niezaskarżonej i uznaniu na niekorzyść skarżącej, że decyzja organu pierwszej instancji była błędna w zakresie ustalającym, że H. R. w dniu 1 września 1939 r. miała miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczpospolitej,
3. - rażące naruszenie art. 6 kpa polegające na naruszeniu zasady praworządności i działaniu przez organ w taki sposób, aby bezprawnie obejść zakaz reformationis in pius, przez wydanie bezpodstawnej decyzji kasacyjnej,
4. - rażące naruszenie art. 110 kpa w zw. z art. 126 kpa polegające na zakwestionowaniu prawomocnego/ostatecznego postanowienia Wojewody [...] z [...] sierpnia 2013 r. i dokonaniu ustaleń sprzecznych z tym postanowieniem.

Wskazując na powyższe naruszenia skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu wskazała, że Minister wyraził pogląd, że nie jest prawdą jakoby H.R. w dniu 1 września 1939 roku miała miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w rozumieniu przedwojennych przepisów oraz że opuściła je z przyczyn, o których mowa w ustawie. Tym samym dokonał odmiennej oceny materiału dowodowego od oceny Wojewody [...]. Przy czym Minister odmówił wiarygodności dowodom, które Wojewoda uznał za wiarygodne, między innymi nie dał wiary oświadczeniom strony i świadków.

Wobec tego, w ocenie skarżącej, nie mogła znaleźć zastosowania norma art. 138 § 2 kpa, a jej zastosowanie faktycznie świadczy o chęci pogwałcenia przez organ II instancji zakazu określonego w art. 139 kpa. W oczywisty sposób narusza to art. 6 kpa.

Skarżąca wskazała, iż art. 138 § 2 kpa może mieć zastosowanie wyjątkowe wyłącznie w sytuacji, gdy ziszczą się przesłanki określone w tym przepisie i gdy nie można wydać decyzji reformacyjnej.

Zdaniem skarżącej wnikliwe zapoznanie się z uzasadnieniem decyzji Ministra Skarbu Państwa wskazuje, iż chciał on faktycznie uchylić decyzję organu pierwszej instancji i nie uwzględnić żądania strony, jednakże organ ze względu na treść art. 139 kpa nie mógł tego dokonać i faktycznie nieudolnie usiłował wykazywać jakie jeszcze dowody są konieczne do przeprowadzenia. Minister nie wskazał dlaczego nie zastosował art. 136 kpa.

Skarżąca zarzuciła, że organ przekroczył zakres zaskarżenia sformułowany w odwołaniu. Niedopuszczalne bowiem było orzekanie, przez organ drugiej instancji, w zakresie prawomocnych ustaleń dokonanych w postanowieniu Wojewody [...] z [...] sierpnia 2013 r. Jak wynika z treści art. 110 kpa w zw. z art. 126 kpa organ administracyjny jest związany postanowieniem wydanym w toku postępowania. Wskazane postanowienie Wojewody [...] nie było i nie jest przedmiotem zaskarżenia do Ministra Skarbu Państwa. Wobec powyższego sprzeczne z prawem jest ferowanie rozstrzygnięcia kasacyjnego, które pozostaje w konflikcie z prawomocnym postanowieniem wpadkowym.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje

Skarga nie jest zasadna. Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 138 § 2 kpa. Zgodnie z treścią tego przepisu organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przekazując sprawę organ ten powinien wskazać jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy.

Organ odwoławczy prawidłowo zastosował powyższy przepis, co czyni niezasadnym zarzut skargi odnośnie naruszenia art. 138 § 2 kpa.

Należy podzielić stanowisko Ministra, że wadliwe ustalenie przez organ I instancji składników przedmiotowej nieruchomości pozostawionej przez byłą właścicielkę, poprzez pominięcie niektórych z nich oraz brak analizy kwestii jej zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przedwojennych przepisów wskazanych w art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., jak również opuszczenia nieruchomości z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy są niewątpliwie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Podkreślić trzeba, że przepis art. 2 ust.1 powołuje w punktach a) – c) przepisy przedwojennych regulacji prawnych na podstawie których należy oceniać jak rozumieć miejsce zamieszkania na byłym terytorium R.P Takiej analizy organ I instancji w ogóle nie przeprowadził.

Z kolei sama skarżąca w piśmie z 24 października 2008 r. wskazała, że jej babka zamieszkiwała w dniu 1 września 1939 r. w W. Adres [...] został także wskazany w akcie notarialnym z [...] lipca 1939 r. – umowie darowizny udziałów na rzecz H. R., a także w orzeczeniu PUR z [...] września 1945 r. Słusznie więc Minister wskazał, że kwestia ta wymaga dokładnego wyjaśnienia.

Natomiast odnośnie składników majątkowych, to prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, że ewentualne trudności w zakresie wskazania powierzchni i rodzaju zabudowań gospodarczych nie mogą stanowić podstawy do wydania decyzji odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty. Organ I instancji nie dokonał wnikliwej oceny dowodów wskazujących na rodzaj pozostawionych zabudowań gospodarczych – w tym dokumentu ubezpieczenia z 27 września 1937 r., w którym wskazane są zbudowania gospodarcze. Rodzaj zabudowań gospodarczych wynika także z zeznań świadków, którego to dowodu w powyższym zakresie organ I instancji nie ocenił wnikliwie. Konieczność wyjaśnienia wszystkich wyżej wskazanych okoliczności przez organ I instancji ma istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Minister Skarbu Państwa wskazał, iż konieczne jest: ponowne rozpatrzenie zgromadzonego materiału dowodowego oraz podjęcie czynności zmierzających do wyjaśnienia kwestii czy H.R. w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwała na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu ustawy z 8 lipca 2005 r. oraz czy opuściła je z przyczyn wskazanych w tej ustawie lub z tych przyczyn nie mogła na terytorium RP powrócić, wezwanie przez organ I instancji strony do przedłożenia dowodów dotyczących tych okoliczności, a także przesłuchanie strony i wskazanych przez nią świadków oraz wyjaśnienie kwestii rodzaju i powierzchni zabudowań gospodarczych, wchodzących w skład nieruchomości pozostawionej.

Należy podnieść, że w przypadku wyjaśnienia powyższych kwestii powstanie konieczność sporządzenia operatu szacunkowego w zakresie wyceny zabudowań gospodarczych oraz dokonanie aktualizacji już sporządzonego operatu.

Wbrew zarzutom skargi nie chodzi o przeprowadzenie przez organ I instancji ponownie tych samych dowodów. Nawet przesłuchanie tych samych osób, jednakże na inne okoliczności, może dostarczyć nowych informacji o faktach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Jednokrotne przesłuchanie stron lub świadków nie może stanowić automatycznej bariery dla ich ponownego przesłuchania.

Należy podnieść, że w przypadku przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, w tym dowodowego w znacznej części przez organ II instancji zostałaby naruszona zasada dwuinstancyjności, gdyż brak będzie kontroli instancyjnej, co do takich ustaleń i ocen prawnych. W niniejszej sprawie zakres okoliczności jaki powinien zostać wyjaśniony jest tak istotny i rozległy (w tym ewentualne sporządzenie operatu szacunkowego i aktualizacja już sporządzonego), że uzasadnia to uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji na podstawie art. 138 § 2 kpa.

Chybiony jest zarzut skargi dotyczący naruszenia przez Ministra art. 139 kpa. Otóż zakaz reformationis in peius może zostać naruszony tylko przez organ odwoławczy przy podejmowaniu rozstrzygnięć merytorycznych, tj. wydanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa. Nie odnosi się do decyzji kasacyjnych. Decyzja kasacyjna w niniejszej sprawie była wydana prawidłowo, z przyczyn wyżej omówionych. Wobec czego, wbrew twierdzeniom skargi, organ II instancji nie naruszył przepisu art. 6 kpa, poprzez bezprawne obejście zakazu reformationis in pius. Organ odwoławczy w żaden sposób nie stwierdził, że skarżącej prawo do rekompensaty nie przysługuje.

Odnośnie zarzutu odwołania skarżącej od części decyzji wskazać należy, ze organ II instancji ma obowiązek ponownie rozpoznać sprawę w jej całokształcie. Istotą postępowania odwoławczego nie jest bowiem jedynie kontrola rozstrzygnięcia organu I instancji. Organ odwoławczy nie jest więc związany granicami odwołania.

Wobec tego, gdy strona zaskarżyła jedynie część decyzji organu pierwszej instancji, to nie oznacza, iż w pozostałej niezaskarżonej części decyzja staje się ostateczna. Poza tym w niniejszej sprawie występuje ścisły związek pomiędzy potwierdzeniem prawa do rekompensaty w zakresie opisanym w pkt 1 decyzji organu I instancji, a odmową potwierdzenia tego prawa w zakresie wskazanym w pkt 5 tej decyzji. Chodzi bowiem o prawo do rekompensaty za jeden majątek pozostawiony przez H. R., w jednej miejscowości i składający się z określonych składników. Orzeczenia z pkt 1 – 4 i pkt 5 nie mogą bowiem funkcjonować samodzielnie.

Ocena odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty w zakresie określonym w pkt 5 decyzji Wojewody [...] wymaga bowiem oceny spełnienia przez stronę także przesłanek z art. 2 ustawy, a więc odnoszących się nie tylko do tej części decyzji, w której organ I instancji odmówił stronie prawa do rekompensaty, lecz takie do pozostałej części decyzji.

Niezasadny jest zarzut naruszenia przez Ministra art. 110 w zw. z art. 126 kpa, poprzez zakwestionowanie ostatecznego postanowienia Wojewody [...] z [...] sierpnia 2013 r. Otóż organ odwoławczy rozpoznając ponownie sprawę w jej całokształcie nie jest związany niezaskarżalnym postanowieniem organu I instancji. Wynik postępowania akcesoryjnego (jakim jest postępowanie skutkujące wydaniem postanowienia) i warunki określone w postanowieniu nie mogą bezwzględnie determinować rozstrzygnięcia wydawanego w postępowaniu głównym. Stwierdzenie wskazanych wymogów ustawowych w postanowieniu nie oznacza automatycznego ustalenia prawa do rekompensaty, gdyż z żadnego przepisu ustawy nie wynika związanie organu treścią przedmiotowego postanowienia. Takie związanie naruszałoby dyrektywę racjonalności. Otóż, dopóki postępowanie nie zostanie zakończone organ ma obowiązek prowadzić je z uwzględnieniem dowodów, jakie będą konieczne do rozpoznania sprawy, więc dotychczasowych, jak i nowo pozyskanych.

Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, z mocy art. 151 ppsa, oddalił skargę w całości.