Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 21 lipca 2022 r., nr SKO.4000-148/2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Siedlcach (dalej: "organ odwoławczy, "Kolegium") - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm., dalej: "k.p.a.") - po rozpatrzeniu odwołania K. J. (dalej: "skarżąca") od decyzji Wójta Gminy [...] (dalej: "organ I instancji") z 28 grudnia 2021 r., nr OPS.4702.13.1.2021, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Decyzja Kolegium została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
W dniu 8 listopada 2021 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynął wniosek K. J. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – B. S.. Do wniosku dołączono orzeczenie Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z 1 marca 2000 r., nr akt [...], którym uznano B. S. za stale niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym oraz orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 28 grudnia 2004 r., nr [...], z którego wynika, że B. S. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, orzeczony stopień ma charakter okresowy - orzeczenie wydaje się na okres do 27 stycznia 2007 r., niepełnosprawność (inwalidztwo) istnieje od 1988 r, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 28 grudnia 2004 r. W oświadczeniu z 23 października 2021 r. K. J. wskazała, że nie jest rolnikiem oraz nie jest małżonkiem rolnika lub domownikiem rolnika.
Powołaną na wstępie decyzją Wójta Gminy [...] z 28 grudnia 2021 r. odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z pracy i koniecznością opieki nad matką B. S.. Powodem odmowy, na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm., dalej: "ustawa") – był fakt, że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia;
Odwołanie od ww. decyzji wniosła skarżąca.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Siedlcach, utrzymując w mocy decyzję organu I instancji wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie natomiast do art. 17 ust. 1b ww. ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Organ odwoławczy, odnosząc się do materiału dokumentacyjnego, stwierdził, że z dołączonego do akt sprawy orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z 1 marca 2000 r., nr akt [...], B. S. uznano za stale niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym. Wskazał także, że B. S. jest wdową.
Dalej Kolegium podniosło, że kryterium wieku przy niepełnosprawności - zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/12 – nie ma znaczenia, albowiem art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych został uznany za niezgodny z art. 32 ust.
1. Konstytucji RP. Wskutek wejścia w życie ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego, wyeliminowana została przesłanka daty powstania niepełnosprawności. W konsekwencji - jak stwierdziło Kolegium – okoliczność ta nie może być przyczyną do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – jak to stwierdził organ I instancji.
Jednakże, zdaniem Kolegium, w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazująca na konieczność rezygnacji i niepodejmowania pracy zarobkowej. Kolegium wskazało, że dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego - w świetle art. 17b ust. 2 ustawy - jest oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. K. J. w oświadczeniu z 23 października 2021 r. wskazała, że nie jest rolnikiem oraz nie jest małżonkiem rolnika lub domownikiem rolnika. W piśmie z 22 listopada 2021 r. pełnomocnik skarżącej wyjaśnił, że nie prowadzi ona gospodarstwa rolnego i nie czerpie z tego faktu żadnych korzyści finansowych. W wywiadzie środowiskowych przeprowadzonym w dniu 1 grudnia 2021 r. K. J. oświadczyła, że nie prowadzi i nie wykonuje żadnej pracy w gospodarstwie rolnym.
Na podstawie zgromadzonej dokumentacji Kolegium za bezsporne w przedmiotowej sprawie uznało, że K. J. jest współwłaścicielem w 1/3 części gospodarstwa rolnego o pow. 6,6877 ha fizycznych (zaświadczenie Wójta Gminy [...] z 7 marca 2022). K. J. nie składała wniosku i nie otrzymała zwrotu podatku akcyzowego (pismo Wójta Gminy [...] z 18 marca 2022 r.). W oświadczeniu z 24 marca 2022 r. K. J. wskazała, że nigdy nie uprawiała ziemi ornej, a gospodarstwo jest uprawiane w całości przez T. N.. Z dołączonej do akt sprawy umowy dzierżawy gospodarstwa rolnego z 24 marca 2022 r. wynika, że K. J. swój udział w gospodarstwie rolnym (1/30) oddała w dzierżawę T. N. na okres 10 lat.
Natomiast, jak wyjaśniło Kolegium, z pisma Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z 24 marca 2022 r. jednoznacznie wynika, że K. J. ma zarejestrowane gospodarstwo rolne i otrzymała za rok 2021 r. płatności bezpośrednie. Ostatni przelew był wykonany w dniu 16 lutego 2022 r. Według przekazanej przez ARiMR informacji (pismo z 25 maja 2022 r.) wynika, że skarżąca posiada aktywny numer w ewidencji producentów ARiMR, natomiast T. N. nie figuruje w bazie producentów rolnych ARiMR. W tych okolicznościach Kolegium uznało, że pomimo oświadczenia złożonego w dniu 23 października i 1 grudnia 2021 r., iż skarżąca nie jest rolnikiem i nie prowadzi i nie wykonuje żadnej pracy w gospodarstwie rolnym oraz pomimo zawartej umowy dzierżawy w dniu 24 marca 2022 r. - skarżąca nie została wyrejestrowana z ewidencji producentów agencji oraz nie dokonała zawieszenia numeru producenta.
Wobec powyższego, w ocenie Kolegium, zarejestrowanie gospodarstwa rolnego w ARiMR oraz pobieranie dopłat jest ściśle powiązane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego i oznacza, że K. J. nadal jest rolnikiem i nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Powyższych ustaleń, w ocenie Kolegium, nie zmienia dołączona do akt sprawy umowa dzierżawy z 24 marca 2022 r. oraz oświadczenie o przekazywaniu dopłat dzierżawcy. Tym samym, skarżąca nie spełnia przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucając naruszenie:
- 1) prawa materialnego, przez błędną wykładnie, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: o art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17 b ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnej B. S. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie zaprzestała ona prowadzenia gospodarstwa rolnego;
- 2) przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnie, tj.: art. 6 k.pa,, art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a. art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie za niewiarygodnego oświadczenia B. S. odnośnie zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej.
W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła m.in., że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Skoro więc skarżąca złożyła takie oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej, iż zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej, a brak jest jakichkolwiek dowodów, aby takową prowadziła, trudno zaakceptować nielogiczne stanowisko organu. Sam fakt, iż otrzymuje ona dopłaty bezpośrednie a mąż jej prowadzi działalność rolniczą nie oznacza automatycznie, iż również skarżąca taką działalność prowadzi, jeżeli zajmuje się na stałe swoją niepełnosprawną mamą.
Dalej wskazała, że skoro ustawodawca przewidział oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej w zakresie wykazania zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej to takie oświadczenie powinno zostać uznane za wiarygodny dowód, chyba że pojawią się inne istotne nie budzące wątpliwości dowody obalające to oświadczenie. W przedmiotowej sprawie nie wystąpiły tego typu dowody.
W konsekwencji, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje.
Skarga nie jest zasadna.
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 r., poz. 259) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych a w szczególności art. 17 tej ustawy.
Stosownie do art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei, w myśl art. 17 ust. 1 lit b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Jak wyjaśniło Kolegium powyższa regulacja stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1 lit b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności - jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W związku z tym, prawidłowo organ odwoławczy stwierdził, że przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia jak to stwierdził organ I instancji.
Zasadnie jednak z innych przyczyn nie było podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - i w tym zakresie stanowisko Kolegium Sąd podziela. Zdaniem Sądu, organ odwoławczy prawidłowo bowiem wywiódł (odnosząc się do stanu faktycznego sprawy), że skarżąca nie zaprzestała formalnie prowadzenia gospodarstwa rolnego, co jest warunkiem przyznania świadczenia.
Przede wszystkim, na co jednak akurat nie zwrócił uwagi organ odwoławczy, zarówno umowa dzierżawy z 10 listopada 2020 r, zawarta pomiędzy matką skarżącej a T. N. (przedłożona na etapie postępowania przed organem I instancji) jak i umowa z 24 marca 2022 r. zawarta pomiędzy skarżącą a T. N. na 10 lat (przedłożona na etapie postępowania odwoławczego) nie spełnia wymogów formalnych takiego aktu. Zgodnie z art. 693 § 1 i 2 kodeksu cywilnego przedmiotem umowy dzierżawy jest oddanie rzeczy do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony i pobieranie pożytków a od strony dzierżawcy obowiązek płacenia wydzierżawiającemu umówionego czynszu. Formą tego czynszu może być nie tylko kwota pieniężna ale i świadczenia innego rodzaju. Może być również oznaczony w ułamkowej części pożytków – o czym stanowi § 2 tego przepisu. Analiza umowy wskazuje, że strony nie ustaliły jednak wysokości czynszu w jakiejkolwiek formie, co oznacza, że umowa ta nie spełnia wymogów prawa.
Nawet gdyby jednak przyjąć jej faktyczne obowiązywanie to skarżąca nadal nie została wyrejestrowana z ewidencji producentów ARiMR (karta 34 akt adm. – pismo ARiMR z 25 maja 2022 r.) a ponadto nie zgłosiła umowy dzierżawy Wójtowi Gminy (karta 34 akt adm. – pismo Wójta Gminy [...] z 30 maja 2022 r.). W tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z art. 1 ust. 1, art. 38 ust. 1 i art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. 2022, poz. 933) istnieje domniemanie ubezpieczenia rolnika a dzierżawcy gdy umowa dzierżawy została zgłoszona Wójtowi. Rolnicy z mocy art. 7 ust. 1 tej ustawy podlegają ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu o ile ich gospodarstwo obejmuje co najmniej 1 ha użytków rolnych. A contrario, skoro umowa dzierżawy nie została zgłoszona Wójtowi w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym skarżąca jest nadal ubezpieczonym rolnikiem.
Art. 6 pkt 1 tej samej ustawy definiuje pojęcie "rolnika" jako "pełnoletniej osoby fizycznej, zamieszkującej i prowadzącej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osobę, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia". Tym samym, skarżąca pozostaje nadal rolnikiem a więc osobą, która jest zarejestrowana w rejestrze ARiMR i która nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników.
W konsekwencji, w ocenie Sądu, czyni to nierzetelnymi oświadczenie skarżącej o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tym bardziej, że jak wynika z pisma ARiMR z 24 marca 2022 r. skarżąca otrzymała płatności bezpośrednie. Ostatni przelew był wykonany w dniu 16 lutego 2022 r.
Ponadto należy wskazać, że jak sama wskazała w skardze skarżąca "istotne w sprawie jest oświadczenie składane pod rygorem odpowiedzialności karnej w zakresie wykazania zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej i ono powinno być uznane za wiarygodny dowód, chyba że pojawią się inne istotne wątpliwości obalające to oświadczenie." W przedmiotowej sprawie taka sytuacja właśnie zaistniała, na co zwrócił uwagę Sąd wyżej.
Z powyższych względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja Kolegium odpowiada prawu i na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę oddalił.