Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] listopada 2017 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania T.P. od decyzji Wojewody [...] z [...] maja 2015 r., nr [...] – utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Minister wskazał, że wnioskiem z [...] lipca 1997 r. A.P. wystąpił do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że część nieruchomości ziemskiej S., oznaczona jako działki ewidencyjne nr: [...], objęta dawnym wykazem hipotecznym lwh [...], stanowiąca byłą własność B.P., nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Wojewoda [...] decyzją z [...] stycznia 2005 r., nr [...] umorzył postępowanie wskazując, że objęta wnioskiem nieruchomość przeszła na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu, zatem dochodzenie roszczeń jest możliwe jedynie na drodze postępowania sądowego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z [...] sierpnia 2006 r., nr [...] uchylił decyzję organu I instancji w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi wskazując, że niezbędne jest jednoznaczne ustalenie podstawy prawnej przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa oraz wszystkich stron postępowania.
Wojewoda [...] decyzją z [...] marca 2009 r., nr [...] orzekł, że zespół dworsko-parkowy położony w S., gm. [...], powiat [...], oznaczony jako dawne parcele katastralne pb nr: [...]oraz pgr nr: [...], objęte dawnym wykazem lwh [...] gm. kat. S. - podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu odwołania A.P., decyzją z [...] grudnia 2009 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody. Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] wyrokiem z [...] kwietnia 2010 r., sygn. akt [...] stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji uznając, że właściwy w sprawie jest sąd powszechny. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z [...] sierpnia 2010 r. umorzył postępowanie z uwagi na cofnięcie skargi kasacyjnej.
Rozpatrując ponownie sprawę Wojewoda [...] decyzją z [...] listopada 2010 r., nr [...] umorzył postępowanie wskazując, że w rozpatrywanej sprawie nie jest właściwa droga administracyjna. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] kwietnia 2011 r., nr [...] uchylił decyzję Wojewody w całości i przekazał mu sprawę do ponownego rozpatrzenia. Organ wyjaśnił, że stosownie do uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z [...] stycznia 2011 r., sygn. akt [...] przepis § 5 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Pismem z [...] września 2013 r. T.P. zgłosił swój udział do postępowania, jako następca prawny wnioskodawcy, przedkładając odpis notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia po A.P. (rep. [...] sporządzony [...] czerwca 2013 r. przez notariusza W.K.). W piśmie z [...] kwietnia 2014 r. T.P. sprecyzował, że żądanie dotyczy wydania decyzji wyłącznie w odniesieniu do następujących areałów: 1) areał stanowiący część wschodnią działki ewidencyjnej nr [...] przedstawiony na mapie z [...] kwietnia 2014 r. sporządzonej przez Biuro Nieruchomości [...] mgr inż. J.C. nr ks. rob. [...], pole którego zakreślone jest czerwoną kreską;
- 2) areał stanowiący działkę ewidencyjną nr [...].
Decyzją z [...] czerwca 2014 r., nr [...] Wojewoda [...] orzekł, że działka ewidencyjna nr [...], obręb S. nr [...], jednostka ewidencyjna J., objęta księga wieczystą nr [...] oraz wschodnia i centralna część działki ewidencyjnej nr [...], obręb S. nr [...], jednostka ewidencyjna J., objętej księgą wieczystą nr [...], określona na załączniku nr [...] stanowiącym integralną część decyzji, której granice wyznaczają punkty [...] oraz punkty [...] nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Decyzja stała się ostateczna z dniem [...] czerwca 2014 r.
Następnie wnioskiem z [...] sierpnia 2014 r. T.P. wystąpił o wydanie decyzji stwierdzającej, że część nieruchomości S., oznaczona jako działki ewidencyjne objęte dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...], nr: [...] oraz pozostała część działki [...], obręb S. nr [...], w zakresie nie objętym decyzją z [...] czerwca 2014 r., stanowiąca byłą własność B.P. nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Decyzją z [...] maja 2015 r., nr [...] Wojewoda [...] orzekł, że działki ewidencyjne nr [...] obręb S. nr [...], objęte księgą wieczystą nr [...], położone w S., powiat [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Odwołanie od tej decyzji złożył T.P., zarzucając naruszenie art. 2, 21 i 190 Konstytucji, art. 75 § 1, 77 § 1 i 80 kpa oraz przepisów prawa materialnego. W ocenie wnioskodawcy usytuowanie budynku, sadu, ogrodu i drogi domowej poza zespołem pałacowo-parkowym nie wystarcza, aby dowieść jej związku funkcjonalnego z pozostałą częścią majątku służącą do produkcji rolnej.
Rozpatrując sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4 poz.17) na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź [...] ha powierzchni ogólnej, bądź [...] ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], jeżeli ich łączny obszar przekraczał [...] ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Przy czym, zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu nieważne są wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości dokonane po 1 września 1939 r. Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10 poz. 51).
Minister wyjaśnił, że właścicielem nieruchomości ziemskiej S., położonej w S., gm. [...], objętej dawnymi wykazami hipotecznymi Iwh tab. [...] gm. kat. S., lwh [...], lwh [...], lwh [...], lwh [...], Iwh [...] (zaginiony) i lwh [...] (zaginiony) ks. gr. gm. kat. S. na dzień 1 września 1939 r. oraz 13 września 1944 r. był B.P.
Postanowieniem Sądu Powiatowego dla [...] z [...] marca 1958 r., sygn. akt [...] prawa spadkowe po B.P. nabyła H.P. Stosownie do postanowienia Sądu Rejonowego w J. z [...] maja 1992 r., sygn. akt [...] prawa spadkowe po H.P. nabył A.P. Zgodnie z aktem poświadczenia dziedziczenia, rep. A. Nr [...] sporządzonym w Kancelarii Notarialnej w K. przez notariusza W.K., spadek po A.P. nabył T.P.
Organ wyjaśnił, że z zestawienia obszarów nieruchomości ziemskiej S. wg stanu na 13 września 1944 r., sporządzonego przez geodetę uprawnionego W.W. (upr. nr [...]), na podstawie badań wieczysto-księgowych przeprowadzonych w Sądzie Rejonowym w [...], wypisów ksiąg gruntowych i dóbr tabularnych, które uzupełniono powierzchniami parcel oraz rodzajem użytków i klas na podstawie protokołu parcelowego gm. kat. S. wynika, że w dniu wejścia w życie dekretu powierzchnia ogólna nieruchomości ziemskiej S. wynosiła [...] ha (w tym: [...] ha użytków rolnych, [...] ha lasów, [...] ha nieurodzajów). W wyniku przeprowadzenia reformy rolnej z obszaru nieruchomości ziemskiej S. rozparcelowano [...] ha użytków rolnych, w tym na rzecz osób fizycznych [...] ha, [...] ha stanowiła tzw. resztówka (na której mieści się zespół pałacowo-parkowy), [...] ha pozostało w zapasie ziemi przy Skarbie Państwa.
Minister wskazał, że B.P. dokonał przed 1 września 1939 r. parcelacji gruntów o pow. [...] ha z majątku S. Parcelacja ta nie została formalnie zakończona, brak było zatwierdzonego projektu parcelacji przez właściwą władzę, nie sporządzono też kontraktów kupna-sprzedaży. Przeniesienie prawa własności wymagało wpisu do księgi wieczystej, który to wpis miał charakter konstytutywny. Parcelacja ta została sformalizowana dopiero na mocy art. 5 dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. nr 18, poz. 71). Wówczas to PPRN w [...] wydało stosowne orzeczenia, na podstawie których nieformalnym nabywcom nadano prawo własności nieruchomości. Przyjmując nawet przeprowadzoną przed 1 września 1944 r. parcelację za skuteczną, to w dniu wejścia w życie dekretu ogólna powierzchnia nieruchomości ziemskiej S. wynosiła [...] ha.
Powyższe, w ocenie Ministra, prowadzi do stwierdzenia, że nawet przy przejęciu za skuteczne rozparcelowanie gruntów przed dniem 1 września 1939 r., przesłanka normy obszarowej zawarta w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu została spełniona.
Ujawnienie w księgach wieczystych Skarbu Państwa, jako właściciela nieruchomości nastąpiło na podstawie zaświadczeń wydanych przez Wojewódzki Urząd Ziemski w K. [...] czerwca 1947 r., nr [...] oraz [...] września 1946 r., nr [...]. Na rzecz Skarbu Państwa, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przejęto majątek S. o powierzchni przekraczającej [...] ha powierzchni ogólnej.
Minister wyjaśnił, że zgodnie z arkuszami posiadłości gruntowej, stanowiących podstawę do obliczania wymiaru podatku, parcele gruntowe objęte wnioskiem T.P. stanowiły następujące użytki: pb [...] grunta pobudowane, pgr [...] pastwisko, pgr [...] ogród, pb [...] grunta pobudowane, pgr [...] ogród, pgr [...] ogród (następnie wykreślono i wpisano pastwisko), pgr [...] ogród. Stosownie do odpisu wykazu hipotecznego lwh [...] przedmiotowe parcele stanowiły: pb [...]plac pod domem, pgr [...] pastwisko, pgr [...] ogród, pb [...] plac pod domem, pgr [...] ogród, pgr [...] droga domowa, pgr [...] ogród.
Według zeznań świadka K.Ż. oraz wnioskodawcy na terenie zespołu dworsko-parkowego znajdował się dwór i park, natomiast budynki gospodarcze (obora, stajnia, kantor rządcy, chlew) były posadowione poza terenem zespołu dworsko-parkowego i nie służyły dworowi. Budynek dworu zlokalizowany był na parceli budowalnej nr [...]. Na tej samej parceli mieścił się budynek gospodarczy - stodoła, według zeznań świadka K.Ż. powozownia, budynki inwentarskie, a według A.P. budynki gospodarcze. Obok, na parceli pgr [...] znajdował się ogród warzywny. Od strony południowo-zachodniej tej parceli, na parceli pb [...] był kolejny kompleks budynków gospodarczych (obora, wozownia - stajnia, spichlerz, stodoły, kuźnia). Na południe od tego kompleksu, na parceli pgr [...] oraz pgr [...] znajdował się sad. Pomiędzy parcelami pgr [...] i pgr [...] biegła droga prowadząca do zabudowań gospodarczych (parcela [...]). Parcela pgr [...] bezpośrednio graniczyła z budynkami gospodarczymi zlokalizowanymi na parceli pb [...], stanowiąc z nimi jeden kompleks.
Budynek dworu pomimo, że znajdował się na parceli nr [...], na której zlokalizowane były także zabudowania gospodarcze, miał charakter budynku mieszkalnego, w którym przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa prawdopodobnie prowadzony był pensjonat. Przede wszystkim był on miejscem zamieszkania właściciela majątku i jego rodziny. Od strony wschodniej, południowej i zachodniej otoczony był parkiem o charakterze rekreacyjno-wypoczynkowym. Część parceli pb [...], na której znajduje się starodrzew wraz z częścią tej parceli, na której usytuowany jest dwór miała charakter parkowy. Zatem jedynie pozostała część tej parceli, na której znajdowały się zabudowania gospodarcze miała charakter rolniczy.
Minister wskazał, że w dniu wejścia w życie dekretu majątek w S. był wyraźnie podzielony na dwie części: część dworsko-parkową (która objęta została decyzją Wojewody [...] z [...] czerwca 2014 r.) oraz część gospodarczą. Nie ma wątpliwości co do granic zespołu dworsko-parkowego i części gospodarczej.
Organ podniósł, że ze zgromadzonego materiału dowodowego, w tym z informacji zawartych w protokołach z przesłuchania świadków jak i z informacji przekazanej przez A.P. (protokół z [...] listopada 2008 r.) wynika, że dwór i park był odgrodzony od reszty majątku. W części rolnej znajdowały się zabudowania folwarczne (m.in. obora, stajnia, spichlerz, stodoły, kuźnia i rządcówka). Częścią tą zarządzał rządca A.N. W skład zespołu dworsko-parkowego wchodził natomiast dwór i park. W dokumentacji przedłożonej przez T.P., a wykonanej przez M.W. pt. "Założenie dworsko-parkowe w S. w powiecie [...]. Przykład destrukcji pierwotnego układu kompozycyjnego" stwierdzono, że "Najbliższe dworowi zabudowania gospodarcze odgrodzono płotami, wyraźnie wydzielającymi czysto mieszkalną część założenia". Na parceli pgr [...] znajdował się ogród warzywny, na parceli pgr [...] oraz pgr [...] znajdował się sad. Minister wyjaśnił, że stosownie do § 4 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. za użytki rolne uważa się także ogrody warzywne i owocowe.
Działalność sadownicza jest działalnością o charakterze rolniczym. Przy tym nawet samo wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na cele inne niż produkcja rolna nie przesądza, w myśl dekretu, o ich niepodleganiu nacjonalizacji.
Parcele pb [...] i pb [...], na których usytuowane były budynki gospodarcze, nie tyle związane były z działalnością rolniczą, co tworzyły centrum gospodarcze majątku S., albowiem stamtąd sprawowany był zarząd nad częścią rolną majątku. Z akt sprawy wynika, że bieżące sprawy związane z gospodarstwem załatwiane były w izbie biurowej rzadcy znajdującej się na terenie gospodarstwa. Na obszarze objętym wnioskiem zlokalizowane były budynki gospodarcze niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego, wykorzystywane do hodowli zwierząt, jak i przechowywania płodów rolnych i maszyn rolniczych. Budynki związane z produkcją rolną podpadały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W ocenie organu działki ewidencyjne nr [...] obręb, S. nr [...], objęte księgą wieczystą nr [...] położone w S., którym odpowiadały parcele pgr [...], pb [...] oraz część parceli pb [...] stanowiły nieruchomości użytkowane rolniczo (sad i ogród warzywny) oraz kompleks budynków gospodarczych, zatem podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Odnośnie zarzutów T.P. dotyczących braku spełnienia celów reformy rolnej organ stwierdził, że objęta wnioskiem część majątku S. została wyłączona od parcelacji i przekazana wraz ze znajdującymi się na niej zabudowaniami Wojewódzkiemu Wydziałowi Oświaty Rolniczej w K. na cele szkolnictwa rolniczego ośrodka S. (dowód: zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] maja 1948 r., nr [...]; odpis pisma Dyrektora Departamentu Funduszu Ziemi Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] czerwca 1948 r., nr [...]). Organ podkreślił, że przedmiotem postępowania jest ustalenie, czy dana nieruchomość w chwili jej przejęcia na cele reformy rolnej nadawała się do wykorzystania w działalności rolniczej, nie jest nim natomiast dowodzenie, czy w rzeczywistości została zgodnie z tymi celami wykorzystana w późniejszym okresie.
Odnosząc się do zarzutu błędnej oceny zeznań świadków i A.P., którzy zeznali, że istniały w S. dwa organizmy, Minister wyjaśnił, że z zeznań jednoznacznie wynika, że pod pojęciem część rolnicza majątku S. osoby te miały na myśli część objętą złożonym w sprawie wnioskiem.
Co do zarzutu naruszenia art. 17 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, zgodnie z którym wywłaszczeni właściciele lub współwłaściciele nieruchomości ziemskich mogli otrzymać samodzielne gospodarstwa rolne poza obrębem powiatu, w którym znajdował się wywłaszczony majątek, Minister stwierdził, że przepis ten oparty jest na konstrukcji uznania administracyjnego. Brak jest zatem podstaw do stwierdzenia, że niewydzielenie B.P. innej nieruchomości w zamian za część rozparcelowaną czyni decyzję niepełną, a w konsekwencji nieskuteczną.
Organ odwoławczy wskazał, że nie było potrzeby badania w niniejszej sprawie związku funkcjonalnego. Pojęcie to odnosi się do sytuacji, gdy wniosek o wydanie decyzji, o której mowa w § 5 ust. 2 rozporządzenia dotyczy części znacjonalizowanej nieruchomości o charakterze nierolniczym i wobec tego należałoby ustalić, czy mienie to pozostawało w funkcjonalnej łączności z nieruchomością rolniczą. W związku z tym wykazanie bądź nie "związku funkcjonalnego" nie ma żadnego znaczenia w okolicznościach omawianej sprawy, gdyż rozważania te mogłyby zostać poczynione jedynie w odniesieniu do części rezydencjalnej, która nie znajdowała się na terenie objętej wnioskiem.
Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] listopada 2017 r. złożył T.P. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.
Zarzucił Ministrowi:
- - błędne zastosowanie prawa materialnego przez przyjęcie, że zespół dworsko- parkowy stanowił część składową nieruchomości ziemskiej i podpadał po działanie art. 2 ust. 1 pkt. e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,
- - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2, 5, 7, 8, 21, 31, 47, 64, 87 Konstytucji RP przez dokonanie wykładni nieruchomości ziemskiej sprzecznie z podstawowymi zasadami państwa prawnego i sprawiedliwości;
- - naruszenie prawa materialnego, przez dokonanie wykładni przepisów dekretu i § 4 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. w sposób naruszający art. 1 protokołu nr 1 do Rzymskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175) i prowadzący do naruszenia prawa do poszanowania swego mienia, a w konsekwencji uznanie, że cały objęty postępowaniem kompleks gruntów w tym ogród/sad i droga stanowiły nieruchomość ziemską, która nadawała się do produkcji wytwórczej w rolnictwie,
- - naruszenie art. 2 i 21 Konstytucji RP, poprzez interpretację prawa godzącą w poszanowanie prawa własności,
- - naruszenie art. 190 Konstytucji RP, poprzez dokonanie wykładni nieruchomości ziemskiej niezgodnej z powszechnie obowiązującą wykładnią dokonaną przez TK w uchwale z 19 września 1990 r., sygn. W 3/89 i utożsamienie z nieruchomościami o charakterze rolniczym gruntów mających związek funkcjonalny z dworem i gruntów powiązanych z realizacją celów rekreacyjnych, a nie rolniczych,
- - naruszenie art. 190 Konstytucji RP poprzez dokonanie wykładni nieruchomości ziemskiej niezgodnej z powszechnie obowiązującą wykładnią dokonaną przez TK w wyżej wskazanej uchwale, według której na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie (rolniczej), co podlega wykładni ścisłej, a nie rozszerzającej,
- - naruszenie przepisów postępowania, a to: art. 75 §1 kpa, 77 kpa w zw. z art. 140 kpa, poprzez z uznanie, że działki ewidencyjne nr [...], którym odpowiadały parcele [...] p.b. [...] oraz część parceli pb [...] stanowiły nieruchomości użytkowane rolniczo: w tym sad/ogród i ogród warzywny oraz kompleks budynków, nie wskazując bliżej na czym polega ich związek funkcjonalny z nieruchomością rolną, tym bardziej, że poza ogólnym stwierdzeniem o odrębnej nieruchomości ziemskiej nie wskazano sposobu zagospodarowania tego terenu i funkcji, jaki teren ten miał pełnić przy przyjętej przez organ koncepcji związku z nieruchomością ziemską,
- - naruszenie art. 77 §1 i 80 kpa w zw. z art. 140 kpa, poprzez brak wszechstronnej oceny całego materiału dowodowego, a przede wszystkim zeznań świadków K.Ż. i A.P. oraz przyjęcie, że sad i ogród stanowią z terenami rolniczymi jeden kompleks mimo, że z tych dowodów taki wniosek nie wypływa, albowiem osoby te o sad/ogród i ogród warzywny nie były wyraźnie pytane. Z mapki dotyczącej stanu ewidencyjno- prawnego z [...] listopada 2013 r., sporządzonej przez inż. geodetę A.P. wynika, że ogrody były na kilku działkach, w tym także na działce [...], co do której organ stwierdził, że nie podpadała pod działanie dekretu, stąd powołanie się na rejestr parcelowy co do charakteru użytku, bez wyraźnego postępowania dowodowego co do konkretnych działek nie było prawidłowe.
- - naruszenie art. 77 oraz art. 7 kpa, poprzez brak podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz brak zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz brak oceny tego materiału dowodowego i de facto powielenie bezrefleksyjne błędnej oceny zeznań świadków K.Ż. i H.W., a także A.P., dokonanej przez Wojewodę [...] i w konsekwencji przyjęcie, że ogród warzywny oraz sad z założenia stanowią nieruchomości ziemskie bez oceny rzeczywistego sposobu zagospodarowania parcel [...] oraz [...] wraz z [...] i bez oceny ich związku funkcjonalnego z zespołem dworskim,
- - naruszenie art. 77 §1 i 80 kpa, poprzez brak wszechstronnej oceny całego materiału dowodowego, a przede wszystkim zeznań świadków, zdjęć i map, jednoznacznie wskazujących na odrębność ogrodu warzywnego, sadu, drogi domowej od części gospodarczej (ziemskiej) majątku i niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. niedokonanie oceny funkcji sadu, ogrodu, drogi domowej względem celów reformy rolnej i pominięcie, że teren objęty zaskarżeniem został przekazany Muzeum [...], co ze swej istoty zaprzecza by działki [...] stanowiły nieruchomość ziemską. Ponadto organ administracji pominął, że obiekt dworsko-parkowy był wykorzystywany na działalność gastronomiczno-hotelową, co ma znaczenie dla oceny związku funkcjonalnego sadu i ogrodu, jako zaplecza dworu a ponadto uwypukla role rekreacyjną,
- - naruszenie 2 ust. 1 pkt. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez podział i wydzielenie gruntów pozostających w związku funkcjonalnym z dworem mimo, że nie stanowiły one nieruchomości ziemskich lecz stanowiły z dworem jedność funkcjonalną, co wyklucza odrębne ich potraktowanie przez organ administracji i powoduje sprzeczność rozstrzygnięć w odniesieniu do części tej samej nieruchomości,
- - naruszenie art. 2 ust. 1 pkt. e) dekretu w zw. z art. 32 Konstytucji RP, poprzez rozpoznanie tej sprawy w sposób naruszający równość wobec prawa i równe traktowanie obywateli wobec organów administracyjnych i dokonanie oceny dowodów w duchu PKWN, a nie obecnie obowiązującej Konstytucji RP, co doprowadziło do postawienia wnioskodawcy w gorszej sytuacji, niż osoby które posiadały analogiczny majątek, tj. dwór, park, sad i drogę o obszarze do [...] ha. W takiej sytuacji, zdaniem skarżącego, interpretacja przepisów dekretu winna zmierzać do pozostawienia właścicielowi części majątku do [...] ha, a przynajmniej, dwór z bezpośrednim zapleczem, a więc także działki [...]. Powyższe zarzuty skarżący rozwinął w uzasadnieniu skargi.
Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna. Organy obydwu instancji prawidłowo przeprowadziły postępowanie i słusznie uznały, że działki nr [...] położone w S. podpadały pod działanie przepisów o reformie rolnej.
Jak wynika z zebranych w postępowaniu administracyjnym dowodów działki te zabudowane były w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej budynkami gospodarczymi, tj. oborą, wozownią-stajnią, chlewem, spichlerzem, stodołą, kuźnią oraz znajdował się tam kantor rządcy. Na działkach był ogród warzywny oraz sad. Zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że w dniu wejścia w życie dekretu majątek w Słupi był wyraźnie podzielony na dwie części: część dworsko-parkową oraz część gospodarczą.
Części dworsko - parkowej dotyczyła decyzja Wojewody [...] z [...] czerwca 2014 r. Nie ma też wątpliwości co do granic zespołu dworsko-parkowego i części gospodarczej, co wynika także z załącznika do decyzji Wojewody z [...] czerwca 2014 r., stanowiącego integralną część tej decyzji.
Zauważyć należy, że skarżący do pisma z [...] kwietnia 2014 r. załączył dokumentację geodezyjną zespołu dworsko- parkowego w S., sporządzoną przez geodetę J.C. W piśmie tym wskazał, że dokumentacja określa obszar nie podlegający działaniu dekretu o reformie rolnej. Załączona mapa wyraźnie wskazuje przebieg granicy podziałowej przez działkę nr [...] i obejmuje całą działkę nr [...], na których (tj. część działki nr [...] i działce nr [...]) położony jest zespół dworsko - pakowy. Oznacza to, że w ocenie skarżącego wskazana na mapie wschodnia część działki nr [...] (obecnie po podziale dokonanym decyzją Wójta Gminy J. z [...] X 2014 r. działki oznaczone są nr [...] i nr [...]) wyłączona była z działania przepisów o reformie rolnej. Skarżący nie podnosił wówczas, że poza oznaczonym obszarem - tj. wschodnią częścią działki nr [...] i całą działką [...] inne działki również nie podlegały działaniu dekretu.
Z kolei z informacji zawartych w protokołach z przesłuchania świadków, jak również z przesłuchania A.P. (protokół z [...] listopada 2008 r.) wynika, że dwór i park był odgrodzony od reszty majątku. W części rolnej znajdowały się zabudowania folwarczne. Częścią tą zarządzał rządca A.N. Jak wynika z akt sprawy na parceli pgr [...] znajdował się ogród warzywny, na parceli pgr [...] oraz pgr [...] znajdował się sad.
W piśmie (bez daty) skierowanym do Wojewody [...] A.P. wskazał, cyt.: "Część gospodarcza znajdowała się poza zasięgiem części dworskiej. (.....) Część dworsko- parkowa jest wyraźnie oddzielona od drugiej części ogrodzeniem. Od drogi wiejskiej oddziela część parkową żywopłot. (....). Także zeznania świadków wskazują jednoznacznie, że park z dworem oraz nieruchomość ziemska nie stanowiły jednej spójnej całości lecz dwa odrębne od siebie organizmy". Treść tego pisma jednoznacznie wskazuje, że A.P. w pełni podzielał zeznania świadków, które to zeznania skarżący obecnie kwestionuje, a których nie kwestionował w postępowaniu zakończonym decyzją Wojewody z [...] czerwca 2014 r.
Również przesłuchany w charakterze strony A.P. - protokół z [...] listopada 2008 r. - wskazał, że: "Dwór z parkiem były oddzielone od części rolniczej i jej nie służyły. Zabudowania folwarczne takie jak: obora, stajnia, kantor rządcy, chlew stanowiły zaplecze części rolnej majątku".
Z kolei świadek K.Ż. (protokół z [...] listopada 2008 r.) zeznał, że dwór wraz z parkiem był ogrodzony wysokim żywopłotem i w części drewnianym płotem. Płot odgradzał część dworską od zabudowań gospodarstwa rolnego oraz czworaków. Świadek ten (urodzony w 1928 r.) wskazał, że wiedzę ma z autopsji, gdyż od 1938 r. do 1944 r. wakacje i ferie spędzał we dworze w S. Odnośnie odgrodzenia parku i dworu od części rolnej zeznawała także świadek H.W. (protokół z [...] listopada 2008 r.). Zeznania świadków oraz wyjaśnienia A.P. były także jednym z dowodów w postępowaniu zakończonym decyzją Wojewody [...] z [...] czerwca 2014 r. Jak wyżej wspomniano wówczas skarżący dowodów tych nie kwestionował.
Oceny, że działki [...] podlegały działaniu dekretu o reformie rolnej nie zmienia fakt, że w budynku dworu prowadzony był pensjonat. Kwestie te były przedmiotem oceny w postępowaniu zakończonym decyzją Wojewody z [...] czerwca 2014 r.
Podnieść należy, że stosownie do § 4 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o reformie rolnej za użytki rolne uważa się także ogrody warzywne i owocowe. Bez wątpienia działalność sadownicza jest działalnością o charakterze rolniczym. Przy tym nawet samo wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na cele inne niż produkcja rolna nie przesądza, w myśl dekretu, o ich niepodleganiu nacjonalizacji. Cele reformy rolnej określone w art. 1 ust. 2 lit. a) i b) dekretu wskazują, że nieruchomości ziemskie (lub ich części) o charakterze rolnym musiały umożliwiać w chwili ich przejęcia prowadzenie działalności wytwórczej w rolnictwie przez podmioty, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. a) i b) dekretu, czyli przez podmioty inne niż dotychczasowy właściciel.
Parcele pb [...] i pb [...], na których usytuowane były budynki tworzyły centrum gospodarcze majątku S. Stamtąd sprawowany był zarząd nad częścią rolną majątku. Z akt sprawy wynika, że bieżące sprawy związane z gospodarstwem załatwiane były w izbie biurowej rzadcy znajdującej się na terenie gospodarstwa. Na terenie objętym wnioskiem zlokalizowane były budynki gospodarcze niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego, wykorzystywane do hodowli zwierząt jak i przechowywania płodów rolnych i maszyn rolniczych.
Chybione jest stanowisko skargi, że ogród i sad, położone za ogrodzeniem dworu, należy traktować jako jego zaplecze, nie podlegające przejęciu na cele reformy rolnej. Sady i ogrody zlokalizowane obok budynków gospodarczych, takich jak obora czy spichlerz, nie mogą być uznane za element zespołu pałacowo- parkowego, nie mogły bowiem pełnić funkcji rekreacyjnej i reprezentacyjnej. W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że skoro ogrody warzywne i owocowe zaliczone zostały na mocy § 4 rozporządzenia do użytków rolnych, to sad przeznaczony był na cele reformy rolnej i to niezależnie od tego, czy owoce wykorzystywane były na użytek własny rodziny właściciela majątku, czy też przeznaczano je na sprzedaż (sygn. akt [...]).
W orzecznictwie wskazuje się również, że przez istniejące na terenie zespołu gospodarcze zaplecze rezydencji rozumieć należy, np. oranżerie, gdzie hodowano rośliny na potrzeby ozdoby pałacu i parku; zespół obiektów związanych z prowadzeniem prac na potrzeby pałacu i parku (np. powozownie, stajnie - niezbędne na potrzeby transportowe, reprezentacyjne i rekreacyjne rezydencji), choć mogły być użyte na cele produkcji rolnej, to jednak służyły w rzeczywistości potrzebom działalności rezydencji. W rozpatrywanej sprawie taka sytuacja nie zachodziła. Obiekty, jak stajnia czy wozownia zlokalizowane były tuż obok obory i spichlerza. Z przyczyn wyżej omówionych niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 2 ust. 1 pkt. e) dekretu oraz § 4 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o reformie rolnej.
Odnośnie zarzutów skarżącego dotyczących braku spełnienia celów reformy rolnej, zauważyć należy, że objęta wnioskiem część majątku S. została wyłączona od parcelacji i przekazana wraz ze znajdującymi się na niej zabudowaniami Wojewódzkiemu Wydziałowi Oświaty Rolniczej w [...] na cele szkolnictwa rolniczego. Część obecnie jest w użytkowaniu Muzeum [...] w [...]. Jednakże wskazać trzeba, że przedmiotem postępowania było ustalenie, czy dana nieruchomość w chwili jej przejęcia na cele reformy rolnej nadawała się do wykorzystania w działalności rolniczej. Nie jest natomiast przedmiotem tego postępowania badanie, czy w rzeczywistości w późniejszym okresie została zgodnie z tymi celami wykorzystana.
Wbrew zarzutom skargi nie było potrzeby badania związku funkcjonalnego. Pojęcie związku funkcjonalnego wykształcone w praktyce orzeczniczej Trybunału Konstytucyjnego (sygn. akt [...]) odnosi się do sytuacji, gdy wniosek o wydanie decyzji, o której mowa w § 5 ust. 2 rozporządzenia dotyczy części znacjonalizowanej nieruchomości o charakterze nierolniczym i wobec tego należałoby ustalić, czy mienie to pozostawało w funkcjonalnej łączności z nieruchomością rolniczą. Jednakże w niniejszej sprawie wykazanie bądź nie wykazanie "związku funkcjonalnego" nie ma żadnego znaczenia, gdyż rozważania te mogłyby zostać poczynione jedynie w odniesieniu do części rezydencjalnej, która nie znajdowała się na terenie objętym wnioskiem, a co do której wydana decyzja Wojewody [...] z [...] czerwca 2014 r. W tej sytuacji chybiony jest zarzut skargi dotyczący nieprawidłowej wykładni pojęcia "nieruchomości ziemskiej" i pojęcia "związku funkcjonalnego".
Chybione są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organy przepisów art. 7, 75 § 1, 77 i 80 kpa. Organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny w sprawie konieczny do wydania rozstrzygnięć, zgromadziły i prawidłowo oceniły dowody i wyjaśniły z jakich przyczyn uznały, że przedmiotowe działki podpadały pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej.
Niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów Konstytucji oraz art. 1 protokołu nr 1 do Rzymskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Otóż postępowanie prowadzone na podstawie § 5 rozporządzenia dotyczy badania prawidłowości przejęcia przez Skarb Państwa nieruchomości ziemskiej według stanu na dzień wejścia w życie dekretu (tj. 13 września 1944 r.). Z tą bowiem datą podpadające pod jego działanie nieruchomości przechodziły z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. W 1944 r. nie obowiązywała zarówno Konstytucja uchwalona w 1997 r. jak i wyżej powołana Konwencja. Ubocznie można także wskazać, że wbrew twierdzeniu skargi, skarżący nie został postawiony w gorszej sytuacji niż inne osoby, których spadkodawcy pozostawili dwory i inne majątki rolne. Otóż decyzją z [...] czerwca 2014 r. Wojewoda [...] uznał, że działki na których położony był zespół dworsko-parkowy w S. nie podlegał pod działanie przepisów o reformie rolnej.
Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd orzekł jak w sentencji wyroku z mocy art. 151 ppsa.