Uzasadnienie
- I. Stan sprawy
- 1. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] po rozpatrzeniu odwołań W. G. oraz P. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2012 r. odmawiającej potwierdzenia W. G. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez E. P. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej - uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia, oraz uchylił poprzedzające decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2012 r. postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...].
- 2. W uzasadnieniu decyzji Minister Skarbu Państwa podał, że w dniu 28 września 2005 r. do Wojewody [...] wpłynął wniosek W. G. o potwierdzenie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez E. P. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości M., lecz Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] listopada 2006 r. odmówił potwierdzenia tego prawa ze względu na niespełnienie przez właścicielkę nieruchomości wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, o czym mowa w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz.1418 ze zm.).
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] marca 2007 r. uchylił tę decyzję Wojewody [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, zarzucając niewłaściwą ocenę zgromadzonego materiału dowodowego.
Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. odmówił W. G. potwierdzenia prawa do rekompensaty za przedmiotową nieruchomość, uznając, że E. P. nie spełniała wymogu, o jakim mowa w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zakresie zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, oraz wymogu z art. 1 ustawy, dotyczącego opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] maja 2009 r. uchylił także tę decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, zarzucając niewykorzystanie wszystkich środków dowodowych przy ustalaniu prawidłowego stanu faktycznego sprawy, oraz naruszenie art. 107 § 3 kpa poprzez niewyjaśnienie w sposób pełny, dlaczego dał wiarę jednym dokumentom, a innym odmówił mocy dowodowej.
W niniejszej sprawie, jak stwierdził organ, kwestią sporną jest miejsce zamieszkania właścicielki pozostawionej nieruchomości w dniu 1 września 1939 r.; w ocenie organu wojewódzkiego zgromadzone w sprawie dokumenty urzędowe wskazują, że E. P. w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwała w B. - obecnie terytorium państwa polskiego, natomiast twierdziła, że w tym dniu E. P. zamieszkiwała w majątku K. położonym na byłym terytorium państwa polskiego, na potwierdzenie czego przedłożyła oświadczenie dniu [...] grudnia 2005 r., Rep. [...], które jednak nie zostało złożone z zachowaniem rygoru odpowiedzialności karnej za składanie fałszywego oświadczenia. Organ pierwszej instancji rozpatrując po raz kolejny sprawę, w sytuacji, gdy przesłuchanie W. G. na powyższą okoliczność stało się niemożliwe, ze względu na zły stan zdrowia, uznał oświadczenie W. G. za zgodne z prawdą i tylko na tej podstawie wydał postanowienie w dniu [...] listopada 2009 r., pozytywnie oceniając spełnienie przez właścicielkę pozostawionej nieruchomości E. P. wymogów, o jakich mowa w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.
Dokonując kolejnej analizy materiału dowodowego Wojewoda [...] uznał, że dokonana przez niego w w/w postanowieniu pozytywna ocena, w odniesieniu do miejsca zamieszkania właścicielki pozostawionej nieruchomości w majątku K. w dniu 1 września 1939 r., została niewłaściwie dokonana, w związku z czym, decyzją z dnia [...] marca 2010 r. po raz kolejny odmówił W. G. potwierdzenia prawa do rekompensaty, z powodu niespełnienia przez nią wszystkich wymogów, o jakich mowa w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r. utrzymał w mocy decyzje Wojewody [...], natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpatrzeniu skargi W. G., wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 2082/10, uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Skarbu Państwa oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...], twierdząc w uzasadnieniu, że Wojewoda [...] jest związany własnym postanowieniem z dnia [...] listopada 2009 r. wydanym w oparciu o art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Postanowienie takie nie ma charakteru dowodowego i nie może być w każdym czasie zmienione bądź uchylone. Jeśli Wojewoda [...] był związany własnym postanowieniem z dnia [...] listopada 2009 r., to nie mógł w decyzji z dnia [...] marca 2010 r. przyjąć odmiennie niż w postanowieniu, że E. P. nie spełniła przesłanki określonej w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. dotyczącej zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Bez wcześniejszego wyeliminowania z obrotu prawnego postanowienia z dnia [...] listopada 2009 r. taka odmienna ocena dowodów zgromadzonych w sprawie nie była możliwa, bowiem ustalenie miejsca zamieszkania E. P. w dniu 1 września 1939 r. musiało być przedmiotem oceny Wojewody, wyrażonej w postanowieniu. Tym bardziej, że zmiana stanowiska w tym zakresie nie wynikała ze zmiany okoliczności faktycznych, czy z nowych dowodów, ale była wynikiem jedynie odmiennej oceny tych samych dowodów.
Rozpatrując ponownie wniosek W. G., Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r. odmówił wnioskodawczyni potwierdzenia prawa do rekompensaty, uznając, że z chwilą uchylenia decyzji Wojewody [...] z dnia [...] marca 2010 r. przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, utraciło również moc postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2009 r. jako związane z decyzją administracyjną.
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. uchylił decyzję Wojewody [...], gdyż nie podzielił takiego poglądu, oraz zwrócił uwagę na brak w zgromadzonym materiale dowodowym wniosku W. G. z dnia 25 września 1990 r. skierowanego do Urzędu Miasta i Gminy w P. W związku z tym, Wojewoda [...] włączył do akt sprawy w/w wniosek wraz z dołączonymi do niego dokumentami, jednakże stwierdził, że nie zawierają nowych okoliczności, mających wpływ na rozstrzygnięcie sprawy i w dniu [...] czerwca 2012 r. wydał decyzję, w której ponownie odmówił W. G. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez E. P. nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego.
Od decyzji tej złożyła odwołanie W. G., a P. stosownie do art. 183 § 1 kpa zgłosił swój udział w postępowaniu i również zaskarżył decyzję.
3. W uzasadnieniu decyzji Minister Skarbu Państwa stwierdził, że postępowanie w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP ma 2 etapy - w przypadku spełnienia wymogów ustawowych, pierwszy etap kończy się wydaniem postanowienia o spełnieniu przesłanek do potwierdzenia prawa; wydanie owego postanowienia może nastąpić tylko w sytuacji, w której ze zgromadzonego materiału dowodowego i jego gruntownej analizy wynika, iż osoby ubiegające się o potwierdzenie prawa do rekompensaty, spełniły przesłanki wynikające z ustawy; w postanowieniu organ wojewódzki wzywa ponadto wnioskodawcę do załączenia operatu szacunkowego i wskazania jednej z form realizacji prawa do rekompensaty; drugi etap postępowania kończy się wydaniem decyzji, w której wojewoda potwierdza prawo do rekompensaty oraz wskazuje jej wysokość.
Minister Skarbu Państwa uznał, że postępowanie prowadzone przez Wojewodę [...] było wadliwe. Postanowieniem z dnia [...] listopada 2009 r. Wojewoda [...] stwierdził, iż wnioskodawca spełnił przesłanki wskazane w dyspozycji art. 2, art. 3 art. 5 ust. 1 i ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, jednakże bezspornym jest fakt, iż postanowienie to zostało wydane przedwcześnie. Pomimo faktu, iż W. G. zaskarżyła wyłącznie decyzję Wojewody [...] to do prowadzonego postępowania włączył się P., który skierował do Ministra Skarbu Państwa odwołanie nie tylko od przedmiotowej decyzji, ale również zaskarżył poprzedzające ją postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2009 r.
Minister Skarbu Państwa stwierdził, iż z analizy materiału dowodowego nie wynika, aby postanowienie to zostało wyeliminowane z obrotu prawnego, zatem organ wojewódzki wydając kwestionowaną obecnie decyzję, był związany, zgodnie z art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, oceną prawną wyrażoną w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 2082/10 i w świetle przepisów art. 110 kpa w zw. z art. 126 kpa, swoim własnym postanowieniem.
Zdaniem organu postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2009 r. także jest wadliwe, gdyż zostało wydane przedwcześnie, bowiem Wojewoda [...] nie wyjaśnił kwestii zamieszkania E. P. na datę 1 września 1939 r., nie wyjaśnił kwestii dotyczącej miejsca pracy E. P., co miałoby kluczowe znaczenie przy ustaleniu "zamieszkiwania" E. P. Minister Skarbu Państwa zobowiązał Wojewodę [...] do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w powyższym zakresie.
- II. Zarzuty podniesione w skardze i stanowiska pozostałych stron
- 1. Skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła Wanda Górecka; zarzucając naruszenie prawa polegające na:
- 1. przyjęciu, że odwoływanie się od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2012 r. z powodu jej sprzeczności z poprzedzającym ją postanowieniem Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2009 r. nie wykluczyło jednoczesnego skarżenia tego postanowienia, co naruszyło art. 7, art. 8, art. 134 i art. 142 kpa;
- 2. uznaniu postanowienia Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2009 r. za wydane przedwcześnie, co naruszyło art. 7, art. 8, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 136 kpa oraz art. 2 i 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, które to naruszenia w najlepszym razie znacząco odwlekają otrzymanie przez W. G. należnej rekompensaty -
- - wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w części uchylającej postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2009 r.
- 2. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
- III. Podstawa prawna rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
2. Zaskarżoną decyzją Minister Skarbu Państwa uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2012 r. odmawiającą potwierdzenia W. G. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez E. P. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i przekazał sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia, oraz uchylił poprzedzające decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2012 r. postanowienie Wojewody [...] z dnia [..] listopada 2009 r.
Sąd uznał skargę za zasadną.
3. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). Zgodnie z art. 2 pkt 1 i 2 tej ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie.
W sprawie niniejszej kwestią sporną, będącą jednocześnie podstawą odmowy potwierdzenia skarżącej prawa do rekompensaty, był brak spełnienia przez właścicielkę pozostawionych nieruchomości, jednej z przesłanek - zamieszkiwania przez nią w dniu 1 września 1939 r. na terenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Wskazać należy, że podstawowe znaczenie dla rozpoznania niniejszej sprawy ma okoliczność, iż wyrokiem z dnia 23 października 2012 r. SK 11/12 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że norma prawna, zgodnie z którą uzyskanie prawa do rekompensaty zależało od zamieszkiwania właściciela nieruchomości na byłym terytorium Polski w dniu 1 września 1939 r. jest niezgodna z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (prawo do równej ochrony praw majątkowych w związku z zasadą proporcjonalności w ograniczaniu ochrony konstytucyjnych wolności i praw).
Trybunał Konstytucyjny przypomniał, że określenie dostępu do rekompensat za tzw. mienie zabużańskie za pomocą sztywnych cezur czasowych było krytykowane w orzecznictwie zarówno sądów powszechnych, jak i Trybunału Konstytucyjnego. Przykładowo w uchwale Sądu Najwyższego sygn. akt CZP 84/90 krytycznie oceniono przyznawanie prawa zaliczenia tylko osobom, które repatriowały się do Polski po 1944 r. na podstawie umów międzynarodowych, a pomijano osoby, które uciekły z terytoriów zajętych przez ZSRR w czasie II wojny światowej. Trybunał Konstytucyjny wskazywał ponadto, że żadna osoba opuszczająca terytoria zabużańskie na skutek wojny rozpoczętej w 1939 r. nie mogła racjonalnie przewidywać, iż rekompensaty za utracone nieruchomości będą uzależnione od miejsca zamieszkania ich właścicieli dokładnie 1 września 1939 r. (Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 1 (46)/2013).
Skutkiem prawnym ogłoszenia tego wyroku jest obalenie domniemania zgodności tej normy prawnej z Konstytucją RP. Sąd uznał zatem, że zaskarżona decyzja Ministra Skarbu Państwa wydana została z naruszeniem przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, co przemawia za jej uchyleniem. Przy czym, wyjaśnienia wymaga, że pomimo zawartej w powyższym wyroku klauzuli odraczającej utratę mocy obowiązującej z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, tj. 30 października 2012 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 1195) to skutek ten nastąpił już w dniu ogłoszenia powyższego wyroku.
Niezależnie bowiem od tego czy Trybunał odroczył utratę mocy obowiązującej ww przepisu we wskazanym zakresie, norma prawna w nim zawarta uwarunkowująca przyznanie rekompensaty od zamieszkiwania na terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., jest pozbawiona domniemania konstytucyjności. Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd miał zatem obowiązek wziąć pod uwagę tę okoliczność i dokonać oceny, czy konieczność ochrony wartości konstytucyjnych, a w szczególności zasad wynikających z klauzuli demokratycznego państwa prawnego, a także wolności lub praw człowieka i obywatela, przemawia za zastosowaniem, czy też za odmową zastosowania w danej sprawie przepisu, którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 listopada 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 1136/12).
Oceniając okoliczności niniejszej sprawy, biorąc pod uwagę zmianę w stanie prawnym wynikającą z powyższego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, Sąd uznał, że art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim odnosi się do miejsca zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. - nie ma zastosowania.
Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji uwzględnią powyższe stanowisko Sądu i przyjmą, że norma wynikająca z art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty nie wymaga, aby właściciel nieruchomości zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na terenie byłego terytorium RP.
Mając na uwadze powyższe, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.