Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 14 lipca 2022 r., nr SKO.4000-620/2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Siedlcach (dalej: "organ odwoławczy, "Kolegium") - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm., dalej: "k.p.a.") - po rozpatrzeniu odwołania J. K. (dalej: "skarżąca") od decyzji Wójta Gminy M. (dalej: "organ I instancji") z 9 lutego 2022 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Decyzja Kolegium została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 24 stycznia 2022 r. J. K. wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad okresowo, całkowicie niezdolnym do samodzielnej egzystencji mężem: A. K. Do wniosku dołączono orzeczenie Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z [...] stycznia 2022r., nr akt [...], którym uznano A. K. za okresowo całkowicie niezdolnego do samodzielnej egzystencji od dnia [...] października 2021 r. do stycznia 2023r.
Ponadto według oświadczenia skarżącej – od 1 listopada 2021 r. skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Powołaną na wstępie decyzją Wójta Gminy M. z 9 lutego 2022 r. odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z pracy i koniecznością opieki nad mężem A. K. Powodem odmowy, na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm., dalej: "ustawa") – był fakt, że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia;
Odwołanie od ww. decyzji wniosła skarżąca.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Siedlcach, utrzymując w mocy decyzję organu I instancji wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie natomiast do art. 17 ust. 1b ww. ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Organ odwoławczy, odnosząc się do materiału dokumentacyjnego, stwierdził, że z dołączonego do akt sprawy orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z [...] stycznia 2022 r., nr akt [...] A. K. uznano za okresowo całkowicie niezdolnego do samodzielnej egzystencji od dnia [...] października 2021 r. do stycznia 2023r. Wskazał także, że A. K. pozostaje w związku małżeńskim z J. K. Dalej Kolegium podniosło, że kryterium wieku przy niepełnosprawności - zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/12 – nie ma znaczenia, albowiem art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych został uznany za niezgodny z art. 32 ust.
1. Konstytucji RP. Wskutek wejścia w życie ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego wyeliminowana została przesłanka daty powstania niepełnosprawności. W konsekwencji - jak stwierdziło Kolegium – okoliczność ta nie może być przyczyną do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – jak to stwierdził organ I instancji.
Jednakże, zdaniem Kolegium, w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazująca na konieczność rezygnacji i niepodejmowania pracy zarobkowej. Kolegium wskazało, że dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego - w świetle art. 17b ust. 2 ustawy - jest oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. J. K. w oświadczeniu z 8 kwietnia 2022 r. wskazała, że od 1 listopada 2021 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Zdaniem Kolegium w rozpoznawanej sprawie nie sposób racjonalnie pogodzić twierdzenia odwołującej o rezygnacji z prowadzenia, znajdującego się we współwłasności małżeńskiej, niewielkiego gospodarstwa rolnego o pow. 3,600 ha fiz. (dowód: nakaz płatniczy Wójta Gminy M. z [...] stycznia 2022 r. nr [...] na łączne zobowiązanie pieniężne za 2022 r.) z niespornym faktem, że małżonkowie nadal pobierają płatności bezpośrednie. Zgodnie z pismem Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] kwietnia 2022 r. nr [...] płatności pobierane były 25 października 2021 r., 29 grudnia 2021 r. i 17 stycznia 2022 r. Kolegium podkreśliło, że prawne przesłanki pobierania płatności bezpośrednich są ściśle powiązane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.
Ponadto, jak wynika z zaświadczenia Wójta Gminy M. z [...] kwietnia 2022 r., nr [...], A. K. składał wniosek o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego zakupionego do produkcji (w dniu 19 lutego 2021 r. i 15 lutego 2022 r.) i zwrot ten otrzymał.
Organ odwoławczy wskazał, że specyfika pracy w gospodarstwie rolnym jest zupełnie innego rodzaju niż zatrudnienie na podstawie stosunku pracy. Nie deprecjonując trudów pracy rolnika i szerokiego zakresu czynności, jakie musi wykonać w swoim gospodarstwie, nie sposób z drugiej strony zaprzeczyć, że w odróżnieniu od pracownika "etatowego" rolnik samodzielnie dysponuje swoim czasem. Z niespornych ustaleń wynika, że odwołujący zamieszkuje z matką i żoną, prowadząc wspólne gospodarstwo domowe. Domownicy zapewniają sobie wzajemną pomoc w różnych czynnościach życia codziennego, w tym żona i dzieci pomagają w prowadzeniu gospodarstwa rolnego.
Z materiału dowodowego wynika również, że wspólnie z małżonkami, pod adresem Z. zamieszkuje ich syn – K. K. Na podstawie umowy dzierżawy małżonkowie: A. K. i J. K. wydzierżawili gospodarstwo rolne synowi – K. K., który zgodnie z zapisami bazy CEIDG jest przedsiębiorcą prowadzącym firmę A. [...] K. K., pod adresem zamieszkania (działalność zawieszona od 29 marca 2022 r.). Według zaświadczenia Wójta Gminy M. z [...] kwietnia 2022 r., nr [...] małżonkowie wydzierżawili synowi tylko część gospodarstwa rolnego o pow. 2,08 ha, pozostawiając sobie grunty o pow. 1,52 ha fiz.
W konsekwencji, w ocenie organu odwoławczego, trudno uznać za wiarygodną umowę dzierżawy gospodarstwa rolnego z 24 marca 2022 r. zawartą z synem - zamieszkującym pod tym samym adresem i prowadzącym działalność gospodarczą. Tym bardziej, ze umowa została zawarta już po złożeniu wniosku z 24 stycznia 2022 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium podkreśliło, że nie kwestionuje faktu sprawowania opieki J. K. nad niepełnosprawnym mężem, w codziennym funkcjonowaniu, jednakże – w jego ocenie - opieka ta nie stanowi przeszkody w prowadzeniu przez skarżącą, z pomocą syna, niewielkiego gospodarstwa rolnego - sadu.
Jednocześnie Kolegium stwierdziło, że mając na uwadze zakres opieki, jaką odwołująca sprawuje nad mężem: tj. pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, odżywianiu, przemieszczaniu się – zdaniem Kolegium nie pozwala to wywieść, że opieka ta wymaga rezygnacji z prowadzenia niewielkiego gospodarstwa rolnego - sadu, przy pomocy dorosłego, wspólnie zamieszkującego.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła skarżąca, zarzucając naruszenie:
- I. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- 1) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji, w sytuacji gdy organ na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. winien był uchylić zaskarżoną decyzję w całości i orzec co do istoty sprawy;
- 2) art. 80 k.p.a. poprzez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego pomimo niepełnosprawności męża, przez co nie spełniała przesłanki z art. 17b ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, mimo iż faktycznie nie prowadzi gospodarstwa rolnego i nie wykonuje w nim żadnych prac;
- 3) art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niezebranie i nierozpatrzenie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący, a tym samym ustalenie niekompletnego stanu faktycznego sprawy, co miało istotny wpływ na jej wynik oraz doprowadziło do niewłaściwej i pobieżnej weryfikacji złożonego przez skarżącą oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego.
- II. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
- – art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17b ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i błędne przyjęcie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zwrot kosztów postępowania.
Podniosła, że
W uzasadnieniu skargi J. K. przedstawiła stanowisko na poparcie podniesionych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje.
Skarga nie jest zasadna.
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 r., poz. 259) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych a w szczególności art. 17 tej ustawy.
Stosownie do art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei, w myśl art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Jak wyjaśniło Kolegium powyższa regulacja stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1 lit b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności - jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W związku z tym, prawidłowo organ odwoławczy stwierdził, że przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia jak to stwierdził organ I instancji.
Zasadnie jednak z innych przyczyn nie było podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - i w tym zakresie stanowisko Kolegium Sąd podziela. Zdaniem Sądu, organ odwoławczy prawidłowo bowiem wywiódł (odnosząc się do stanu faktycznego sprawy), że skarżąca (jako współmałżonka rolnika i współwłaścicielka nieruchomości rolnej) nie zaprzestała formalnie prowadzenia niewielkiego gospodarstwa rolnego, co jest warunkiem przyznania świadczenia.
Stan posiadania potwierdza zaświadczenie Wójta Gminy M. z [...] kwietnia 2022 r. (str. 13 i 14 akt admin.) oraz umowa dzierżawy z 24 marca 2022 r. (str. 12 akt admin.) zawarta pomiędzy skarżącą J. K., jej mężem A. K. a synem K. K. - po wydaniu decyzji przez organ I instancji. W umowie tej małżonkowie oświadczyli, że są właścicielami gruntów rolnych o powierzchni 3,45 ha", które oddają synowi w dzierżawę na okres 10 lat. Wójt Gminy wyjaśnił (zaświadczenie z [...] kwietnia 2022 r.), że Państwo K. "pozostawili sobie grunty o pow. fiz. 1,52 ha w tym przelicz. 0,7830 ha plus 0,06 ha lasu."
Sąd zwraca uwagę (a czego nie dostrzegł organ odwoławczy), że powyższa umowa dzierżawy z 24 marca 2022 r. nie spełnia wymogów formalnych takiego aktu. Zgodnie z art. 693 § 1 i 2 kodeksu cywilnego przedmiotem umowy dzierżawy jest oddanie rzeczy do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony i pobieranie pożytków a od strony dzierżawcy obowiązek płacenia wydzierżawiającemu umówionego czynszu. Formą tego czynszu może być nie tylko kwota pieniężna ale i świadczenia innego rodzaju. Może być również oznaczony w ułamkowej części pożytków – o czym stanowi § 2 tego przepisu. Analiza umowy wskazuje, że strony nie ustaliły jednak wysokości czynszu w jakiejkolwiek formie, co oznacza, że umowa ta nie spełnia wymogów prawa, chociaż jej zawarcie potwierdził Wójt Gminy.
Przede wszystkim należy jednak podkreślić, że mąż skarżącej nadal nie został wyrejestrowany z ewidencji producentów ARiMR (str. 8 akt adm. – pismo ARiMR z 19 kwietnia 2022 r.) i w związku z tym małżonkowie nadal pobrali płatności bezpośrednie. Okoliczność, że płatności te dotyczyły roku 2021, o tyle nie ma znaczenia w sprawie albowiem mąż skarżącej - formalnie - nadal jest aktywnym (zarejestrowanym) producentem. Potwierdza to także zaświadczenie Wójta Gminy M. z [...] kwietnia 2022 r. gdzie wyjaśniono m.in., że A. K. w dniu 15 lutego 2022 r. (po wydaniu decyzji przez organ I instancji) wystąpił o zwrot podatku akcyzowego (na okres od 1 sierpnia 2021 r. do 31 stycznia 2022 r.) zawartego w cenie oleju napędowego, zakupionego do produkcji i zwrot wnioskowanego podatku otrzymał. Z orzeczenia lekarza rzeczoznawcy z 4 stycznia 2022 r. wynika, że okresowa niezdolność do samodzielnej egzystencji A. K. datuje się od [...] października 2021 r. do stycznia 2023.
W skardze skarżąca podniosła, że otrzymane płatności nie mają związku z bieżącym prowadzeniem gospodarstwa lecz dotyczą okresu sprzed wypadku męża, jednakże pomimo tego mąż nadal pozostaje aktywnym podmiotem rolnym, co świadczy o aktywności rolniczej współmałżonki. Potwierdza to także pozostawienie współmałżonkom (poza umową dzierżawy) nieruchomości o pow. fiz. 1,52 ha w tym przelicz. 0,7830 ha plus 0,06 ha lasu.
W konsekwencji, w ocenie Sądu, czyni to nierzetelnym oświadczenie skarżącej o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Należy wskazać, że w sprawach dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego przysługującego osobom prowadzącym gospodarstwo rolne, istotne jest oświadczenie składane pod rygorem odpowiedzialności karnej w zakresie wykazania zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej. Oświadczenie powinno być uznane za wiarygodny dowód, chyba że pojawią się inne istotne wątpliwości je obalające. Skarżąca oświadczyła w dniu 24 stycznia 2022 r., że "jest rolnikiem lub małżonkiem albo domownikiem rolnika" oraz, że "zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 1 listopada 2021 r."
Zdaniem Sądu, zważywszy na wyżej wskazane okoliczności, trudno jednoznacznie stwierdzić, że takie zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa nastąpiło.
Z powyższych względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja Kolegium odpowiada prawu i na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę oddalił.