Uzasadnienie
Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia 27 czerwca 2022 r. nr KOA/1950/Sr/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, działając m.in. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., powoływanej dalej jako k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta O. z dnia 4 kwietnia 2022 r. nr SRA.520.325.JJ.2022.ODUM odmawiającą H. M. umorzenia kwoty 588 zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na dzieci: R. S., P. S. i E. S. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że decyzją z dnia 26 listopada 2021 r. nr SRA.520.325.PA.2020.21.NP Prezydent Miasta O. uznał, że kwota [...] zł wypłacona H. M. w okresie od 1 sierpnia 2021 r. do 31 sierpnia 2021 r. tytułem świadczeń rodzinnych na dzieci była świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał H. M. do zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego z dodatkami łącznie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało tę decyzję w mocy decyzją z dnia 23 lutego 2022 r. nr KOA/20/Sr/22.
Następnie wspomnianą na wstępie decyzją z dnia 4 kwietnia 2022 r. Prezydent Miasta O. odmówił H. M. umorzenia kwoty [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na dzieci, wskazując, że w jego ocenie w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny, a decyzja w sprawie umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia jest decyzją uznaniową.
H. M. wniosła odwołanie od decyzji z dnia 4 kwietnia 2022 r.
W dalszej części uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia organ odwoławczy podniósł, że w aktach sprawy znajduje się oświadczenie strony z dnia 28 marca 2022 r. z którego m.in. wynika, że w skład rodziny (poza stroną) wchodzą jej dzieci: R. S., P. S. i E. S. H. M. obecnie jest na świadczeniu rehabilitacyjnym, przy czym stosunek pracy nie został rozwiązany. Od 13 marca pobiera świadczenie z ZUS z powodu złamania kości ramiennej. Otrzymuje ponadto zasiłek rehabilitacyjny, alimenty w wysokości [...] zł oraz świadczenie [...] plus. Syn R. pracuje od [...] lutego 2022 r. Jego miesięczny dochód netto to [...] zł. Pozostałe dzieci nie pracują. Wnioskodawczyni legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia [...] stycznia 2022 r. (niepełnosprawność stopnia lekkiego). Orzeczenie zostało wydane do [...] stycznia 2023 r.
Kolegium zgodziło się z dokonaną przez organ I instancji oceną sytuacji osobistej i finansowej strony. Zdaniem organów, H. M. posiada stabilną sytuację zawodową, gdyż umowa w firmie [...] Sp. z o.o. została zawarta na czas nieokreślony. Obecna trudna sytuacja wnioskodawczyni ma charakter przejściowy, z uwagi na stan jej zdrowia. Ponadto wsparciem finansowym dla rodziny jest zatrudnienie syna R. S. Rodzina uzyskuje również dochody z innych źródeł.
Organ podkreślił ponadto, że okoliczność powstania sytuacji nienależnie pobranego świadczenia nastąpiła na skutek zaniechania przez "M. M." poinformowania organu o istotnej dla prawa do świadczenia okoliczności - uzyskania zatrudnienia przez syna.
Kolegium powołało się na orzecznictwo sądów administracyjnych, z którego wynika, że pojęcie szczególnie uzasadnionych okoliczności należy interpretować, biorąc pod uwagę fakt, iż sama trudna sytuacja materialna rodziny, nie uzasadnia umorzenia należności. Jest to możliwe dopiero wówczas gdy sytuacja ta będzie szczególna i to na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych a nie względem wszystkich innych rodzin.
Organ wyjaśnił, że w państwie praworządnym regułą jest obowiązek zwrotu świadczenia publicznego, które zostało pobrane przez jednostkę mimo braku uprawnienia do jego pobrania. Rozkładanie płatności na raty, odraczanie jej terminu czy - w szczególności - umarzanie nienależnie pobranego świadczenia powinny być zatem środkami stosowanymi wyjątkowo i niedopuszczalna jest w tym zakresie wykładnia rozszerzająca.
H. M. w piśmie z dnia 25 lipca 2022 r. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zaskarżając ją w całości i uznając ją za niezgodną ze stanem faktycznym.
W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że w dniu 13 marca 2021 r. uległa wypadkowi. Od maja do 25 czerwca uczęszczała na rehabilitację, następnie od lipca do września na kolejną, na przełomie listopad/grudzień znów była na rehabilitacji. Podała, że jest przygotowywana do operacji, a stan jej zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu. Wydatkuje pieniądze na prywatną rehabilitację. Nie była świadoma, że podjęcie pracy przez syna będzie miało tak poważne skutki. Stwierdziła, że nie ma oszczędności, a za kwotę [...] zł może wyżywić w ciągu tygodnia swoją rodzinę. Pracuje na 1/8 etatu, a jej wynagrodzenie to [...] zł miesięcznie.
Podkreśliła, że bycie na zasiłku chorobowym przez 6 miesięcy, a potem kolejne 6 na świadczeniu rehabilitacyjnym, bycie połamanym z martwicą kości, osteorofitami i zmianami w kręgosłupie lędźwiowym nie może zostać określone jako stabilna sytuacja osobista.
Podniosła, że jej syn R. ma zdiagnozowaną schizofrenię paranoidalną - orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, córka P. afazję ekspresyjną, a ona sama czeka na operację - orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu lekkim.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Należy w tym miejscu podkreślić, że zarówno organy administracji, rozpatrujące wniosek skarżącej o umorzenie, na podstawie przytoczonego przepisu, kwoty [...] zł tytułem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jak i Sąd rozpoznający niniejszą sprawę, nie badały, czy kwota ta stanowi nienależnie pobrane świadczenie. Kwestia ta została już bowiem przesądzona decyzją Prezydenta Miasta O. z dnia 26 listopada 2021 r. utrzymaną w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 23 lutego 2022 r. Zagadnienie stopnia zawinienia skarżącej w uzyskaniu nienależnego świadczenia pozostaje zatem poza zakresem rozpoznawanej sprawy.
Przedmiotem niniejszej sprawy jest natomiast wniosek H. M. o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia na podstawie przywołanego już art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Prowadzące postępowanie organy były zatem zobowiązane do ustalenia, czy w przypadku skarżącej wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny mogące stanowić podstawę do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.
W ocenie Sądu, organy obydwu instancji nieprawidłowo zebrały i oceniły materiał dowodowy, a w konsekwencji ustaliły w sposób mało wnikliwy stan faktyczny w tej sprawie, naruszając tym samym art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a w konsekwencji niezasadnie uznały, że brak jest podstaw do zastosowania art. 30 ust. 9 cyt. ustawy, czym naruszyły również wskazany przepis prawa materialnego.
Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych, przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, o której mowa w omawianym przepisie, nie można utożsamiać wyłącznie z kryterium dochodowym, gdyż na to pojęcie składa się całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organy administracji powinny dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność i stan zdrowia mieszczą się w tym ustawowym pojęciu. Przesłanka ta winna być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności zastosowania wnioskowanej ulgi (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 20 grudnia 2016 r. sygn. akt I OSK 1382/15 oraz z dnia 16 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 941/19).
Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organy nie dokonały pogłębionej oceny całokształtu sytuacji rodzinnej skarżącej, skupiając się przede wszystkim na średnim miesięcznym dochodzie rodziny, który organ I instancji ustalił na kwotę [...] zł na osobę w rodzinie. Jak wynika jednak ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów dwoje dzieci skarżącej oraz sama skarżąca zmagają się z bardzo poważnymi schorzeniami, które niewątpliwie mają wpływ na możliwość dokonania płatności należności w kwocie [...] zł. Nie można wszak abstrahować od faktu, że syn skarżącej – R. S. jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, cierpi na schizofrenię paranoidalną (vide Karta informacyjna leczenia szpitalnego z dnia [...] października 2021 r. oraz Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] lutego 2021 r.), córka skarżącej – P. S. jest osobą z niepełnosprawnością sprzężoną (afazja i niepełnosprawność intelektualna w stopniu lekkim) wymagającą kształcenia specjalnego, co wynika z orzeczenia [...] z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...].
Również sama skarżąca jest osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim, co potwierdza orzeczenie o niepełnosprawności z dnia [...] stycznia 2022 r. Ponadto skarżąca cierpi na zaburzenia funkcji lewej kończyny górnej po przebytym wieloodłamowym złamaniu końca bliższego kości ramiennej lewej, co wynika z Informacji o przebytej rehabilitacji leczniczej z dnia 17 grudnia 2021 r. W konsekwencji skarżąca uzyskuje dochód jedynie z pracy na część etatu.
Zdaniem Sądu, nie można zgodzić się z organem, by sytuacja życiowa czteroosobowej rodziny, w której trzy osoby są niepełnosprawne, nie mogła zostać określona jako szczególna. Niewątpliwie stan zdrowia członków rodziny powoduje, po pierwsze, że uzyskiwane przez nich dochody nie mają przymiotu stabilności, bowiem zależą one od bieżącego stanu zdrowia skarżącej i jej syna R. Po drugie zaś, należy mieć na względzie, że opisane wyżej poważne problemy zdrowotne skarżącej i jej dzieci mają również wpływ na wydatki rodziny związane z rehabilitacją, leczeniem czy kształceniem specjalnym, a zatem środki konieczne dla utrzymania członków rodziny skarżącej mogą być wyższe niż w przypadku rodziny składającej się wyłącznie z osób pełnosprawnych.
Te okoliczności nie zostały poddane przez organy dostatecznie wnikliwej ocenie, a w ocenie Sądu, mają one kluczowe znaczenie dla ustalenia, że w rozpoznawanej sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, o których mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, mogące stanowić podstawę uwzględnienia wniosku skarżącej i umorzenia kwoty [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami.
Rozpatrując sprawę ponownie, organ weźmie pod uwagę wyżej przedstawione rozważania Sądu, zaś ustalając, czy w sprawie wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności przemawiające za zastosowaniem art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uwzględni stan zdrowia skarżącej i członków jej rodziny i wynikające z niego konsekwencje dla sytuacji życiowej i możliwości płatniczych skarżącej.
Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.) orzekł jak w sentencji.