Uzasadnienie
Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] września 2012r., znak [...], po rozpatrzeniu odwołania B. K. (dalej: "skarżąca"), utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] lipca 2012r., znak [...], potwierdzającą skarżącej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Decyzja Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] września 2012r. została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i prawne.
Wnioskiem z 12 września 2008r. skarżąca – spadkobierczyni B. i J. M. wystąpiła z wnioskiem do Wojewody [...] o potwierdzenie prawa do rekompensaty za tzw. "mienie zabużańskie" – nieruchomości pozostawionych przez spadkodawców w O. nad [...], tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Do wniosku dołączyła:
- - sporządzony w formie aktu notarialnego testament A. K. z [...] marca 1938r., Nr rep. [...], z którego wynika, że wyżej wymieniony zapisuje na wspólną własność B. i J. M. połowę nieruchomości położonej w O. przy ul. [...], składającej się z dwóch parceli o ogólnej powierzchni [...] m2, tj.: działki ziemi stanowiącej własność A. K. i B. D. o powierzchni [...] m² i działki ziemi należącej do wyżej wymienionych na prawie wieczysto-czynszowym o powierzchni [...] m². Ponadto z dokumentu tego wynika także, że A. K. zapisał B. i J. M. swoje prawo do dzierżawy od Skarbu Państwa działki ziemi o powierzchni [...]m².
- - akt notarialny umowy kupna-sprzedaży z [...] marca 1938r., Nr rep. [...], świadczący o tym, że J. i F. W. sprzedają B. i J. M. na wspólną własność należący do nich udział do połowy zabudowań położonych w miejscowości O. przy ul. [...], na należącej do A. K. ziemi własnej i wieczysto-czynszowej, tj.: domu drewnianego, krytego blachą, oficyny drewnianej, z czterema komorami, pod jednym dachem, krytej gontami i chlewu drewnianego,
- - zezwolenie Urzędu Wojewódzkiego [...] z [...] lipca 1938r., znak: [...], na podstawie którego B. i J. M. otrzymali zgodę na nabycie od J. i F. W. nieruchomości składającej się z domu mieszkalnego i zabudowań gospodarczych, położonej w miejscowości O. przy ul. [...],
- - umowę na drobne działki dzierżawne z [...] stycznia 1939r., na mocy której zastępca Dyrektora Lasów Państwowych, działający w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa, oddał J. M. w dzierżawę stanowiącą własność Skarbu Państwa działkę ziemi oznaczoną numerem [...] o powierzchni [...] m², położoną w O. przy ul. [...],
- - orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z [...] stycznia 1947r., L. Dz. [...], z którego wynika, że B. i J. M. pozostawili w miejscowości O. następujący majątek nieruchomy: dom mieszkalny murowany, [...]-izbowy, dom mieszkalny drewniany, [...]-izbowy, budynek murowany o wymiarach [...] m mieszczący warsztat ślusarsko-mechaniczny, 2 budynki gospodarcze oraz plac o powierzchni [...] m², w tym [...] m² ogrodu.
Decyzją z [...] lipca 2012r. Wojewoda [...] potwierdził skarżącej – spadkobierczyni B. i J. M., prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez spadkodawców nieruchomości w miejscowości O. ul. [...], pow. [...], położonych na obecnym terytorium [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ obliczył zwaloryzowaną wartość mienia zabużańskiego na kwotę [...] PLN i na tej podstawie ustalił, że wysokość rekompensaty (tj. 20% w/w kwoty) wynosi [...] PLN, wobec czego skarżącej przysługuje rekompensata w kwocie [...] PLN - co jest równowartością 5/8 części rekompensaty przysługującej jej na podstawie udziałów w spadku po B. i J. M. Z uzasadnienia decyzji Wojewody wynika, że przyjął on za udowodnione, na podstawie testamentu notarialnego A. K. z [...] marca 1938r., oraz notarialnego aktu umowy kupna-sprzedaży z dnia [...] marca 1938r. i zezwolenia Urzędu Wojewódzkiego [...] z [...] lipca 1938r., iż B. i J. M. byli właścicielami nieruchomości położonej w miejscowości O. przy ul. [...], składającej się z połowy domu drewnianego krytego blachą, połowy oficyny drewnianej z 4 komorami pod jednym dachem krytej gontem, połowy chlewu drewnianego oraz działki o powierzchni [...] m².
Wojewoda odmówił natomiast mocy dowodowej orzeczeniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z [...] stycznia 1947r., z którego wynika, że B. i J. M. pozostawili w O. następujący majątek nieruchomy: dom mieszkalny murowany [...] - izbowy, dom mieszkalny drewniany [...] – izbowy, budynek murowany o wymiarach [...] m, mieszczący warsztat ślusarsko-mechaniczny, 2 budynki gospodarcze oraz plac o powierzchni [...] m², w tym [...] m² ogrodu. Zdaniem organu budzi wątpliwość wiarygodność dowodu, jakim jest orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z [...] stycznia 1947r., gdyż dokument ten został wydany jedynie w oparciu o podanie B. i J. M. oraz protokół z przesłuchania świadków z 16 stycznia 1947r. Zaś wnioskodawcy nie przedłożyli żadnego dokumentu urzędowego o własności nieruchomości utraconej w O. Odnośnie dowodu w postaci orzeczenia PUR organ I instancji uznał, że bardzo prawdopodobne jest, iż świadkowie składający zeznania w urzędzie repatriacyjnym wypowiedzieli się jedynie na okoliczność rodzaju i powierzchni mienia znajdującego się na całej nieruchomości położonej w O. przy ul. [...], ponieważ nie mieli oni wiedzy na temat faktycznego stanu własności tej nieruchomości.
Dowody te nie mogą zdaniem Wojewody podważać wiarygodności dowodów z dokumentów, jakimi są akty notarialne z 1938r., z których wynika, że budynki położone w O. przy ul. [...] stanowiły współwłasność kilku osób i położone były na gruntach, które w części stanowiły własność a w części działkę na prawie wieczysto-czynszowym i prawie dzierżawy. Wskazano też, iż za majątki nieruchome uznawano m. in. obok gruntów, domy, zakłady przemysłowe, fabryki, sklepy i wszelkie budynki (art. 384 Księgi drugiej "O sposobie nabywania i utwierdzania praw do majątków w ogólności") zatem ówcześnie obowiązujące unormowania prawne dopuszczały możliwość traktowania budynku jako przedmiotu odrębnej własności.
Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] września 2012r., po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w całości podtrzymując argumentację prezentowaną przez organ I instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że Wojewoda [...] odmawiając mocy dowodowej orzeczeniu PUR i opierając swoją decyzję na składnikach mienia zabużańskiego wymienionych w dokumentach przedwojennych nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Organ zauważył, że w przedmiotowym postępowaniu nie udało się wyjaśnić różnic dotyczących opisu nieruchomości pozostawionej, gdyż prowadzone w tym celu poszukiwania w archiwach polskich i zagranicznych (por. pisma z dnia 25 czerwca 2010 r. i 22 lutego 2011 r.) nie dały rezultatu, a jak wynika z treści odwołania, skarżąca nie jest w stanie przedstawić świadków mogących wyjaśnić te rozbieżności. Zdaniem organu odwoławczego Wojewoda słusznie uznał akty notarialne z 1938 r. jako dowody bardziej wiarygodne niż orzeczenie PUR, które wydano wyłącznie w oparciu o wniosek B. i J. M. i zeznania nieznanych z imienia i nazwiska świadków. Orzeczenie PUR nie odzwierciedla zdaniem Ministra wiarygodnego stanu prawnego mienia zabużańskiego, gdyż dokument ten wskazuje, że pozostawiona nieruchomość gruntowa (plac) miała powierzchnię [...] m², w sytuacji, gdy bezsprzecznym jest, iż część placu o pow. [...] m² użytkowana była wyłącznie na prawach wieczysto – czynszowych, czyli bez posiadania tytułu własności.
Z takim rozstrzygnięciem nie zgodziła się skarżąca. Pismem z 17 października 2012r. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję organu odwoławczego. W uzasadnieniu skargi wskazała, że orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego jest jednym z podstawowych dokumentów świadczących o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wskazała też, że powoływanie się przez Ministra na twierdzenie, że orzeczenie PUR wydane było jedynie w oparciu o oświadczenia małżonków M. oraz protokół z przesłuchań nieznanych z imienia i nazwiska świadków nie jest zgodne z prawdą i świadczy o braku rzetelności w ocenie materiału dowodowego. Podała, że w aktach sprawy znajduje się protokół z badania świadków z 17 stycznia 1947r., z którego wynikają dane personalne i adresy świadków. Zarzuciła, że ustawa dopuszcza również dokumenty wystawione w oparciu o zeznania dwóch świadków.
Odwołanie zostało rozpatrzone nieobiektywnie, a wydana decyzja jest dla niej bardzo krzywdząca. Zaprezentowana ocena materiału dowodowego jest dla skarżącej zawsze niekorzystna. Ponadto podniosła, iż zgodnie z przedwojennym prawem posiadanie budynków mogło być oddzielone od prawa własności gruntów, czego Minister Skarbu również nie wziął pod uwagę rozpatrując odwołanie.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z zasadą dwuinstancyjności, organ odwoławczy obowiązany jest ponownie rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę rozstrzygniętą decyzją organu I instancji, z zastrzeżeniem rozwiązania przyjętego w art. 138 § 2 kpa. Organ odwoławczy nie może, zatem ograniczyć się tylko do kontroli decyzji organu I instancji, a obowiązany jest ponownie rozstrzygnąć sprawę. Istota administracyjnego toku instancji polega na dwukrotnym rozstrzygnięciu tej samej sprawy, nie zaś kontroli zasadności argumentów podniesionych w stosunku do orzeczenia organu I instancji (por. wyrok NSA z 22 marca 1996r., SA/Wr 1996/95, ONSA 1997, Nr1, poz. 35). Wynika to z dyspozycji art. 138 § 1 pkt 1kpa, który przyznaje organowi kompetencje do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, czego następstwem jest utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji, a nie oddalenie odwołania.
Analiza zaskarżonej decyzji Ministra Skarbu Państwa z [...] września 2012r. prowadzi do wniosku, że nie odpowiada ona powyższym wymogom, bowiem w decyzji tej nie ma mowy o budynkach, które niewątpliwie wchodziły w skład mienia pozostawionego przez poprzedników prawnych skarżącej i które stanowić mogły oddzielne od gruntu prawo własności, co wynika chociażby z umowa kupna – sprzedaży sporządzonej w formie aktu notarialnego z [...] marca 1938r., której przedmiotem jest udział do połowy zabudowań w mieście O. na [...] przy [...] na należącej do A. K. ziemi własnej i wieczysto-czynszowej. W stanie prawnym obowiązującym w 1939 i 1945r. na terenie dawnego zaboru rosyjskiego ówcześnie obowiązujące ustawodawstwo II Rzeczypospolitej dopuszczało, że nieruchomością mogły być nie tylko grunty, ale i budynki (art. 384 t. X cz. I Zwodu praw rosyjskich – patrz Z. Rymowicz, W. Święcicki. Prawo cywilne ziem wschodnich.
Warszawa 1933; art. 1 ust. 3 dekretu Prezydenta RP z dnia 14 stycznia 1936r o podatku od nieruchomości – Dz. U. Nr 3, poz. 14 ze zm.). Nieruchomością pozostawioną w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), dalej "ustawa" mógł być sam budynek. W związku z tym ustalenia stanu faktycznego i ocena dowodów dotycząca jedynie własności gruntów i niemożności przyznania prawa do rekompensaty za plac użytkowany na prawie wieczysto- czynszowym, aczkolwiek poprawne uznać należy za niewystarczające dla prawidłowego ustalenia stanu faktycznego w sprawie niniejszej.
Zaznaczyć też należy, iż w ustawie z 8 lipca 2005r. nie zawarto warunku, co do daty sporządzenia dokumentów potwierdzających okoliczność pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, ich rodzaju i powierzchni. Niewątpliwie jednak data sporządzenia dokumentu może mieć istotne znaczenie dla oceny, czy dany dokument potwierdza fakt pozostawienia nieruchomości w chwili opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jeżeli bowiem prawo do rekompensaty dotyczy wyłącznie nieruchomości pozostawionych w przypadkach wymienionych w art. 1 ustawy, to nabycie tego prawa będzie wymagało ustalenia, że nieruchomość wchodziła w skład majątku w chwili opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub zaistnienia innej okoliczności wymienionej w art. 1 ustawy. Wypisy z aktów notarialnych będących podstawą ustaleń składu majątku poprzedników prawnych skarżącej w niniejszym postępowaniu administracyjnym datowane są na rok 1938 tymczasem, jak wywiedziono wyżej, istotnym jest ustalenie stanu majątkowego w dniu opuszczenia lub wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W przedmiotowej sprawie jak wynika z karty ewakuacyjnej opuszczenie Kresów Wschodnich przez B. M. miało miejsce w dniu 6 marca 1945r.
W tym kontekście należało odnieść się do zarzutów skarżącej zawartych w odwołaniu, a dotyczących nie uwzględnienia przez organ okresu siedmiu lat pomiędzy datą dokumentów w oparciu, o które ustalano stan faktyczny, a datą opuszczania przez małżonków M. byłego terytorium RP, kiedy to mógł zmienić się stan prawny, faktyczny nieruchomości, o jakich mowa w oświadczeniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego zwłaszcza, że prawo do budynków mogło być oddzielne od prawa własności gruntu. Minister nie odniósł się też do zarzutu z odwołania, że orzeczenie PUR nie powinno być traktowane, jako dokument, który miałby podważać wiarygodność wypisów z aktów notarialnych, ale jako dokument, który te wypisy uzupełnia i ewentualnie, w jakim zakresie.
Stwierdzić należy, iż twierdzenie Ministra stanowiące uzasadnienie do nie dania wiary orzeczeniu PUR z [...] stycznia 1947r., iż jest to dokument wydany wyłącznie w oparciu o wniosek B. i J. M. i zeznania nieznanych z imienia i nazwiska świadków pozostaje w sprzeczności z protokołem z badania świadków z 17 stycznia 1947r. Z protokołu tego wynika, bowiem, iż świadkami byli: S. M. zamieszkały w L. przy ulicy [...] i J. R. zamieszkały w L. ulica [...] (kserokopia protokołu k. 26 akt administracyjnych).
W świetle powyższego nieuwzględnienie przez organ protokołu z 17 stycznia 1947r. w toku postępowania dowodowego zakończonego zaskarżoną decyzją stanowi naruszenie przepisów postępowania administracyjnego tj. art. 7, 77 § 1, 80 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. ustalenie wysokości rekompensaty.
W ponownie przeprowadzonym postępowaniu Minister winien rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę będącą przedmiotem odwołania oraz odnieść się do zawartych w nim zarzutów skarżącej z uwzględnieniem uwag zawartych wyżej.
Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012r. poz. 270) orzeczono jak w pkt 1 wyroku. Orzeczenie jak w pkt 2 wydano na podstawie art. 152 p.p.s.a. O kosztach Sąd orzekł w oparciu o przepis art. 200 p.p.s.a.
- - ---------------------- 6