Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] maja 2020 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołań [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2019 r., nr [...].
Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Wnioskiem z dnia [...] lipca 2000r. [...] wystąpił do Wojewody [...] o stwierdzenie, że nieruchomość położona w [...] (obecnie [...]), dla której prowadzona była księga wieczysta Kw [...] tom II, karta 13 nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944r. przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3,poz. 13).
Decyzją z dnia [...] marca 2001r. nr [...] Wojewoda [...] orzekł, że nieruchomość rolna o pow. [...], położona w m. [...], dla której prowadzona była księga gruntowa [...] tom II, karta 13, a po jej zamknięciu Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgi wieczyste KW nr [...] i KW nr [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu odwołania decyzją z dnia [...] stycznia 2004r. nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, wskazując na konieczność zbadania związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a nieruchomością ziemską.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, organ I instancji decyzją z dnia [...] listopada 2004r. nr [...] orzekł, że objęta wnioskiem nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Po rozpatrzeniu odwołania od decyzji Wojewody [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] września 2006r. nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia, albowiem organ I instancji nie przeanalizował w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co miało wpływ na wynik sprawy.
Następnie organ stopnia wojewódzkiego umorzył postępowanie w omawianej sprawie powołując się na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2010r. znak: P 108/08, w którym podkreślono, że właściwymi do orzekania w sprawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej są sądy powszechne.
Po rozpatrzeniu odwołania, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 2011r. nr [...] ponownie uchylił decyzję Wojewody [...] oraz przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia, ponieważ decyzja o umorzeniu nie była merytoryczna i nie rozstrzygała sprawy co do istoty, a postępowanie nie stało się bezprzedmiotowe.
Po rozpatrzeniu sprawy po raz kolejny, organ I instancji decyzją z dnia [...] kwietnia 2019r. nr [...] stwierdził, że nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku położonego w m. [...], gmina [...], powiat [...], zapisane w dawnej księdze wieczystej KW tom II karta 13 o obszarze [...], należące niegdyś do [...], stanowiące obecnie działki ewidencyjne o numerach: [...] o pow. [...], [...] o pow. [...], [...] o pow. [...], [...] o pow. [...], [...] o pow. [...], [...] o pow. [...], [...] o pow. [...], [...] o pow. [...],[...] o pow. [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Odwołania od decyzji Wojewody [...] wnieśli: [...] oraz [...].
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] maja 2020 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołań [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2019 r., nr [...]. W uzasadnieniu wskazano, że wniosek [...] złożony został na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zgodnie z jego treścią dotyczy on oceny podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu nieruchomości położonej w m. [...] (obecnie [...]).
Podkreślono, że na podstawie dokumentów archiwalnych, w tym wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia [...] kwietnia 1946r., zaświadczenia Starosty [...] oraz ewidencji nieruchomości ziemskich przejętych na podstawie przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944r., organ pierwszej instancji ustalił, że majątek objęty dawną księgą gruntową KW [...], tom II, karta 13 (wg stanu na dzień 13 września 1944r.) miał powierzchnię całkowitą [...]. Ostatnim zapisanym przed Skarbem Państwa właścicielem był [...], natomiast Skarb Państwa został wpisany w dniu 16 kwietnia 1946r. na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] wydanego na podstawie art. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zgodnie z pozyskanym z zasobów Archiwum Państwowego w [...] odpisem z ewidencji nieruchomości podlegających dekretowi o przeprowadzeniu reformy rolnej, podstawą przejęcia był art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944r.
W protokole w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] obszar ogólny wynosił [...], a w jego skład wchodziły: grunty orne [...], łąki dwukośne [...] oraz nieużytki [...]. W znajdującym się w aktach sprawy dokumencie "Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających reformie rolnej pow. [...] rok 1945'' (rok 1945 został przekreślony i dopisano odręcznie 1949) podano, że ogólna powierzchnia majątku [...] wynosi [...] (grunty orne [...], łąki [...], pastwiska [...], pod zabudowaniami [...]). Wskazano ponadto, że Wojewoda [...] w zaskarżonej decyzji błędnie podał, że powierzchnia gruntów ornych wskazana w tym dokumencie wynosi [...]. Z matrykuły gromady [...], powiat [...], obręb [...] (96) [...] (136) [...] (50) nr [...] wynika, że w skład nieruchomości wpisanej w księdze wieczystej tom II, karta 13 [...] wchodziły parcele nr [...] o łącznej pow. [...] (łąki [...], pastwiska [...], rola [...], [...] place).
Powyższe ustalenia znajdują potwierdzenie w matrykule nr [...] sporządzonej w języku niemieckim (parcele nr [...] o łącznej pow. [...], stanowiły "[...]" czyli łąkę; parcele nr [...] o łącznej pow. [...] stanowiły "[...]" czyli pastwisko; parcela nr [...] o pow. [...] stanowiła "[...]" czyli dziedziniec, podwórze; parcele nr [...] o łącznej pow. [...] stanowiły "[...]" czyli [...] - grunty rolne.
Podkreślono, że w sprawie nie budzi wątpliwości, że została spełniona przesłanka normy obszarowej określona w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, łączna powierzchnia nieruchomości przekraczała bowiem 100 ha.
Ponadto podkreślono, że, w protokole z przejęcia majątku [...] na cele reformy rolnej podano, że obszar ogólny wynosił [...], a w jego skład wchodziły: grunty orne [...], łąki dwukośne [...] oraz nieużytki [...]. Informacje te są jednak nieprecyzyjne, brak w nim bowiem powierzchni pastwisk, i gruntów pod zabudowaniami, które wynikają z dokumentu "Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających reformie rolnej pow. [...] rok 1945" oraz z matrykuły gromady [...], powiat [...], obręb [...] (96) [...] (136) [...] (50) nr [...]. W tych dwóch ostatnich dokumentach dane są bardzo zbliżone, różnica jest w ogólnej powierzchni majątku ([...] w ewidencji oraz [...] w matrykule) i w powierzchni łąk ([...] w ewidencji i [...] w matrykule).
Minister podsumowując stwierdził, że z każdego z badanych dokumentów wynika, że łączna powierzchnia majątku przekraczała 100 ha. Odnośnie użytków rolnych najbardziej precyzyjne dane wynikają z "Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających reformie rolnej pow. [...] rok 1945" (grunty orne [...], łąki [...], pastwiska [...]) oraz z matrykuły gromady [...], powiat [...], obręb [...] (96) [...] (136) [...] (50) nr [...] (łąki [...], pastwiska [...], rola [...]). Stwierdzić zatem należy, iż w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej parcele nr [...] stanowiły grunty orne, łąki i pastwiska, czyli grunty, które miały charakter rolny i mogły być wykorzystane do realizacji celów reformy rolnej. Zauważyć należy, że Wnioskodawcy nie kwestionują ustaleń odnośnie użytków wchodzących w skład nieruchomości.
Wskazano również, że z notatki służbowej sporządzonej w dniu [...] maja 2004r. wynika, że w tym dniu dokonano wizji lokalnej nieruchomości oraz przeprowadzono wywiad terenowy w Starostwie Powiatowym w [...], Urzędzie Gminy [...], Nadleśnictwie [...] oraz na miejscu. Z notatki tej wynika, że po 1960r. z powodu niskiej jakości bonitacyjnej gleb, użytki rolne nieruchomości zostały w większości zalesione (z wyjątkiem siedliska obejmującego podwórze, budynek mieszkalny oraz zabudowania gospodarcze). Na podstawie oględzin oraz wywiadu terenowego ustalono, że "obecna zabudowa generalnie odzwierciedla stan sprzed 1939r.; z tym, że Nadleśnictwo [...], przeprowadziło na swój koszt remont kapitalny obiektów budowlanych wraz z ich modernizacją".
Minister podkreślił, że Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] przy piśmie z dnia [...] maja 2018r. przesłał kartę ewidencyjną zespołu dworsko-folwarcznego [...] położonego w m. [...] przy ul. [...] oraz przy ul. [...]. W skład tego zespołu wchodziły m.in. następujące budynki: dwór, stajnie, obora, budynki inwentarskie, spichlerz, domy robotników folwarcznych, gorzelnia oraz budynki gospodarcze. W opisie karty czytamy, że " Pozostałość po dawnym majątku sytuują się wzdłuż ulic: [...] i [...], a od południowego-zachodu opierają się o jezioro [...]. Współcześnie jego zabudowa w pełni zintegrowała się z miejską". Powyższe dokumenty nie dotyczą jednak majątku objętego złożonym w niniejszej sprawie wnioskiem. Na mapie katastralnej, na której zostały określone granice majątku położonego w m. [...], zaznaczono cztery budynki, taka ilość budynków jest również uwidoczniona na skanie zdjęcia lotniczego z 1952r. przesłanego przez Wojskowe Biuro Historyczne.
Natomiast na karcie ewidencyjnej zespołu dworsko-folwarcznego [...] budynków jest 18. Podkreślono, że działki wchodzące obecnie w skład d. majątku [...] graniczą od południowego-zachodu z działką nr [...] stanowiącą jezioro [...]. Z danych zawartych na stronie https://mapy.geoportal.gov.pl/imap/[...] wynika, że zespół dworsko-parkowy [...], który został objęty kartą ewidencyjną przesłaną przez WOUZ w [...] znajduje się na innej części mapy, przy jeziorze [...], u zbiegu ulic [...] i [...].
Organ porównując mapę katastralną ze zdjęciem lotniczym z 1952r. przesłanym przez Wojskowe Biuro Historyczne oraz biorąc pod uwagę zeznania świadków stwierdził, że budynek mieszkalny znajdował się w centralnej części parceli nr [...]. Ponadto na tej parceli znajdowała się również duża stodoła, czworak oraz jeden budynek o nieustalonej funkcji. Zatem na terenie parceli nr [...] w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej znajdowały się budynki gospodarcze, które już tylko ze swojej natury nadawały się do wykorzystania w produkcji rolniczej. Odnośnie parku wskazano, że ze zgromadzonych dokumentów (oprócz oświadczeń świadków i [...]) nie wynika, aby w skład majątku wchodził park.
W związku z tym, że parcela nr [...] na której znajdował się budynek mieszkalny graniczyła ze wszystkich stron z gruntami użytkowanymi rolniczo i łąką stwierdzono, że część nieruchomości, która została określona przez świadków jako "sad i mały park'' mogła być usytuowana wyłącznie na parceli nr [...]. Biorąc pod uwagę rozmieszczenie budynków na parceli nr [...] poddano w wątpliwość, czy faktycznie w skład majątku [...] wchodził park. Podkreślono, że nawet gdyby przyjąć, że faktycznie na parceli nr [...] znajdował się park, to samo istnienie parku nie oznacza, że mamy do czynienia z zespołem dworsko-parkowym. Kwestia istnienia parku w majątku [...] nie jest znacząca dla istoty sprawy i jej rozstrzygnięcia. Część nieruchomości ziemskiej, nazywana parkiem, w części majątku o typowo rolniczym charakterze, dzieliła bowiem los pozostałej znacjonalizowanej nieruchomości ziemskiej.
W ocenie Ministra istotne może być też ustalenie, że w części mieszkalnej pałacu czy dworu znajdował się także np. kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.). O ile bowiem charakter zabudowań gospodarczych nie wzbudza wątpliwości co do ich związku z rolniczą częścią majątku, to kwestią istotna jest także ustalenie funkcji jaką spełniał budynek mieszkalny, nazywany przez strony postępowania dworem. Jak ustalono, na parceli nr [...] oprócz budynku mieszkalnego znajdowała się również duża stodoła, czworaki i jeden budynek o nieustalonej funkcji. Z akt sprawy nie wynika, gdzie mieszkał zarządca majątku, w szczególności czy mieszkał razem z pozostałymi pracownikami w czworaku. Podkreślono, że z oświadczeń świadków wynika jednak, że w budynku mieszkalnym, określanym przez strony jako dwór znajdował się pokój nazwany "służbowym", a pracownicy majątku przychodzili do dworu.
W związku z tym stwierdzono, że funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadzi, do wniosku, że część rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, że nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować. Dla prowadzenia gospodarstwa rolnego w znaczniejszych rozmiarach przydatne było ówcześnie istnienie obiektów nadających się do wykorzystywania jako centrum do sprawowania bieżącego zarządu.
Z kolei istnienie tego rodzaju ośrodka zarządu (pełniącego również funkcję mieszkalną) bez części folwarcznej byłoby nieracjonalne gospodarczo. W ocenie Ministra, budynek mieszkalny nazywany dworem nie tylko spełniał funkcje obiektu rezydencjalnego właścicieli, ale miał powiązania funkcjonalne z resztą majątku.
Podkreślono, że z przeprowadzonego postępowania wynika, że na parceli nr [...] znajdował się dwór, który spełniał funkcje mieszkalne, lecz również funkcje zarządcze i gospodarcze. Otoczenie dworu - duża stodoła, czworaki, jeden budynek o nieustalonej funkcji oraz sad powoduje, że nie można w niniejszej sprawie wydzielić części reprezentacyjnej. Organ rozpatrując przydatność ogrodu owocowego na cele związane z reformą rolną w kontekście § 4 rozporządzenia uznał, że działalność taka jest działalnością o charakterze rolniczym i jako taka mieści się w pojęciu nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Przy czym trzeba mieć na uwadze, że samo wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na cele inne niż produkcja rolna (np. jako element założenia krajobrazowego) nie przesądza o ich niepodleganiu nacjonalizacji, w myśl dekretu, a przeznaczenie ogrodu czy warzywnika na cele reformy rolnej znajduje uzasadnienie gospodarcze.
Zdaniem Ministra, ze zgromadzonego w toku postępowania materiału dowodowego wynika, że pomiędzy nieruchomością objętą wnioskiem, a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...], zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie. Charakter zabudowań, jak i ich przeznaczenie nie pozwalają na wyodrębnienie w tej nieruchomości w sposób zdecydowany części dworskiej i części gospodarczej. Przedmiotowy obszar był niepodzielną całością o funkcji mieszkalno-gospodarczej i pozostawał w związku funkcjonalnym z częścią rolną majątku. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, dekretem tym przejęto grunty o cechach rolniczych, a także takie części nieruchomości ziemskich, które choć nie były bezpośrednio przydatne do produkcji rolnej, to pozostawały w związku funkcjonalnym z prowadzeniem gospodarstwa. Ich funkcjonowanie było wzajemnie zdeterminowane ruchem gospodarstwa rolnego.
Jak ustalono wcześniej, dwór pełnił nie tylko funkcje mieszkalne, a duża stodoła, czworaki i sad przesądzają o głównej funkcji gospodarczej obszaru. Umożliwiały bowiem bieżące prowadzenie produkcji rolnej w całym majątku. Wiodący charakter rolny całego założenia nie pozwala na wydzielenie części reprezentacyjnej. Wobec niepodzielności wnioskowanego obszaru, Minister uwzględnił główny, dominujący charakter zespołu.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł [...]. Zaskarżonej decyzji zarzucił rażące naruszenie prawa materialnego, tj.
1. art. 2 pkt 1 e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - przez jego błędną wykładnie i przyjęcie, że przedmiotowy budynek pałacowy wraz z ogrodem i lasem pozostawał z rolniczą częścią majątku ziemskiego [...] w nierozerwalnym związku funkcjonalnym;
2. art. 1 pkt 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że bez znaczenia dla skutków przejęcia nieruchomości ziemskiej jest jej niewykorzystanie na cele, o których mowa w § 1 pkt 2 tego dekretu.
Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Stosownie do art. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.
Skarga jest niezasadna i jako taka zdaniem Sądu podlega oddaleniu, na co wskazuje analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego. Sąd podziela stanowisko organu II instancji wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, bowiem wbrew zarzutom skargi, organ nie naruszył powołanych w skardze przepisów tak prawa materialnego jak procesowego.
Poza zarzutami naruszenia prawa materialnego wskazanymi w skardze, w ocenie Sądu nie doszło do naruszenia przepisów postępowania w niniejszej sprawie. W pierwszej kolejności należy wskazać, iż zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem, w szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Użycie w ww. przepisie określenia "w szczególności" nie zawęża uprawnienia do korzystania z dowodów w postaci publikacji czy opracowań, a jedynie wskazuje, że dowód taki należy ocenić tak jak pozostałe dowody.
W odniesieniu do podstawy materialnoprawnej wydanych decyzji należy wskazać, że dekret PKWN wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia, tj. w dniu 13 września 1944 r. (Dz.U. Nr 4, poz. 17). Z tą datą też wszystkie nieruchomości ziemskie objęte dekretem (ex lege) przeszły bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa. Szereg postanowień dekretu w brzmieniu pierwotnym, określało konkretnie oznaczone daty na wykonanie poszczególnych zadań, związanych z realizacją reformy rolnej, zgodnie z którymi przeprowadzenie reformy rolnej na terenach kraju już wyzwolonych, powinno zostać zakończone do końca roku 1944 (art. 6, 7, 8 ust. 5, art. 9, 10 ust. 1 i 3, art. 11 ust. 1).
Następnie dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 9), dokonano zmian w tekście pierwotnym. Efektem tej nowelizacji było też wydanie tekstu jednolitego dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, ogłoszonego w Dz.U. Nr 3, poz. 13, który zawierał oprócz innych zmian upoważnienia do wydania rozporządzeń wykonawczych do dekretu. Należy wskazać również, ze kwestie proceduralne związane z przeprowadzeniem reformy rolnej zostały uregulowane dopiero w Rozporządzeniu i obowiązywały od dnia 29 marca 1945 r.
Jednocześnie należy wskazać, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu ma charakter materialnoprawny w przeciwieństwie do § 5 rozporządzenia, który ma charakter procesowy, określający tryb postępowania w tych sprawach. Kryteria, warunki (przesłanki), jakie musi spełniać dana nieruchomość, o której mowa w § 5 ust. 1 rozporządzenia, zostały zawarte w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Należy zauważyć, że próbę zdefiniowania pojęcia "nieruchomości ziemskiej" dla potrzeb dekretu, podjął Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. W. 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska przyjętego w tej uchwale pod tym pojęciem należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Jeżeli nawet na mocy art. 239 ust. 3 Konstytucji RP, uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw, utraciły moc powszechnie obowiązującą, to nie oznacza to, że utraciły walor poznawczy, czy też nie mogą być brane pod uwagę jako dyrektywy interpretacyjne w procesie stanowienia lub stosowania prawa. Uchwały te zachowują swoją aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, bowiem ich wartość i przydatność dla praktyki wynika z ich treści, nie zaś z formalnie nadanego im statusu prawnego.
Kolejne kryteria w oparciu, o które scharakteryzował prawodawca nieruchomości, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, to ich powierzchnia ogólna (100 ha) bądź powierzchnia użytków rolnych (50 ha) w zależności od rejonu kraju, w którym są położone i to, że muszą one stanowić własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych.
Tym samym art. 2 ust. 1 lit. e dekretu stanowił, że na własność Skarbu Państwa, bez żadnego wynagrodzenia, w całości przechodzą bezzwłocznie tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w "art. 1, część druga" dekretu), które stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
Oceniając legalność zaskarżonych decyzji Sąd zbadał - również z uwagi na zarzut skargi - prawidłowość oceny organów, czy pomiędzy wszystkimi częściami przedmiotowej nieruchomości zachodził "związek funkcjonalny". W aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt OPS 2/06, jednolicie prezentowany jest pogląd wskazujący na znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, że rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa w myśl dekretu PKWN (również NSA w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10). Pojęcie "związku funkcjonalnego" jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest normatywnie definiowane.
W judykaturze, gdy wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest pogląd, że "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. W istocie, więc ugruntowane w judykaturze pojęcie nie dotyczy metodologicznie związku funkcjonalnego (relacji jednostronnej zależności), lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku. Wobec stosunkowo ogólnikowo formułowanej w judykaturze definicji "związku funkcjonalnego", przy braku konsekwencji terminologicznej, ustalenie co do występowania takiej zależności, w kontekście rozpatrzenia określonej sprawy, jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez prezentowanych w orzecznictwie sądowym. Analiza aktualnego orzecznictwa, w którym uwypuklane jest znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego", prowadzi do wniosku, że dla oceny jego istnienia decydujące znaczenie mogą odgrywać sformułowane w judykaturze tezy:
- - rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich, dwory i pałace stanowiły integralną część parku, nie były związane z produkcja rolną, były dla tej produkcji rolnej zbędne, nieużyteczne,
- - o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne, brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, nieoddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron, źródła dochodów właściciela, zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski,
- - istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" ma miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza nią,
- - dla uznania wyodrębnienia nieruchomości, jako przeznaczonej na inne cele niż rolne (uznanie, że nie należą one do części folwarcznej, lecz stanowią integralną część parku), wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie,
- - rezydencje właściciela nie miały charakteru nieruchomości rolnych, a wyłącznie takie przechodziły, w myśl dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na rzecz Państwa.
Przechodząc na grunt niniejszej sprawy podkreślić należy, co trafnie podniósł organ, że kompleks zabudowań mieszkalnych i gospodarczych położony jest w przedmiotowym majątku na polu prostokąta i ma zwarty charakter, przy braku widocznych bram wjazdowych, murów, czy też parkanów należących do majątku. Budynek dworu wraz z zabudowaniami gospodarczymi dzieliły od pól uprawnych jedynie drzewa i skarpa. Na terenie majątku nie było budynku rządcy, a decyzje dotyczące zarządzania nim podejmowane były w "pokoju służbowym" na terenie dworu. Do budynku dworu oraz budynków gospodarczych prowadziła wspólna droga dojazdowa, a mimo otoczenia dworu parkiem nie tworzył on wraz z dworem odrębnego od pozostałej części gospodarstwa zespołu dworsko-parkowego. Prawidłowo zatem uznały organy, że niemożliwym jest rozgraniczenie związku funkcjonalnego i organizacyjnego majątku [...], a innymi słowy nie sposób wyodrębnić części mieszkalno-rekreacyjnej od części gospodarczej majątku.
Istotny jest również brak wydzielenia części parkowej od gospodarczej za pomocą parkanów, murów czy naturalnego oddzielenia – co wynika z archiwalnego materiału dowodowego, który nie wskazuje na takie fizyczne wyodrębnienie. Należy zatem za słuszny uznać wniosek, że istniała ścisła więź organizacyjna i terytorialna między wszystkimi parcelami majątku – tymi zabudowanymi domem, budynkami gospodarczymi i ogrodem oraz częścią użytkowaną rolniczo.
W zakresie zarzutu dotyczącego okoliczności, że majątek nie został przeznaczony na cele reformy rolnej to podnieść należy, że organy miały za zadanie zbadać czy przedmiotowa nieruchomość podpadała pod przepisy dekretu o reformie rolnej w dacie jego wejścia w życie, a jakie były jej późniejsze losy.
Reasumując, podkreślić należy, że w sprawie nie były kwestionowane ustalenia faktyczne (umiejscowienie obiektu, historia powstania obiektu, sposób organizacji funkcjonowania dóbr ziemskich, spełnienie normy obszarowej) lecz ich ocena. Zdaniem Sądu organy obu instancji rozpatrując przedmiotową sprawę prawidłowo oceniły zgromadzony w sprawie materiał dowodowy tak w postaci dokumentów – w tym pochodzących od Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...], Wojskowego Biura Historycznego jak i zeznania świadków. W rezultacie organy prawidłowo uznały, że obszar majątku był niepodzielną całością o funkcji mieszkalno-gospodarczej i pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą rolną częścią majątku.
Należy podkreślić, że dla wykazania istnienia bądź nie "związku funkcjonalnego" ma zasadnicze znaczenie okoliczność, że dom mieszkalny posadowiony w centralnej części parceli nr [...] nie był jedynie reprezentacyjną siedzibą właściciela, ale pracownicy zatrudnieni w majątku do niego przychodzili i to on był wykorzystywany jako centrum do sprawowania bieżącego zarządu majątkiem. Zatem za zasadny uznać należy wniosek, że budynek mieszkalny (dwór) nie spełniał jedynie funkcji rezydencjalnej ale miał ścisłe powiązanie z resztą majątku i tym samym odgrywał rolę w produkcji rolnej. Należy podkreślić, że z akt administracyjnych nie wynika bowiem, że dwór z sadem i parkiem funkcjonował jako odrębna całość. Słusznie zatem organy ustaliły istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy domem mieszkalnym a gospodarczą resztą majątku na dzień wejścia w życie dekretu
Mając powyższe na względzie, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.