Uzasadnienie
M. P. (dalej, jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego.
Stan sprawy przedstawia się następująco.
W dniu [...] lutego 2021 r. M. P. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na córkę, S. H., na okres świadczeniowy 2021/2022, podając, że córka mieszka z nią, pod adresem ul. [...].
W piśmie z dnia [...] maja 2021 r. Urząd Dzielnicy [...] poinformował, że także i J. H. – ojciec S. H., wystąpił o przyznanie mu świadczenia wychowawczego na okres zasiłkowy 2021/2022. Orzeczenie nie zostało dotychczas wydane.
Organ I instancji wezwał M. P. do złożenia wyjaśnień, ponieważ z urzędu było mu znane postanowienie Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] kwietnia 2020 r., stanowiące, że miejscem zamieszkania S. H. jest miejsce zamieszkania jej ojca oraz prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. Wydział [...] Rodzinny i Nieletnich, sygn. akt [...], z którego wynika, że sąd powierza wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią S. H. ojcu – J. H., ograniczając władzę rodzicielską matki – M. P. do prawa współdecydowania o leczeniu, edukacji i wyjazdach zagranicznych małoletniej dłuższych niż trzydzieści dni.
Skarżąca oświadczyła, że córka mieszka z nią, ponosi ona wszelkie wydatki z tym związane, zobowiązany do tego ojciec dziecka nie płaci alimentów, przesłała również nierozstrzygające postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w [...] [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich sygn. akt [...], wydane w sprawie o zmianę postanowienia w zakresie władzy rodzicielskiej nad S. H. Z pisma M. P. z [...] kwietnia 2020 r. wynika, że toczy się również postępowanie o ustalenie miejsca pobytu małoletniej.
Pracownik socjalny ustalił, że dziecko mieszka z matką, pomimo odmiennego rozstrzygnięcia sądu w zakresie wykonywania władzy rodzicielskiej.
Decyzją Prezydenta [...] nr [...] z dnia [...] czerwca 2022 r. odmówiono skarżącej przyznania wnioskowanego na córkę świadczenia. W uzasadnieniu decyzji opisano stan faktyczny sprawy, wskazano orzeczenia sądów cywilnych wydane w sprawie opieki nad dzieckiem. Podkreślono, że z przywołanych orzeczeń wynika, że miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania ojca, który wykonywać powinien pełnię władzy rodzicielskiej, podczas gdy matka ma tę władzę ograniczoną do konkretnego zakresu.
Od tej decyzji skarżąca odwołała się. Dołącza szereg dokumentów, które mają uzasadnić złą wolę i nadużywanie siły przez ojca dziecka, w tym dokumentację fotograficzną i pisma sądowe. Argumenty zawarte w odwołaniu odnoszą się do faktu wspólnego zamieszkania z dzieckiem, ponoszenia wydatków na dziecko, niewłaściwego postępowania ojca wobec córki, kwestii niepłacenia alimentów. Skarżąca podkreślił, że orzeczenie o ograniczeniu jej praw rodzicielskich, a przyznaniu pełni tych praw ojcu jest niesprawiedliwe, zaś próby jego wyegzekwowania kończą się traumą dla dziecka. W późniejszym terminie skarżąca przesłała szereg dokumentów, z których wynika, że konflikt między rodzicami nie ustaje, jedna z prób wykonania wyroku z dnia 4 czerwca 2018 r. i umieszczenia dziecka w miejscu zamieszkania ojca zakończyła się pobytem dziecka pod opieką psychiatryczną. Wszczęte zostało również postępowanie w sprawie ograniczenia ojcu dziecka władzy rodzicielskiej prowadzone przez Sąd Rejonowy dla [...] w [...] [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich pod sygn. akt [...].
W dniu [...] stycznia 2022 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] przekazana została przez Urząd Dzielnicy [...] kopia pisma zawiadamiającego, że Sąd w sprawie [...] w dniu [...] grudnia 2021 r. wydał postanowienie o umieszczeniu małoletniej S. H. w rodzinnej pieczy zastępczej. Kolegium zwróciło się do Sądu o informację w sprawie rozstrzygnięcia w zakresie wykonywania władzy rodzicielskiej, jednak do dnia [...] kwietnia 2022 r. informacja nie wpłynęła.
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium podniosło, że warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady jego przyznawania i wypłacania określone zostały w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. 2019, poz. 2407). Organ przytoczył treść art. 4 ust. 2 pkt 1 tej ustawy i podniósł, że organy administracji związane są orzeczeniami sądów. W tej sprawie prawomocny wyrok Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. Wydział [...] Rodzinny i Nieletnich, sygn. akt [...] rozstrzyga o zawartej w nim materii - w tym o miejscu zamieszkania dziecka, choć nie jest to expressis verbis powiedziane. Doprecyzowuje tę kwestię postanowienie o ustaleniu kontaktów z matką. Matka dziecka, M. P., wyroku tego nie wykonuje, uznając, że działa dla dobra dziecka, zatrzymuje je w swoim miejscu zamieszkania.
Organ wskazał, że nie kwestionuje faktycznego zamieszkania dziecka w miejscu zamieszkania matki, jednak przyjęcie tego faktu jako podstawy realizacji konkretnych uprawnień byłoby sankcjonowaniem stanu niezgodnego z prawem. Kolegium dodało, że nie mając kompetencji w tym zakresie, nie odnosi się w ogóle do kwestii oceny postępowania skonfliktowanych rodziców dziecka, ani do opinii psychologów czy innych osób, nie jest to bowiem i nie może być przedmiotem postępowania administracyjnego.
Natomiast nie ulega kwestii związanie stron postępowania organów administracji prawomocnym wyrokiem sądu powszechnego. Dlatego też Kolegium uznało za zasadną decyzję organu I instancji o odmowie przyznania M. P. świadczenia wychowawczego na córkę S. H. na okres 2021/2022. W przypadku gdyby sąd powszechny odmiennie rozstrzygnął kwestię zamieszkania dziecka, zmiana rozstrzygnięcia administracyjnego jest możliwa.
Z tym rozstrzygnięciem skarżąca nie zgodziła się i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...]. Skarżąca podniosła, że pozbawienie dziecka przez 2 lata wsparcia 500+ niezgodne jest z jego dobrem, celem programu, zasadami współżycia społecznego i potrzebami dziecka, które są realizowane przez skarżącą. Córka mieszka ze skarżącą (obecnie ma 13 lat i 4 miesiące) i jako nastolatka, rosnąca i dojrzewająca wymaga stałych nakładów finansowych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
W piśmie procesowym z dnia [...] listopada 2022 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał stanowisko skargi i wniósł o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 22 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.), zwanej dalej "ustawą", w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.
W przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się.
Wskazany przepis przewiduje różne sytuacje, w których może dojść do zbiegu praw do świadczenia wychowawczego. W stosunku do każdej z nich ustawodawca określił odrębne reguły postępowania. O zbiegu uprawnień do świadczenia można mówić wówczas, gdy co najmniej dwa podmioty teoretycznie uprawnione do uzyskania świadczenia występują z wnioskiem o jego przyznanie na to samo dziecko i na ten sam okres.
Po pierwsze norma zawarta w art. 22 ustawy wskazuje, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Temu ma również służyć procedura przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w przypadku wątpliwości związanych z osobą, która sprawuje opiekę nad dzieckiem. Chodzi zatem o sytuację, gdy dwie lub więcej osób składają wnioski o ustalenie prawa do świadczenia na to samo dziecko, ale faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje tylko jedna z nich. Są to przykładowo sytuacje, w których rodzice nie pozostają we wspólnym pożyciu, mają odrębne finanse lub zamieszkują oddzielnie. Wówczas konieczne jest ustalenie w toku postępowania administracyjnego, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, kierując się takimi kryteriami jak posiadanie władzy rodzicielskiej, wspólne zamieszkiwanie i przebywanie z dzieckiem, zaspokajania jego potrzeby bytowych, wychowawczych i emocjonalnych. W ramach badania ww. przesłanek organ może również ustalić, że w sprawie występuje sytuacja sprawowania tzw. opieki naprzemiennej.
Po drugie norma prawna zawarta w art. 22 ustawy dotyczy sytuacji, gdy opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka. Jeżeli np. oboje rodzice dziecka złożą wnioski o przyznanie świadczenia w sytuacji równoczesnego sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem, tj. zamieszkują wspólnie z dzieckiem, zaspokajają jego potrzeby, wychowują i utrzymują, to wówczas, aby określić jednego rodzica, jako beneficjenta świadczenia, zastosowanie ma reguła pierwszeństwa złożenia wniosku. W tym przypadku to, któremu z rodziców przyznane zostanie świadczenie jest kwestią mniej istotną, skoro oboje rodzice równocześnie sprawują opiekę nad dzieckiem.
Jak wynika z akt sprawy, zarówno skarżąca, jak i ojciec S. H., wystąpili do organu z wnioskami o przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko na ten sam okres zasiłkowy 2021/2022. W ocenie Sądu, w tej sprawie Kolegium błędnie zastosowało normę wynikającą z art. 22 powołanej ustawy, pomimo wynikającego w wywiadu środowiskowego odrębnego zamieszkiwania i prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych przez rodziców dziecka oraz stwierdzenia w tym wywiadzie zaspokajania potrzeb bytowych, opiekuńczych i terapeutycznych przez matkę dziecka. Niniejsze postępowanie dotyczy przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko, a więc świadczenia, które w sposób realny przyczynić ma się do pomocy rodzicom (bądź innym osobom wymienionym w ustawie) w wychowaniu dzieci. Nie jest rolą organów administracji publicznej w tym postępowaniu przybieranie roli oceniającego konflikt, który niewątpliwie jest w rodzinie skarżącej.
Rolą organów było ustalenie przesłanek ustawowych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Sąd dostrzega bardzo trudną sytuację dziecka w rodzinie skarżącej, wywołaną konfliktem rodziców, jednakże rozstrzygnięcie w przedmiocie świadczenia wychowawczego niejako na korzyść ojca dziecka nie może w tej sprawie służyć przymuszeniu matki do podjęcia działań zgodnych z orzeczeniami sądów powszechnych.
W ocenie Sądu, organy nie uwzględniły w tej sprawie podstawowego celu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wyrażonego w art. 4 ust. 1, jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Jeżeli ojciec dziecka, nie uczestniczy w wychowywaniu dziecka, nie wykonuje nad nim opieki, to trudno uznać, że będzie on uprawniony do ww. świadczenia.
Reasumując Sąd stwierdza, że zaprezentowana w wydanych w sprawie decyzjach wykładnia przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w szczególności wykładnia art. 22 tej ustawy, jest wadliwa. W konsekwencji doszło do niewłaściwej oceny przez organy administracji sytuacji rodzinnej skarżącej. Organy orzekające w sprawie nie dokonały prawidłowej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, a tym samym naruszyły przepisy art. 7, art. 7a, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organ weźmie pod uwagę zaprezentowaną w niniejszym wyroku ocenę prawną w zakresie tego, który z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad S. H. i który z rodziców jest wobec tego uprawniony do świadczenia wychowawczego.
Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) uchylił wydane w sprawie decyzje organów obu instancji.