Uzasadnienie
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z [...] sierpnia 2020 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.; dalej: k.p.a.), utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] stycznia 2020 r., który w oparciu o art. 5 ust. 3 pkt 4, art. 7 ust. 2 w związku z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097, dalej: ustawa zabużańska), odmówił potwierdzenia M. N., A. D., J. N., J. N., M. N. oraz J. N. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. N., E. N., A. N. i A. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we L. przy ul. [...], woj. l.
Ustalając stan faktyczny i prawny sprawy organ odwoławczy podkreślił, że wnioskiem z 10 grudnia 1990 r. E. N., A. N. oraz A. N. wystąpili do Urzędu Rejonowego w [...] o przyznanie rekompensaty za nieruchomość rodziców, tj. M. N. (zm. w 1952 r. we L.) i H. N. (zm. w 1955 r. we L.) poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we L. przy ul. [...].
Decyzją z [...] maja 2015 r. Wojewoda [...] odmówił A. N., A. N., A. D., J.N., J.N. i M. N. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. i H. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, we L. przy ul. [...]. W uzasadnieniu organ I instancji stwierdził, iż strony nie przedłożyły wystarczającego materiału dowodowego, na podstawie którego można byłoby potwierdzić prawo własności do pozostawionej nieruchomości.
Decyzją z [...] grudnia 2018 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] maja 2015 r. w całości oraz przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
W toku ponownie prowadzonego postępowania organ I instancji zgromadził materiał dowodowy, w tym uwierzytelnioną kserokopię umowy kupna-sprzedaży zawartą w dniu [...] kwietnia 1936 r. przed notariuszem we L. wraz z adnotacją Sądu Okręgowego we L., dotyczącą nabycia przez H. N. nieruchomości we L.; kserokopię pozwolenia na użytkowanie budynku mieszkalnego wydaną [...] lutego 1939 r. przez Zarząd Miejski w król. stoł. m. L. dla H. N.; postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w K. z [...] września 2016 r., sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po A. N.; uchwałę Sądu Okręgowego we L. z dnia [...] maja 1936 r., Ldh. [...], m.in. o wydzieleniu z karty A realności obj. whl 160/1 ks. gr. gm. m. L. nowopowstałej parceli gruntowej 1. kat. 2699/1 i utworzeniu z tej parceli nowego ciała hipotecznego obj. whl 6050 ks. gr. dla I dz. m. L. wraz z wpisem prawa własności na rzecz H. N.; zaświadczenie Nr [...] z dnia [...] czerwca 1954 r. o prawie własności zabudowy, z którego wynika, że właścicielem domu znajdującego się we L. przy ul. [...], była H. N. Przedłożono również dowody świadczące o rodzaju i powierzchni nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we L. przy ul. [...].
Ze zgromadzonych w sprawie dokumentów organ wywiódł, iż przedwojennym właścicielem nieruchomości pozostawionej we L. przy ul. [...] była H. N., która zmarła w dniu [...] maja 1955 r. we L., natomiast spadek po niej zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w K. z dnia [...] sierpnia 2018 r., sygn akt [...], na podstawie ustawy nabyli synowie E. N., A. N. i A. N., po 1/3 części. Na podstawie aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego w dniu [...] czerwca 2012 r. spadek po E. N., zmarłym w dniu [...] sierpnia 2006 r., na mocy ustawy nabyły dzieci: J.N., J. N., M. N. i A.D. z domu N., po 1/4 części każde z nich. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w K. z [...] września 2016 r., spadek po A. N., zmarłym w dniu [...] lipca 2015 r. na podstawie ustawy nabyli: brat A. N. w 1/2 części, bratankowie J. N., J. N., M. N. i bratanica A. D. z domu N., po 1/8 części każde z nich.
Na podstawie aktu poświadczenia dziedziczenia, sporządzonego w dniu [...] kwietnia 2017 r., ustalono, że spadek po A. N., zmarłym w dniu [...] stycznia 2017 r. w L., nabyły dzieci: M. N. w 2/3 częściach i J.N. w 1/3 części.
H. N., E. N. i A. N. byli w dniu 1 września 1939 r. obywatelami polskimi.
Organ zaznaczył, że jedną z przesłanek wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej warunkujących przyznanie prawa do rekompensaty jest konieczność wykazania, iż właściciel nieruchomości opuścił byłe terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie układów republikańskich lub na skutek innych okoliczności związanych z wybuchem drugiej wojny światowej lub braku możliwości powrotu z tych przyczyn. Jako dowody mające świadczyć o spełnieniu przez właścicieli nieruchomości powyższych wymogów w aktach sprawy zgromadzono:
- 1. jednostronny opis mienia pozostawionego we L. przy ul. [...] wydany w dniu [...] września 1945 r. przez Rejonowego Pełnomocnika do Spraw Ewakuacji we L. m.in. dla H. N.
- 2. kartę ewakuacyjną wydaną w dniu [...] września 1946 r. przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji we L. dla A. N., s. M., ur. w 1923 r.,
- 3. odpis karty ewakuacyjnej wydanej w dniu [...] czerwca 1946 r. przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji we L. dla E. N., s. M.,
- 4. kserokopię decyzji Urzędu Wojewódzkiego w L. z [...] lipca 1991 r. o uznaniu A. N. za obywatela polskiego, z której wynika, iż w Polsce zamieszkuje od 1980 r.,
- 5. protokół przesłuchania A. N. pod rygorem odpowiedzialności karnej w dniu 17 maja 2012 r. w [...] Urzędzie Wojewódzkim w K., z którego wynika, że H. N. do śmierci zamieszkiwała w swojej nieruchomości, A. N. opuścił Kresy Wschodnie w listopadzie 1946 r., jego brat E. - w czerwcu 1946 r., obaj posiadali karty ewakuacyjne, natomiast brat A. został na nieruchomości do 1980 r, "kiedy to po prostu wyjechał, przeniósł się, wyemigrował do L.",
- 6. protokół przesłuchania A. N. pod rygorem odpowiedzialności karnej w dniu 14 października 2014 r. w [...] Urzędzie Wojewódzkim w L., z którego wynika, że H. N. zmarła w dniu [...] maja 1955 r. we L., do śmierci zamieszkiwała we L. przy ul. [...], E. N. i A. N. opuścili byłe tereny RP w 1946 r. w ramach repatriacji na podstawie umów republikańskich, natomiast A. N. powrócił do Polski w 1980 r. w ramach akcji łączenia rodzin. Z protokołu wynika również, że A. N. zamieszkiwał we L. przy ul. [...] do 1978 roku.
Wnioskodawca zapytany o okoliczności włączenia nieruchomości w 1961 r. do funduszu "na bilans" miejscowej Rady na podstawie uchwały L. Obwodowego Komitetu Wykonawczego zeznał, iż po śmierci matki w 1955 r. jego bracia przyjechali do L. w celu przeprowadzenia postępowania spadkowego, którego przedmiotem był m.in. dom położony przy ul. [...]. W jego wyniku A. N. wraz z braćmi stali się współwłaścicielami nieruchomości, udzielili mu również upoważnienia do wszelkich spraw związanych z nieruchomością.
Wojewoda [...] stwierdził, że wskazywani współwłaściciele nieruchomości nie spełniają przesłanek określonych w 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, wobec czego decyzją z [...] stycznia 2020 r. odmówił M. N., A. D., J. N., J.N., M. N., J.N. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. N., E. N., A.N. i A. N. nieruchomości położonej we L. przy ul. [...], woj. [...], tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ przyjął, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż H. N. nigdy nie opuściła terenu Kresów Wschodnich, gdyż zmarła w dniu [...] maja 1955 r. we L., natomiast jej syn – A. N. wyjechał do Polski w ramach akcji łączenia rodzin dopiero w 1980 r., a zatem po 35 latach od zakończenia wojny. Wnioskodawcy nie wykazali, iż przyczyny tak późnej repatriacji A. N. były związane z drugą wojną światową oraz iż opuszczenie byłych terenów RP, miało charakter przymusu jako okoliczności wskazanej w art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej.
Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, że opuszczenie przez A. N. byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie miało miejsca zarówno podczas pierwszej repatriacji w latach 1944-1946, jak i podczas drugiej repatriacji w latach 1955-1959. W piśmie z dnia 16 lipca 2012 r. wskazał, iż jego bracia wyjechali do Polski w 1946 r. w ramach repatriacji, a sam został z rodzicami we L., którzy zamierzali z nim wyjechać i w tym celu zgłosili nieruchomość pozostawioną we L. przy ul. [...] do Rejonowego Pełnomocnika Rządu Tymczasowego Polski do spraw ewakuacji we L. W ich wyjeździe przeszkodziła choroba ojca, który zmarł w 1952 r., natomiast w 1955 r. zmarła matka. Z dalszej części pisma wynika, iż A. N. jako kompozytor i pianista pracował na stanowisku docenta w [...] Konserwatorium. Z biegiem lat jego sytuacja się pogarszała. Z powodów ideologicznych został zwolniony z pracy, nagrania jego utworów zostały skasowane w [...] Radiu, do końca pobytu we L. był represjonowany przez ówczesne władze radzieckie.
W tej sytuacji podjął z żoną decyzję o opuszczeniu L. i wyjeździe do Polski, co po kilku latach starań stało się możliwe w 1980 r. na zasadzie łączenia rodzin. Wojewoda [...] zapewnił, że znane są mu fakty historyczne dotyczące zakresu swobód obywatelskich na terenach znajdujących się pod władzą ZSRR, w szczególności związane z możliwością swobodnego przemieszczania się i wyjeżdżania za granicę. Kwestią budzącą wątpliwość jest uznał jednak fakt, dlaczego po śmierci rodziców, z którymi miał wyjechać, A. N. sam będąc w trudnej sytuacji związanej z prześladowaniami, pozostając bez środków do życia i mając na utrzymaniu dwoje dzieci, nie opuścił wraz z rodziną terenu Kresów Wschodnich na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. z 1957 r., Nr 47, poz. 222).
Repatriacja na podstawie ww. umowy międzynarodowej, miała zostać zakończona w dniu 31 grudnia 1958 r. (art. 11 umowy). Zdaniem organu, nieuzasadnione jest przyjęcie ogólnego założenia, że każde przemieszczenie się ludności polskiej z terytorium kresów wschodnich II Rzeczpospolitej Polskiej na obecne terytorium Polski związane było z wybuchem II wojny światowej.
W kwestii spełnienia przez A. N. i E. N. powyższych przesłanek organ wyjaśnił, iż pomimo faktu, że repatriowali się na obecne tereny Polski w 1946 r., co potwierdzają ich karty ewakuacyjne wydane przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji we L., to w tej dacie nie legitymowali się prawem własności do nieruchomości pozostawionej we L. przy ul. [...], dysponowali jedynie prawem do ekspektatywy, czyli do przyszłej wierzytelności. Zdaniem organu, w sprawie również w odniesieniu do A. N. i E. N. nie został spełniony wymóg art. 2 ustawy zabużańskiej. Podsumowując organ uznał, że wnioskodawcy nie udowodnili faktu pozostawienia przez H. N., A. N., E. N. i A.N. nieruchomości we L. przy ul. [...] na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie układów lub umów wskazanych w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy zabużańskiej lub na skutek innych okoliczności związanych z wojną.
Po rozpatrzeniu odwołania A. D., J. N., J. N., M. N., J.N. i M. N., Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji w decyzji z [...] sierpnia 2020 r. podkreślił, że prawo do rekompensaty na podstawie art. 2 ustawy zabużańskiej przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie ustalone tym przepisem wymogi. Minister podtrzymał argumentację w zakresie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty spadkobiercom H. N. wyrażoną w zaskarżonej decyzji.
W ocenie organu II instancji prawo do rekompensaty spadkobiercom właściciela pozostawionej nieruchomości nie przysługuje także z innych względów niż wskazane w decyzji Wojewody [...] z [...] stycznia 2020 r. Organ odwoławczy zauważył, że prawo do rekompensaty na podstawie przepisów ustawy zabużańskiej przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ww. ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek, powoduje utratę uprawnień do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Ze zgromadzonych w toku postępowania dokumentów wynika, iż przedwojennym właścicielem nieruchomości pozostawionej we L. przy ul. [...] była H. N., która zmarła w dniu [...] maja 1955 r. we L., natomiast spadek po niej zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w K. z dnia [...] sierpnia 2018 r., sygn akt [...], na podstawie ustawy nabyli synowie E. N., A.N. i A. N., po 1/3 części.
E. N. i A. N. opuścili byłe tereny RP w 1946 r. w ramach repatriacji na podstawie umów republikańskich, natomiast A. N. powrócił do Polski w 1980 r. w ramach akcji łączenia rodzin. Jednym zaś z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy zabużańskiej. Istotną zatem okolicznością w rozstrzyganej sprawie jest fakt, że jedyna właścicielka pozostawionej nieruchomości jaką była H. N. nie repatriowała się i zmarła w 1955 r. w ZSRR. Nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli więc były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.
Skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wnieśli A. D., J. N., J. N., M. N., J. N. i M. N., reprezentowani przez adwokata. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie:
- 1. art. 2 ustawy zabużańskiej poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, iż nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców, może mieć wyłącznie charakter pochodny względem prawa osoby, która pozostawała właścicielem nieruchomości w 1939 r., a w konsekwencji, iż spadkobiercy nie mogli "samodzielnie" nabyć prawa do rekompensaty, bowiem prawa tego nie nabyła spadkodawczyni H. N., w sytuacji, gdy naruszony przepis art. 2 ustawy zabużańskiej nie wiąże przesłanki własności nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z konkretną datą, a jedynie z okolicznością, iż właściciel opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy zabużańskiej, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić a zatem za "właściciela nieruchomości pozostawionych" stosownie do naruszonego przepisu należy uważać także osobę, która nabyła nieruchomości położone na tzw. Kresach Wschodnich po wybuchu wojny i zmuszona była opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku okolicznościami związanymi z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub z tych przyczyn nie mogła na nie powrócić;
- 2. art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w niniejszej sprawie i uznanie, że naruszony przepis określa jedyny przypadek, w którym spadkobiercy osoby, która pozostawała właścicielem nieruchomości w 1939 r. mogą nabyć prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w sytuacji, gdy żaden z zapisów ustawy zabużańskiej nie wyklucza możliwości potwierdzenia prawa do rekompensaty bezpośrednio przez wnioskodawców (spadkobierców właściciela z 1939 r.), a nadto nabycie prawa do rekompensaty przez następców prawnych właścicielki nieruchomości z 1939 r. odpowiada ratio legis wprowadzenia przepisów przewidujących prawo do rekompensaty za mienie pozostawione na dawnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Wskazując na powyższe naruszenia skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...].
W uzasadnieniu skargi skarżący wskazali, że treść art. 2 ustawy zabużańskiej nie wiąże z konkretną datą faktu posiadania własności nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie zaś zgromadzonych w sprawie dokumentów nie budzi wątpliwości fakt, iż A. N., E. N. oraz A. N. nabyli na podstawie dziedziczenia ustawowego w 1955 r. po zmarłej w ZSRR H. N., prawo własności nieruchomości położonej we L. przy ul. [...], w miejsce posiadanej uprzednio ekspektatywy tego prawa. Mając zatem na względzie nabycie w 1955 r. tytułu własności do przedmiotowej nieruchomości przez A. N., E. N. i A. N. nieruchomość wchodzącą w skład spadku po zmarłej M. N. uznać należy za pozostawioną przez jej spadkobierców poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i utraconą w 1961 r. w wyniku nacjonalizacji, która była następstwem wojny rozpoczętej w 1939 r. W odniesieniu A. N. oraz E. N. rozważyć należało także spełnienie przez nich drugiej z przesłanek zawartych art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, stosownie do której prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi pozostawionej nieruchomości, który miał jedynie dodatkowe miejsce zamieszkania na byłych terenach Polski i "nie mógł na nie powrócić".
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie jako bezzasadnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
W powyższych uwarunkowaniach Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie zaznaczyć trzeba, że zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji ustala dwie przyczyny dla odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty spadkobiercom H. N..
U podstaw pierwszej, legła kwestia braku spełnienia przez wnioskodawców przesłanki opuszczenia byłych terenów RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. oraz brak posiadania tytułu prawnego do nieruchomości w dacie opuszczania terenu Kresów Wschodnich. Drugą przyczyną negatywnego rozpatrzenia wniosku skarżących stała się ustalona przez organy okoliczność, że jedyna właścicielka pozostawionej nieruchomości zabużańskiej, poprzedniczka prawna wnioskodawców, nie repatriowała się i zmarła w 1955 r. na terenie ZSRR, co sprawia że jej spadkobiercy nie mogą powoływać się na niezrealizowane uprawnienie do rekompensaty za pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej mienie.
Dla oceny legalności podjętej w sprawie decyzji kluczowe jest brzmienie art. 1 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy zabużańskiej, w myśl których ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez osoby, które w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Jednocześnie w świetle art. 2 tej ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów (a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub (b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub (c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić (ust.
- 1) i jednocześnie posiada obywatelstwo polskie (ust. 2).
Jak stanowi art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw.
z art. 1 ustawy zabużańskiej odnoszą się tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Spadkobiercy tego rodzaju osób muszą zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma zatem – jak prawidłowo zaznaczył organ odwoławczy - charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli zatem były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.
Sąd podziela tym samym spostrzeżenia i wywody poczynione przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 8 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1918/19 (CBOSA), w którym Sąd ten zaznaczył, że nie można uprawnień spadkobiercy byłego właściciela mienia zabużańskiego rozpatrywać w całkowitym oderwaniu od sytuacji, w jakiej znajdował się sam właściciel. Skoro bowiem ustawa zabużańska przyznaje w art. 3 pkt 2 określone uprawnienia spadkobiercom "właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" to poprzednik prawny ww. osób musi spełniać wszystkie przesłanki do nabycia rekompensaty, w szczególności "pozostawić nieruchomość poza obecnymi granicami RP w wyniku wypędzenia z byłego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie (...)" jednego z układów republikańskich lub jednej z umów wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 4 czy ust. 1 a ustawy.
Dyspozycja art. 1 ust. 2 ww. ustawy nie pozwala przy tym, by przepis ten wykładany był z pominięciem ustępu 1. Podobnie jak podmioty objęte dyspozycją ust. 1 właściciel nieruchomości "zmuszony opuścić byłe terytorium na skutek innych okoliczności" powinien także powrócić na terytorium RP, aby uzyskać rekompensatę za pozostawione mienie.
W poddanych kontroli w niniejszym postępowaniu decyzjach powyższy aspekt został w sposób kompleksowy wyjaśniony i prawidłowo oceniony. Z ustaleń organów wynika, że przedwojennym właścicielem nieruchomości pozostawionej we L. przy ul. [...] była H. N., która nie opuszczając L., zmarła tam w dniu [...] maja 1955 r. Nie opuściła więc terytorium byłego RP w związku z wojną pozostawiając tam nieruchomość, a zatem nie nabyła prawa do rekompensaty w rozumieniu ustawy zabużańskiej. Z tego też względu, zasadnie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził, że brak repatriacji z byłego terytorium RP przez jedyną właścicielkę nieruchomości sprawia, że jej spadkobiercy nie mogli powoływać się na przysługujące jej uprawnienia do nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, takowych bowiem ona sama nie nabyła. Powyższe świadczy o braku podstaw dla wyprowadzanych w skardze zarzutów w odniesieniu do akcentowanego przez organ odwoławczy charakteru pochodnego nabycia prawa do rekompensaty względem osoby, która pozostawała właścicielem nieruchomości w 1939 r. Powtórzyć należy za wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 kwietnia 2019 r., sygn. akt I OSK 1544/17 (CBOSA), że jeżeli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Stanowisko to jest konsekwentnie reprezentowane w orzecznictwie NSA – por. wyrok z 9 marca 2018 r., I OSK 1038/16 czy z 7 lipca 2017 r., I OSK 2488/16.
W kwestii przyznania "samodzielnego nabycia" omawianego uprawnienia przez spadkobierców zabużan, wypada zauważyć, że organ odwoławczy nie zaprzeczył takiej możliwości podzielając spostrzeżenia organu I instancji poddające ocenie uprawnienia do rekompensaty każdego ze spadkobierców H. N.. Niezaprzeczalnie jednak uprawnienia A. N. i E. N., którzy opuścili Kresy Wschodnie w listopadzie 1946 r., a zatem jeszcze przed śmiercią ich matki, która była jedynym właścicielem nieruchomości we L., związane mogły być jedynie z pochodną uprawnienia przysługującego ich poprzednikowi prawnemu, który omawianych przesłanek nie spełniał nie opuszczając byłego terytorium Rzeczypospolitej Polski, co wcześniej zostało wyjaśnione. W przypadku tych spadkobierców brak usprawiedliwienia dla wywodów skargi związanych z potrzebą uwzględnienia przesłanki ustalonej w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, która odnosi się do rekompensaty w sytuacji posiadania dodatkowego miejsca zamieszkania na byłych terenach Polski i brakiem możliwości powrotu.
Zauważyć należy, że kwestia domicylu nie była podnoszona na żadnym etapie prowadzenia w tej sprawie postępowania administracyjnego. Wyżej wymienieni spadkobiercy nie powoływali się na posiadanie głównego i dodatkowego miejsca zamieszkania na tzw. kresach wschodnich. Z tego względu brak podstaw dla czynienia z tego powodu zarzutu sprowadzającego się do braku zbadania tej okoliczności przez organ z urzędu.
W odniesieniu zaś do A. N., który jako jedyny ze spadkobierców mieszkał we L. w dacie śmierci matki, na uwagę zasługuje fakt, że opuścił on tę nieruchomość powracając do Polski w 1980 r. Decyzję o opuszczeniu L. i wyjeździe do Polski, jak sam oświadczył w piśmie z 16 lipca 2012 r. (k. 64), podjął wraz z żoną, co miało miejsce "na zasadzie tzw. łączenia rodzin". Nie można jednak pomijać, że upływ czasu od zakończenia wojny mógł prowadzić do zerwania związku między wojną a opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i pozostawieniem nieruchomości przez byłych właścicieli nieruchomości, na skutek zdarzeń związanych z osobą właściciela i jego majątkiem. Zdarzenia te mogły w niektórych przypadkach prowadzić do takiego zerwania więzi z wojną, iż nie można już mówić o pozostawieniu nieruchomości w rozumieniu ustawy. Okoliczności dotyczące tych zdarzeń wymagają jednak ustalania i oceny w konkretnej sprawie.
W tym zakresie na uwagę zasługuje pojęcie "okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r." (a więc jedynie łączących się z nią), użyte w art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 3 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 3150/14 (CBOSA), pojęcie to jest sformułowaniem szerszym od zwrotu pojęciowego, jakim jest "wynikanie bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r.", gdyż ta ostatnia wypowiedź odnosi się tylko i wyłącznie do sytuacji, w których występuje bezpośrednia relacja przyczynowo-skutkowa. W niniejszej sprawie brak jednak podstaw, by uznać, że okoliczności wyjazdu A. N. z L. w 1980 r., a więc po 35 latach od zakończenia działań wojennych, związane były z II wojną światową.
Nie sposób przyjąć, by wyjazd na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej był też wynikiem repatriacji wynikającej z umowy podpisanej w dniu 25 marca 1957 r. między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości Polskiej. Repatriacja w oparciu o powyższą umowę została zakończona w dniu 31 grudnia 1958 r. (art. 11 Umowy).
Uwzględniając powyższe stwierdzić należy, że brak spełnienia przesłanki podmiotowej w powyższym zakresie został w sposób wszechstronnie i dogłębnie wyjaśniony przez organy administracji. Organy dokonały ustalenia stanu faktycznego sprawy zgodnego z rzeczywistością i dowodzenia zaistnienia określonych okoliczności w oparciu o całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ocenianego we wzajemnej łączności. Zgromadzone w sprawie dowody rozstrzygają zasadniczą kwestię podmiotową, z którą to przepisy ustawy zabużańskiej wiążą możliwość przyznania rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Polski.
Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.
Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ww. ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842).
- - ---------------------- 12