Uzasadnienie
Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] maja 2015 r. odmówił B. K. i E. K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. C. i J. C. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w T., obecnie Ukraina.
W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że wnioskiem z sierpnia 2014 r. B. K. i E. K. wystąpiły do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. C. i J. C. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wnioskodawcy nie wykazali legitymacji do złożenia wniosku w trybie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 195) – dalej: ustawa zmieniająca – gdyż z przedłożonych dokumentów wynika, że S. C. i J. C. przed wybuchem drugiej wojny światowej jak i w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwali na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w T., województwo tarnopolskie, obecnie Ukraina.
Odwołania od tej decyzji wniosły B. K. i E. K. W toku postępowania odwoławczego, pismem z dnia 3 lipca 2015 r., Minister Skarbu Państwa zobowiązał B. K. i E. K. do wykazania, że zmiany dokonane ustawą zmieniającą miały wpływ na ocenę dotyczącą spełnienia przez S. C. i J. C. wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP. Ponadto organ odwoławczy wezwał do wskazania powodów, które uniemożliwiły wnioskodawcom złożenie wniosku w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 1090) – dalej: ustawa z 2005 r. – tj. do dnia 31 grudnia 2008 r.
Pismem z dnia 20 lipca 2015 r. strony udzieliły odpowiedzi na powyższe wezwanie stwierdzając, że uznają decyzję Wojewody [...] za niesprawiedliwą.
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2015 r.
W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał, że zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z 2005 r. "potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r." Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 23 października 2012 r., SK 11/12 (Dz. U. z 2012, poz. 1195) orzekł, że art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r. w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania w dacie 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W dniu 27 lutego 2014 r. weszła w życie ustawa zmieniająca (z dnia 12 grudnia 2013 r.), na podstawie której dokonano zmiany art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r. Zgodnie ze znowelizowanym brzmieniem art. 2 ustawy z 2005 r. prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
- 1. był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:
- a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub
- b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub
- c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489)
- - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
posiada obywatelstwo polskie.
Z kolei art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej stanowi, iż: "W terminie określonym w ust. 1 [6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy] osoby, które nie złożyły wniosku w terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy zmienianej w art. 1 [ustawy z 2005 r.], mogą wystąpić o potwierdzenie prawa do rekompensaty, jeżeli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane niniejszą ustawą". Powyższa zmiana oznacza, że w miejsce dotychczasowego wymogu zamieszkiwania na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., wprowadzona została przesłanka miejsca zamieszkania na wymienionych terenach, której spełnienie oceniane jest z uwzględnieniem przepisów obowiązujących w dniu 1 września 1939 r.
W rozumieniu przedwojennych przepisów, o których mowa w art. 2 pkt 1 znowelizowanej ustawy z 2005 r., możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania. Tym samym fakt, iż właściciel nieruchomości pozostawionej zamieszkiwał przed wybuchem drugiej wojny światowej na obecnym terytorium RP nie wyklucza, że posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Należy jednak zwrócić uwagę, że niezależnie od liczby posiadanych miejsc zamieszkania każde z nich powinno spełniać kryteria określone w jednym z ww. przepisów, tj. być miejscem na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszkał "z zamiarem stałego pobytu" (art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych) lub miejscowością, w której przebywał z zamiarem stałego pobytu (art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego) lub zajmowaniem w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych (§ 3 pkt 2 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r.). Strony powinny zatem wykazać, iż w rozumieniu powyższych przepisów S. C. i J. C. zamieszkiwali w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej.
Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika jednoznacznie, że S. C. i J. C. przed wybuchem II wojny światowej zamieszkiwali na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w T. Nie można zatem uznać, że zmiany dokonane ustawą zmieniającą miały wpływ na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez S. C. i J. C. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i niezłożenie przez B. K. i E. K. wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z 2005 r., tj. do 31 grudnia 2008 r. Wnioskodawcy dysponowali bowiem wiedzą o zamieszkiwaniu S. C. i J. C. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Zdaniem Ministra Skarbu Państwa wnioskodawcy nie wykazali, że na ocenę spełnienia przez S. C. i J. C. wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane ustawą zmieniającą. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strony posiadały wiedzę o tym, że właściciele pozostawionej nieruchomości zamieszkiwali w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co umożliwiało im złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z 2005 r., tj. do 31 grudnia 2008 r. Organ I instancji prawidłowo odmówił zatem potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. C. i J. C. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, ze względu na niewykazanie się przez strony legitymacją do złożenia wniosku w trybie art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej.
Skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyły B. K. i E. K. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzuciły naruszenie prawa procesowego tj. art. 7,77 i 138 §1 pkt 1 kpa oraz prawa materialnego tj. art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej oraz art. 2 i 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej.
W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
W ocenie sądu skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw. Sąd w całej rozciągłości podziela ustalenia Ministra Skarbu Państwa zawarte w zaskarżonej decyzji oraz podaną w uzasadnieniu tej decyzji analizę prawną.
Zgodnie z art. 5 ustawy z 2005 r. "potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r." W pierwotnym tekście ustawy z 2005 r. jej art. 2 miał następujące brzmienie: "Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
- 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1;
- 2) posiada obywatelstwo polskie."
Regulacja zawarta w cytowanym art. 2 pkt 1, w odniesieniu do warunku przyznania rekompensaty w postaci zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, została jednak zakwestionowana. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 23 października 2012 r., SK 11/12 (OTK-A 2012/9/107), orzekł bowiem, że art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r. w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania w dacie 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał jednocześnie odroczył utratę mocy obowiązującej tego przepisu o 18 miesięcy.
W uzasadnieniu wyroku TK stwierdził między innymi, że "(...) zaskarżona regulacja wypacza socjalno-odszkodowawczy charakter tych rekompensat i jest dysfunkcjonalna wobec celów zaskarżonej ustawy" [pkt 5.1 uzasadnienia]. "(...) w większości wypadków zmiana miejsca zamieszkania niepołączona ze sprzedażą nieruchomości w dotychczasowym miejscu zamieszkania była wyrazem przekonania, że dana osoba (lub jej rodzina) mają zamiar powrotu na kresy wschodnie – na przykład po upływie terminu kontraktu, zarobieniu określonej sumy pieniędzy (...). W przeciwnym bowiem wypadku najczęściej najbardziej racjonalną gospodarczo decyzją byłaby sprzedaż opuszczonej nieruchomości i zainwestowanie uzyskanych w ten sposób środków w zagospodarowanie się w nowym, stałym miejscu zamieszkania" (...) "przepisy międzywojenne (obowiązujące do lat sześćdziesiątych XX wieku) dopuszczały posiadanie przez obywateli kilku miejsc zamieszkania (por. powołany już art. 3 prawa prywatnego międzydzielnicowego oraz § 9 rozporządzenia meldunkowego).
Sam fakt pozytywnego unormowania tego typu sytuacji mógł więc budzić u mieszkańców kresów wschodnich przekonanie, że są one prawnie akceptowalne i nie łączą się z żadnymi negatywnymi konsekwencjami (a zwłaszcza w sferze praw majątkowych) [pkt 4.3.3.3. uzasadnienia].
Jak prawidłowo wyjaśnił Minister, wspomniany wyrok TK wymusił zmianę ustawy z 2005 r., która dokonała się z mocy ustawy zmieniającej z dnia 12 grudnia 2013 r. Po tej zmianie art. 2 brzmi: Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
- 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:
- a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub
- b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub
- c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489)
- - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
- 2) posiada obywatelstwo polskie.
Organ prawidłowo odczytał zatem zmianę treści normatywnej art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r., jaka nastąpiła od dnia 27 lutego 2014 r. (po wejściu w życie ustawy zmieniającej). Stwierdził bowiem, że w miejsce dotychczasowego wymogu zamieszkiwania na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., wprowadzona została przesłanka miejsca zamieszkania na wymienionych terenach, której spełnienie oceniane jest z uwzględnieniem przepisów obowiązujących w dniu 1 września 1939 r. W rozumieniu przedwojennych przepisów, o których mowa w obecnym art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r., możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania.
Tym samym fakt, iż właściciel nieruchomości pozostawionej poza granicami RP zamieszkiwał przed wybuchem drugiej wojny światowej na obecnym terytorium RP nie wyklucza, że posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jeżeli zatem właściciel pozostawionej nieruchomości lub jego następcy prawni są w stanie taką okoliczność wykazać, to zgodnie z art. 2 ust. 2 i 3 ustawy zmieniającej, jeśli nie składali wcześniej wniosku w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z 2005 r., otwiera się dla nich dodatkowy sześciomiesięczny termin do wystąpienia o potwierdzenie prawa do rekompensaty, "jeżeli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane niniejszą ustawą."
Tej okoliczności, tj. posiadania dwóch miejsc zamieszkania (w rozumieniu przepisów wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r. w obecnym brzmieniu) przed dniem 1 września 1939 r. przez S.C. i J. C, przy jednoczesnym zamieszkiwaniu przez nich w dniu 1 września 1939 r. na obecnym terytorium RP, skarżące nie wykazały, a z ustaleniami organu sąd zgadza się w zupełności. W szczególności sąd podziela ustalenia Ministra Skarbu Państwa, że S.C. i J. C. przed wybuchem II wojny światowej mieli miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w T., a więc nie zamieszkiwali jednocześnie przed 1 września 1939 r. na terytorium obecnej RP.
Fakt ten mógł stanowić podstawę do wystąpienia przez ich następców prawnych (art. 3 ust. 2 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z 2005 r.) z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z 2005 r., czyli do dnia 31 grudnia 2008 r. "Warunkiem koniecznym do pozytywnego rozpatrzenia żądania w sprawie rekompensaty jest złożenie stosownego wniosku do dnia 31 grudnia 2008 r. Zachowanie tego terminu stanowi zatem dodatkową przesłankę, od której ustawodawca uzależnił możliwość przyznania przedmiotowego świadczenia. Skoro termin na składanie powyższych wniosków ma charakter materialny, to oczywistym jest, że nie można go przywracać ani usprawiedliwiać skutków jego upływu, a tym samym okoliczności, które spowodowały uchybienie terminu, nie mogą mieć znaczenia prawnego" (zob. wyrok NSA z 24 maja 2013 r., I OSK 594/12, LEX nr 1557377). Tak wiec okoliczności niniejszej sprawy nie dawały też podstaw do zastosowania wobec skarżących art. 2 ust. 2 i 3 ustawy zmieniającej, czyli przyznania jej dodatkowego terminu sześciomiesięcznego od wejścia w życie ustawy zmieniającej, do wystąpienia z wnioskiem o rekompensatę.
Nie jest też tak, jak twierdzą skarżące, że wszyscy powinni otrzymać zadośćuczynienie za utracone dobra majątkowe. Jednym z warunków przyznania prawa do rekompensaty, obok udokumentowania pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., jest złożenie wniosku przez osobę uprawnioną w określonym terminie. W niniejszej sprawie wniosku złożonego w sierpniu 2014 r. nie można uznać za złożony w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z 2005 r., ani też skarżące nie wykazały, że przysługuje im prawo do dodatkowego terminu sześciomiesięcznego, na podstawie art. 2 ust. 2 i 3 ustawy zmieniającej z 12 grudnia 2013 r. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Mając to na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a. sąd orzekł o oddaleniu skargi.