Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] września 2019 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] po rozpatrzeniu odwołania D.S. od decyzji Wójta Gminy [...] z [...] czerwca 2019 r., nr [...] odmawiającej D.S. umorzenia należności z tytułu pomocy w formie zasiłku celowego zwrotnego na zakup opału, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że decyzją z [...] listopada 2018 r., nr [...] Wójt Gminy [...] przyznał D.S. zwrotny zasiłek celowy na zakup opału w listopadzie 2018 r. w wysokości [...] zł z obowiązkiem zwrotu w wysokości 100% udzielonego świadczenia w 8 miesięcznych ratach po [...] zł - począwszy od stycznia 2019 r.
Pismem z [...] maja 2019 r. Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w [...] zawiadomił D.S, że nie wypełnia obowiązku spłaty ratalnej i w związku z powyższym wyznaczył mu dodatkowy 7-dniowy termin do spłaty kwoty 400 zł (raty od stycznia 2019 r. do kwietnia 2019 r.) od dnia doręczenia pisma.
Podaniem z [...] maja 2019 r. D.S.. wystąpił o umorzenie długu, wskazując na trudną sytuację materialną i zdrowotną rodziny.
Pismem z [...] czerwca 2019 r. organ I instancji zawiadomił D.S. o nieudanej próbie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (na miejscu nikogo nie zastano) i poprosił o kontakt w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu. Do przeprowadzenia wywiadu nie doszło.
Decyzją z [...] czerwca 2019 r. Wójt Gminy [...] odmówił D.S. umorzenia należności z tytułu niezwrócenia pomocy w formie zasiłku celowego zwrotnego na zakup opału. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał na brak możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, pozwalającego na weryfikację okoliczności opisanych w podaniu. Od powyższej decyzji odwołał się D.Ś.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając sprawę wskazało, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1507), która określa zadania w zakresie pomocy społecznej, rodzaje świadczeń z pomocy społecznej oraz zasady i tryb ich udzielania, organizację pomocy społecznej oraz zasady i tryb postępowania kontrolnego w zakresie pomocy społecznej.
Zgodnie z art. 2 ust. 1 ww. ustawy pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. W myśl art. 3 ustawy pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom o których mowa w art. 2 ust. 1, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem.
Kolegium podkreśliło, że z powyższych przepisów wynika, że pomoc społeczna ma udzielać swoim podopiecznym pomocy i wsparcia, a nie dostarczać im świadczeń pieniężnych i to w wysokości dla nich satysfakcjonującej, czy pożądanej. Zatem celem pomocy społecznej nie jest wyręczanie strony w zaspokajaniu jej wszelkich potrzeb życiowych lecz jedynie wspieranie w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka.
Zgodnie z art. 41 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. W niniejszej sprawie podstawą wydania decyzji Wójta Gminy [...] z [...] listopada 2018 r. przyznającej zwrotny zasiłek celowy był art. 41 pkt 2 ustawy. Organ przyznający świadczenie uznał, iż zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, bowiem jednorazowe wydatkowanie środków na opał nie było możliwe, ze względu na strukturę wydatków rodziny (poza kosztami najmu z dochodów rodziny pokrywane było m.in. zadłużenie komornicze).
Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 104 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Jak stanowi art. 104 ust. 4 ustawy w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Powyższy przepis pozwala działać organom administracji w ramach, tzw. uznania administracyjnego.
Kolegium wskazało, że przepisy ustawy o pomocy społecznej zakładają współdziałanie beneficjentów pomocy społecznej oraz organów przyznających świadczenia. Jedną z form takiego współdziałania jest rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadzany u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej. Jak stanowi art. 107 ust. 4 w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych.
Podaniem z [...] maja 2019 r. D.S. wystąpił o umorzenie długu, wskazując na trudną sytuację materialną i zdrowotną rodziny.
Pismem z [...] czerwca 2019 r. organ I instancji zawiadomił D.S. o nieudanej próbie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (w miejscu zamieszkania nikogo nie zastano) i poprosił o kontakt w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu. W aktach sprawy znajduje się notatka służbowa z [...] czerwca 2019 r., z której wynika, że J.S. - małżonka skarżącego - poinformowała organ, że od około miesiąca zamieszkują z mężem poza granicami gminy [...] (w [...]). Według treści kolejnej adnotacji z [...] czerwca 2019 r. małżonkowie S. stawili się w tym dniu w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej i ustalony został terminy rodzinnego wywiadu środowiskowego na [...] czerwca 2019 r.
Z notatki służbowej z [...] czerwca 2019 r. sporządzonej przez pracownika socjalnego wynika, że w dniu planowanego wywiadu środowiskowego skontaktowała się z organem J.Ś. i poprosiła o zmianę terminu spotkania, podając, że: "przewożą teraz meble do nowego domu i nie będą mogli przyjechać do [...] [miejsca zamieszkania]". Pracowniczka socjalna odnotowała, że zgodnie z oświadczeniem małżonki skarżącego "wraz z mężem mieszkają trochę w [...], trochę w nowym miejscu, są w trakcie remontu, meblowania itd. na stałe planują mieszkać w nowym domu poza gminą [...] ". Zgodnie z treścią notatki J.S. nie chciała podać adresu w nowym domu, w którym zamierzają docelowo zamieszkać na stałe.
W ocenie organu odwoławczego wnioskodawca nie współdziałał dostatecznie z organem, uniemożliwiając mu aktualizację danych zawartych w rodzinnym wywiadzie środowiskowym.
Organ podniósł, że w toku rozpoznania sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu niezwróconej pomocy w formie zasiłku celowego istotna jest ocena, czy w odniesieniu do strony można stwierdzić, że występuje przypadek szczególnie uzasadniony, przejawiający się tym, że żądanie zwrotu w całości lub w części stanowiłoby nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Brak możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z przyczyn leżących po stronie skarżącego nie pozwala na jednoznaczne ustalenie aktualnej sytuacji dochodowej i majątkowej rodziny.
Organ stwierdził, że w sytuacji, gdy strona utrudnia lub wręcz uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu i nie współdziała w wyjaśnieniu swojej sytuacji majątkowej i zdrowotnej nie może mieć zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy.
Jak wynika z akt sprawy skarżący posiada środki finansowe wystarczające na meblowanie nowego domu/mieszkania, zatem nie jest zrozumiałe oczekiwanie beneficjenta, że kwota zasiłku celowego (którego spłata została rozłożona na 8 rat po [...] zł) ma być umorzona.
Odnosząc się do zarzutów odwołania organ wskazał, że kodeks postępowania administracyjnego nie przewiduje możliwości zaskarżenia wyłącznie uzasadnienia decyzji administracyjnej zatem organ odwoławczy potraktował pismo skarżącego z [...] sierpnia 2019 r. jako odwołanie od decyzji Wójta Gminy [...][...] czerwca 2019 r. i rozpatrzył sprawę ponownie w administracyjnym toku instancji.
Ustosunkowując się do zarzutu wnioskodawcy, że nie otrzymał "do dnia dzisiejszego decyzji o zwrocie" Kolegium wskazało, że w niniejszej sprawie decyzja taka nie jest wymagana, bowiem obowiązek zwrotu przyznanego świadczenia w postaci zasiłku celowego wynika wprost z decyzji z [...] listopada 2018 r. Nie ma więc podstaw do wydawania oddzielnej decyzji zobowiązującej beneficjenta do zwrotu przyznanego świadczenia.
Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] skargę złożył D.S. Wskazał, że pracownik socjalny utrudniał spotkania z nim.
Podkreślił, iż dostarczył dokumenty potwierdzające niemożność spłacenia zapomogi. Dodał, że do dnia dzisiejszego nie może się doczekać odpisu decyzji o zwrocie przyznanego zasiłku na opał za listopad 2015 r.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna.
Warunkiem zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy jest wystąpienie szczególnych okoliczności, które czyniłyby żądanie zwrotu udzielonej pomocy (umorzenie należności) nieuzasadnionym. Stosownie do tego przepisu, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Decyzje wydane na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy mają charakter uznaniowy.
Takie rozstrzygnięcia organów administracji charakteryzują się tym, że po dokonaniu ustalenia, iż strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji z art. 104 ust. 4 ustawy organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony.
Strona składając wniosek o umorzenie należności z pomocy społecznej (czy też odstąpienia od żądania zwrotu) jest obowiązana do wyczerpującego przedstawienia swojej sytuacji majątkowej. Zaznaczyć jednak w tym miejscu należy, że sądowa kontrola decyzji uznaniowej ogranicza się do zbadania, czy w toku postępowania organy należycie przeprowadziły postępowanie, a w szczególności, czy podjęły wszelkie czynności niezbędne do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego i wszelkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, a także czy dokonana przez te organy ocena prawna tych ustaleń została wyczerpująco uzasadniona. O ile więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonywujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności.
Wobec powyższego uznać należy, że istotnym elementem stosowania art. 104 ust. 4 ustawy w przypadkach szczególnie uzasadnionych, jest ewentualność powstania nadmiernego obciążenia lub zniweczenia skutków udzielanej pomocy. Warunkiem zaś zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej jest wystąpienie szczególnych okoliczności, które czyniłyby żądanie zwrotu (umorzenie należności) nieuzasadnionym. Przepisy ustawy o pomocy społecznej nie zawierają definicji legalnej tego określenia, jednak biorąc pod uwagę treść art. 104 ust. 4 ustawy należałoby przyjąć, że chodzi o sytuacje, które mają charakter nadzwyczajny i w takim stopniu rzutują na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu, że nieuzasadnionym byłoby egzekwowanie wypłaconego świadczenia. Oceny tej nie można jednak dokonać bez wyjaśnienia istotnych dla sprawy okoliczności, co z kolei nie mogło nastąpić bez aktywnego udziału wnioskodawcy.
Jak wynika z akt sprawy organ podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, lecz bezskutecznie. Pracownik socjalny [...] czerwca 2019 r. nie zastał nikogo w domu. Z notatki urzędowej z [...] czerwca 2019 r. wynika, że żona skarżącego J.S. poinformowała organ, że od około miesiąca zamieszkują z mężem w [...], jednak nie chciała podać adresu. Z notatki z [...] czerwca 2019 r. wynika natomiast, że małżonkowie Ś. stawili się w organie i ustalili z pracownikiem termin wywiadu na czwartek, tj. [...] czerwca 2019 r. Poinformowali wówczas, że nadal przebywają w [...], a czasem w [...], gdzie zamieszkają docelowo, gdy ukończą remont.
Z kolei z notatki służbowej z [...] czerwca 2019 r. wynika, że w dniu planowanego wywiadu środowiskowego skontaktowała się z pracownikiem organu J.Ś. poprosiła o zmianę terminu wywiadu uzasadniając to transportem mebli do nowego domu. Podała, że trwa remont domu, w którym małżonkowie zamierzają docelowo zamieszkać na stałe.
Nie bez znaczenia jest, że skarżący wraz z żoną [...] czerwca 2019 r. ustalili w organie termin przeprowadzenia wywiadu na [...] czerwca 2019 r. wobec czego transport mebli w tym dniu nie był zdarzeniem nagłym i nie dającym się przewidzieć, który uniemożliwiłby skarżącemu uczestnictwo w wywiadzie.
Należy więc zgodzić się z organami, że wnioskodawca nie współdziałał z organem I instancji i uniemożliwił mu aktualizację wywiadu środowiskowego. Podnieść przy tym należy, że skarżący nie spłacając należności i wnosząc o ich umorzenie nie znalazł czasu na umożliwienie organowi przeprowadzenie wywiadu i ustalenie jego i rodziny aktualnej sytuacji materialnej i zdrowotnej. Organy nie miały więc obowiązku przeprowadzać kolejnych dowodów na okoliczność posiadanych przez skarżącego źródeł dochodu. Pełnych wyjaśnień w tym zakresie powinien był udzielić skarżący, jako ubiegający się o pomoc ze środków publicznych. W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż obowiązywanie w postępowaniu administracyjnym zasady dochodzenia prawdy obiektywnej (art. 7 kpa) - w świetle której to na organie administracji prowadzącym postępowanie spoczywa, co do zasady, obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy - nie oznacza, że organ ma obowiązek poszukiwania dowodów mających wykazać zaistnienie okoliczności, których wykazanie leży w interesie strony, w sytuacji jej pasywnej postawy w tym zakresie.
Nałożenie na organy prowadzące postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy nieudowodnienie określonych okoliczności faktycznych może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony. Z treści przepisów kpa normujących postępowanie dowodowe nie można wyprowadzić konkluzji, iż organy administracji zobowiązane są do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony w sytuacji, gdy ona dowodów takich nie przedstawia.
W ocenie Sądu organy administracji publicznej prawidłowo ustaliły, że wobec braku współpracy przy ustalaniu sytuacji dochodowej skarżącego nie sposób uznać, że w niniejszej sprawie zrealizowana została przesłanka szczególnie uzasadnionego przypadku, stanowiąca podstawę dla umorzenia lub też odstąpienia od żądania zwrotu pobranego zwrotnego zasiłku celowego, przewidziana w art. 104 ust. 4 ustawy. Tym bardziej, że skarżący miał środki na remont nowego domu (mieszkania), koszty transportu i inne wydatki związane z przeprowadzką. Oznacza to, że skarżący i jego żona dysponują środkami finansowymi. Jak wynika z akt sprawy żona skarżącego do kwietnia 2019 r. pozostawała w zatrudnieniu, jednakże do tego czasu skarżący nie zapłacił żadnej z rat przyznanego świadczenia.
Należy podzielić stanowisko organu, że obowiązek zwrotu zasiłku celowego wynika wprost z decyzji z [...] listopada 2018 r., wobec czego nie ma podstaw do wydawania oddzielnej decyzji zobowiązującej stronę do zwrotu przyznanego świadczenia. Świadczenie to dotyczyło zwrotnego zasiłku celowego na zakup opału w listopadzie 2018r., a nie w 2015 r., jak wskazano w skardze. Za nieprawdziwy należy uznać zarzut odwołania dotyczący niewypłacenia skarżącemu przyznanego mu świadczenia. Nie sposób bowiem przyjąć, że skarżący wniósł o umorzenie zwrotu należności, której nie otrzymał. Zarówno we wniosku o umorzenie, jak również w skardze skarżący nie podnosił, że świadczenie nie zostało wypłacone.
Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.