Uzasadnienie
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...], po rozpoznaniu odwołania A. B. i H. J., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] odmawiającą H. J. i A. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w postaci majątku "[...]" we wsi J., gm. M., pow. [...] dawne woj. [...].
Decyzja Ministra Skarbu Państwa wydana została przy następujących ustaleniach stanu faktycznego i ocenie prawnej sprawy:
Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2012 r. J. B. wystąpiła o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości w osadzie wojskowej "[...]" w gminie M., w powiecie [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Do przedmiotowego wniosku został dołączony m.in. odpis uwierzytelniony umowy dzierżawy z dnia [...] lipca 1937 r., Nr repertorium [...], zawartej pomiędzy Z. S., zamieszkałą w W. przy ul. [...], działającą w imieniu własnym oraz w imieniu i na rzecz nieletniej córki J. S. (wnioskodawczyni), a P. G. Przy piśmie z dnia [...] stycznia 1994 r. J. B. przekazała oświadczenie D.S., z którego wynika, że J. B. z d. S. wraz z matką zamieszkiwała stale (także w 1939 r.) w majątku "[...]" położonym przy wsi J. w gminie M. Postanowieniem z dnia [...] listopada 2005 r. nr [...] Prezydent W. przekazał akta przedmiotowej sprawy Wojewodzie [...] celem rozpatrzenia powyższego wniosku zgodnie z właściwością.
Ze znajdującego się w aktach sprawy postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w W. z dnia [...] października 2008 r., sygn. akt [...] wynika, iż spadek po S. S. nabyła córka J. B. w całości. Natomiast z postanowienia Sądu Rejonowego [...] w W. z dnia [...] października 2007 r., sygn. akt [...] wynika, iż spadek po Z. B. nabyła w całości J. B. Z pisma Archiwum Państwowego W. z dnia [...] marca 2010 r. wynika, iż w "Skorowidzu osób zameldowanych na zamieszkanie stałe w Osiedlu [...]" odnaleziono wpisy na nazwiska: S. Z., ur. [...] r., S. J. ur. [...] r. oraz S. E., ur. [...] r. z datą zameldowania [...] września 1937 r. Ponadto z przedmiotowego pisma wynika również, że w zespole archiwalnym " Państwowy Urząd Repatriacyjny - Oddział Wojewódzki w W, 1945 - 1951, odnaleziono orzeczenie nr [...] z dnia [...] stycznia 1947 r., na nazwisko S. Z., ur. [...] r. Zatem na podstawie powyższego orzeczenia PUR stwierdzono, że miejscem zamieszkania Z. S. w 1947 r. była [...].
W związku z powyższym Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2010 r. nr [...] odmówił J. B. z d. S. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Na skutek odwołania J. B., Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2010 r. Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 12 lipca 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 147/11 po rozpoznaniu skargi J. B. na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2010 r. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd wskazał, iż organy nie dokonały oceny całokształtu materiału dowodowego, nie uwzględniły wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy i naruszyły podstawowe zasady prowadzenia postępowania, zawarte w k.p.a.
Z notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia [...] lutego 2012 r., Rep. A nr [...] wynika, iż spadek po J. B. nabyli na podstawie ustawy wprost: córka H. J. i syn A.B.
W piśmie z dnia [...] kwietnia 2012 r. spadkobiercy J. B. wskazali, iż nie posiadają wiedzy na temat innych dowodów dotyczących miejsca zamieszkania właścicielki nieruchomości pozostawionej w dniu 1 września 1939 r. Zwrócili się również do organu I instancji o rozpatrzenie sprawy w oparciu o oświadczenie D.S., która w ich opinii była bezpośrednim świadkiem zdarzeń z życia Z. S. i jej córki. Skarżący A.B. i H. J. wskazali ponadto, iż oni sami mogą złożyć oświadczenia na okoliczność miejsca zamieszkania J. B. w dniu 1 września 1939 r., podnosząc, że posiadają wiedzę z przekazów rodzinnych.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, stosując się do wytycznych zawartych w wyroku z dnia 12 lipca 2011 r. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] maja 2012 r. nr [...], odmówił H. J. i A. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w postaci majątku "[...]" we wsi J., gm. M., pow. [...], dawne woj. [...]. W uzasadnieniu organ wskazał szczegółowo dowody, na których się oparł oraz opisał przyczyny, z powodu których innym odmówił mocy dowodowej. Stwierdzając, że strony nie spełniają przesłanki określonej w art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 1 i art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) powoływanej dalej jako: "ustawa zabużańska", tzn. nie są następcami prawnym właściciela uprawnionego do rekompensaty, albowiem właścicielka przedmiotowej nieruchomości "[...]" – J. B. (S.) - nie zamieszkiwała w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nie opuściła byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku okolicznościami określonymi w art. 1 ustawy. Zatem zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy zabużańskiej Wojewoda wydał decyzję odmowną.
Niezgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem A. B. i H. J. wnieśli odwołanie.
Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...], Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2012 r.
W uzasadnieniu wskazał, że w aktach przedmiotowej sprawy, znajdują się dwa rodzaje dowodów, z których jedne (dokumenty) świadczą o zamieszkiwaniu i stałym zameldowaniu J. B. i jej matki w W. od roku 1937 r. oraz druga grupa dowodów (oświadczenie świadka oraz protokół z przesłuchania wnioskodawczyni), z których wynika, że J. B. wraz z matką zamieszkiwała w dniu 1 września 1939 r. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przy czym organ podkreślił, iż zeznania J. B. nie są wewnętrznie spójne.
Dokonując analizy dokumentów zgromadzonych w sprawie Minister wskazał, że z umowy dzierżawy z dnia [...] lipca 1937 r., Nr repertorium [...], zawartej pomiędzy Z. S., działającą w imieniu własnym oraz w imieniu i na rzecz nieletniej córki J. S. (wnioskodawczyni), a P. G., wynika, iż Z. S. zamieszkiwała w W. przy ul [...]. Uwzględniając fakt, iż J. S. (B.) była w momencie podpisywania wyżej wskazanej umowy nieletnia, organ wskazał, iż bez wątpienia miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania rodziców, co wynika z przepisów prawa cywilnego. Za zamieszkiwaniem J. S. (B.) w dniu 1 września 1939 r. w W. przemawia również ankieta celem otrzymania dowodu osobistego. Za zamieszkiwaniem od 1937 r. na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przemawia "Skorowidz osób zameldowanych na zamieszkanie stałe w Osiedlu [...]", przekazany przez Archiwum Państwowe W. Dalej wskazał na oświadczenie D. S. oraz zeznanie J. B., iż informacje tam podane są niespójne i wzajemnie się wykluczają.
D. S. pod rygorem odpowiedzialności karnej zeznała, iż J. B. zamieszkiwała stale również w dniu 1 września 1939 r. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w majątku [...] wraz ze swoją matką, natomiast na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przybyła we wrześniu 1939 r. J. B. również pod rygorem odpowiedzialności karnej wskazała, iż zamieszkiwała na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. i pozostawała tamże wraz ze swoją matką do końca 1939 r. Jednocześnie organ podniósł, że oba oświadczenia pozostają w sprzeczności ze znajdującym się w aktach sprawy orzeczeniem PUR, wystawionym na nazwisko S. Z., którego treść skłoniła Ministra do wniosku, iż repatriacja wyżej wskazanych osób nastąpiła dopiero w 1947 r.
Ponadto organ podniósł, że J. B. składając zeznania wskazała, że jej ojciec zmarł w W.w 1932 r., po długiej chorobie, co zdaniem organu stoi w wyraźniej sprzeczności z postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku po S. S., z którego wynika, iż wyżej wskazany zmarł w W., nie zaś jak stwierdziła J. B. w W. Jednocześnie Minister wyraził dezaprobatę dla twierdzeń skarżącego, że za zamieszkiwaniem w dniu 1 września 1939 r. przemawia fakt repatriacji Z. S. i J. S. na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Podnosząc, że zdarzają się sytuacje, gdzie obywatele polscy w dniu 1 września 1939 r. nie zamieszkiwali na Kresach Wschodnich, ale w wyniku różnych zdarzeń po wybuchu wojny przedostali się na byłe terytoria RP skąd w latach 40 nastąpiła ich repatriacja. Mimo faktycznej repatriacji osoby te nie nabywają jednak prawa do rekompensaty z racji niezamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłych terytoriach RP.
Reasumując, Minister Skarbu Państwa wskazał, że Wojewoda [...] w sposób dokładny zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, dokonał jego należytej analizy w oparciu o przepisy k.p.a. i zasady logiki. W sposób wyczerpujący uzasadnił swoje rozstrzygnięcie, wskazując, jakie okoliczności uznał za udowodnione, na jakich dowodach się oparł, a jakim odmówił mocy dowodowej. Jednocześnie w opinii Ministra w przedmiotowej sprawie wyczerpano już środki dowodowe, natomiast przesłuchanie obecnych stron postępowania, tj. H. J. i A.B. z uwagi na fakt, iż nie byli oni świadkami spornych faktów, uznał za bezzasadne.
Na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2012 r., A.B. i H. J. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, a mianowicie art. 6, art. 7, art. 8, art. 76 § 3, art. 82 i art. 86 k.p.a., a w konsekwencji przepisów prawa materialnego tj. art. 2 ustawy zabużańskiej, poprzez interpretowanie wszystkich wątpliwości na niekorzyść strony, wybiórcze traktowanie dowodów, a w szczególności przyznawanie lub odmawianie wiarygodności konkretnemu dowodowi w zależności od tego, czy interpretacja taka uzasadnia stanowisko organu, przekraczanie zasady swobodnej oceny dowodów, prowadzące w konsekwencji do nieuznania prawa do rekompensaty.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Skarbu Państwa oraz poprzedzającej jej decyzji Wojewody [...] z dnia [...] maja 2012 r.
W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organ administracji wydając zaskarżony akt nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Skargę uznać należało za uzasadnioną.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) – zwana dalej "ustawą zabużańską". Zgodnie z treścią przepisu art. 2 pkt 1 i 2 tej ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie.
W sprawie niniejszej kwestią sporną, będącą jednocześnie podstawą odmowy potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty, był brak spełnienia, przez właścicielkę pozostawionych nieruchomości, jednej z przesłanek zawartych w ww. przepisie ustawy zabużańskiej, a mianowicie okoliczność zamieszkiwania przez nią w dniu 1 września 1939 r. na terenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Wskazać w tym miejscu należy, że podstawowe znaczenie dla rozpoznania niniejszej sprawy ma okoliczność, iż wyrokiem z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że norma prawna, zgodnie z którą uzyskanie prawa do rekompensaty zależało od zamieszkiwania właściciela nieruchomości na byłym terytorium Polski w dniu 1 września 1939 r., jest niezgodna z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (prawo do równej ochrony praw majątkowych w związku z zasadą proporcjonalności w ograniczaniu ochrony konstytucyjnych wolności i praw).
Trybunał Konstytucyjny przypomniał, że określenie dostępu do rekompensat za tzw. mienie zabużańskie za pomocą sztywnych cezur czasowych było krytykowane w orzecznictwie zarówno sądów powszechnych, jak i Trybunału Konstytucyjnego. Przykładowo w uchwale Sądu Najwyższego sygn. akt CZP 84/90 krytycznie oceniono przyznawanie prawa zaliczenia tylko osobom, które repatriowały się do Polski po 1944r. na podstawie umów międzynarodowych, a pomijano osoby, które uciekły z terytoriów zajętych przez ZSRR w czasie II wojny światowej. Trybunał Konstytucyjny wskazywał ponadto, że żadna osoba opuszczająca terytoria zabużańskie na skutek wojny rozpoczętej w 1939r. nie mogła racjonalnie przewidywać, iż rekompensaty za utracone nieruchomości będą uzależnione od miejsca zamieszkania ich właścicieli dokładnie 1 września 1939 roku (Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 1 (46)/2013).
Skutkiem prawnym ogłoszenia tego wyroku jest obalenie domniemania zgodności tej normy prawnej z Konstytucją RP. Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja Ministra Skarbu Państwa wydana została z naruszeniem przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, co przemawia za jej uchyleniem. Przy czym wyjaśnienia wymaga, że pomimo zawartej w powyższym wyroku klauzuli odraczającej utratę mocy obowiązującej z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej tj. 30 października 2012 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 1195) to skutek ten nastąpił już w dniu ogłoszenia powyższego wyroku.
Niezależnie bowiem od tego czy Trybunał odroczył utratę mocy obowiązującej ww przepisu we wskazanym zakresie, norma prawna w nim zawarta, uwarunkowująca przyznanie rekompensaty od zamieszkiwania na terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., jest pozbawiona domniemania konstytucyjności. Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd miał zatem, obowiązek uwzględnić tę okoliczność i dokonać oceny czy konieczność ochrony wartości konstytucyjnych (w szczególności zasad wynikających z klauzuli demokratycznego państwa prawnego, a także wolności lub praw człowieka i obywatela) przemawia za zastosowaniem, czy też za odmową zastosowania w danej sprawie przepisu, którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 listopada 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1136/12).
Oceniając okoliczności niniejszej sprawy, biorąc pod uwagę zmianę w stanie prawnym wynikająca z powyższego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, Sąd orzekający w niniejszej sprawie uznał, że przepis art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim odnosi się do miejsca zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. nie ma zastosowania.
Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji uwzględnią powyższe stanowisko Sądu i przyjmą, że norma wynikająca z art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty nie wymaga, aby właściciel nieruchomości zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na terenie byłego terytorium RP.
Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 ww. ustawy.