Uzasadnienie
E. S. (dalej, jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 17 sierpnia 2022 r. w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych.
Stan sprawy przedstawia się następująco.
Decyzją Burmistrza Miasta i Gminy P. z dnia 11 stycznia 2022 r. nr [...] orzeczono o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze pobrane w okresie od 1 maja 2021 r. do 31 maja 2021 r. w łącznej wysokości 1 000 zł oraz zobowiązaniu skarżącej do zwrotu ww. świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami.
Wnioskiem z dnia 23 maja 2022 r., sprecyzowanym w dniu 31 maja 2022 r., E. S. wystąpiła o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń wskazując, że do dnia 7 października 2021 r. sprawowała opiekę nad dziećmi, a kwotę świadczenia wychowawczego przelewała na konto córki K. Ponadto wskazała, że ponosi duże wydatki na leczenie i na utrzymanie kota domowego. Pozostaje w konflikcie z mężem, choruje i posiada skromne dochody.
Decyzją Burmistrza Miasta i Gminy P. z dnia 7 lipca 2022 r. nr [...] orzeczono o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych w kwocie 1 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi, ustalonych ostateczną decyzją z dnia 11 stycznia 2022 r.
W uzasadnieniu organ podniósł, że w sprawie nie zachodzą żadne nadzwyczajne okoliczności przemawiające za umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych w całości.
Z ustaleń faktycznych wynika, że skarżąca jest zamężna (w trakcie rozwodu), obecnie prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Dla oceny sytuacji majątkowej skarżącej oceniono miesiąc poprzedzający miesiąc złożenia wniosku, tj. kwiecień 2022 r. Ustalono, że skarżąca zatrudniona jest na umowę o pracę i osiągnęła dochód w kwocie 2 349.29 zł. Z tytułu otrzymywanej renty z ZUS uzyskała kwotę 1 232, 57 zł. Łączna kwota dochodu skarżącej to 3 581, 86 zł. Skarżąca zadeklarowała wydatki jakie ponosi co miesiąc, jednakże łączna ich suma wyniosła 4 507,83 zł. Organ zwrócił uwagę, że kwota ta przekracza dochody skarżącej.
Organ uznał, że chociaż sytuacja materialna skarżącej może być uznana za trudną i może wymagać szeregu wyrzeczeń, to jednak nie może zostać uznana za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. W sprawie nie zachodzą żadne okoliczności o charakterze szczególnym, czy nadzwyczajnym, niezależnym od strony. Skarżąca posiada stałe dochody w wysokości wykluczającej możliwość udzielenia pomocy ze świadczeń pomocy społecznej i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe.
Od powyższej decyzji skarżąca odwołała się.
Zaskarżoną decyzją z dnia 17 sierpnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu organ wskazał, że materialno-prawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 tj. ze zm.). Stosownie do art. 25 ust. 10 tej ustawy, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
W ocenie Kolegium w niniejszej sprawie nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji skarżącej, które dawałyby podstawy do umorzenia nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń wychowawczych. Umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy (oceniona - zgodnie z prawidłami logiki - obiektywnie) pozwala na uznanie, że istnieje trwała niemożność wywiązania się przez osobę zobowiązaną do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. W tym zakresie skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja rodzinna, zdrowotna i finansowa nie pozwala na spłatę nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Analizując zebrany materiał dowodowy, Kolegium stwierdziło, że wskazywane przez stronę wydatki nie stanowią żadnych nadzwyczajnych wydatków związanych ze szczególnie trudną sytuacją. Również sytuacja skarżącej nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku. Strona jest czynna zawodowo i osiąga stałe dochody w wysokości 3 581 zł, które kilkukrotnie przekracza kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej. Powyższe uniemożliwia ocenę, że w przypadku skarżącej występują szczególnie uzasadnione okoliczności, uzasadniające umorzenie należności w całości. Zwłaszcza, że skarżąca może wystąpić z wnioskiem o rozłożenie należności na raty.
Odnosząc się do zarzutów odwołania organ wyjaśnił, że przedmiotem niniejszego postępowania jest rozstrzygnięcie w sprawie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, w toku którego nie dokonuje się oceny sposobu wydatkowania nienależnie pobranych środków finansowych, a bada się jedynie wystąpienie przesłanek przemawiających za ich umorzeniem. Umorzenie zaś powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna pozwala na uznanie, że istnieje trwała niemożność wywiązania się przez osobę zobowiązaną do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca.
Z tym rozstrzygnięciem skarżąca nie zgodziła się i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca podtrzymała swoje stanowisko prezentowane w postępowaniu administracyjnym. W ocenie skarżącej jej sytuacja osobista i finansowa jest trudna, a organ niesłusznie uchylił jej świadczenie wychowawcze na córki. Dodała, że jej mąż zmarł w dniu [...] września 2022 r.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w brzmieniu obowiązującym w tej sprawie (w brzmieniu do dnia 31 grudnia 2021 r.), organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
W ocenie Sądu, zgromadzony przez organy administracji materiał dowodowy został należycie oceniony, w kontekście braku spełnienia przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji skarżącej, wynikającej ze wskazanego przepisu. Występowanie jedynie trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i jego rodziny nie stanowi bowiem wystarczającej przesłanki uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych.
Rację ma Kolegium podnosząc, że art. 25 ust. 10 ww. ustawy, nie może być stosowany tylko dlatego, iż sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości.
Zdaniem Sądu, taki charakter trudności skarżącej w rozpatrywanej sprawie nie został wykazany, zwłaszcza, że organy administracji ustaliły, iż skarżąca uzyskuje stały dochód, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a dzieci ze skarżącą nie mieszkają. Co prawda skarżąca w odwołaniu od decyzji I instancji podała, iż umowa o pracę została zawarta do 12 września 2022 r., jednakże ta okoliczność nie może mieć przesądzającego znaczenia. W ocenie Sądu skarżąca potencjalnie może uzyskiwać dochody także w przyszłości i spłacić zaległości. Przyjęcie odmiennej koncepcji prowadziłoby do uprzywilejowania osób, które nie podejmują aktywnych działań zmierzających do polepszenia swego stanu majątkowego, choć mają taką możliwość, w stosunku do osób, które pomimo trudnej sytuacji materialnej, wywiązują się z obowiązków regulowania należności wobec Państwa (por. np. wyrok NSA z 30 listopada 2016 r., sygn. akt II FSK 3350/14 oraz wyrok WSA w Warszawie z 13 czerwca 2018, sygn. akt III SA/Wa 2559/17).
Sąd dostrzegł też, że w stosunku do skarżącej wydane zostało orzeczenie ZUS o całkowitej niezdolności do pracy jednakże pomimo tego skarżąca pracę podjęła, a owe orzeczenie zostało wydane do dnia 31 października 2022 r. (tak w protokole przesłuchania strony z dnia 31 maja 2022 r.).
Z kolei fakt śmierci męża skarżącej, a ojca dzieci, acz tragiczny, to obecnie nie może mieć wpływu na ocenę wystąpienia przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności, albowiem skarżąca z faktu tego nie wywodzi pogorszenia się jej sytuacji materialnej w sposób uzasadniający uwzględnienie wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Strona nie wykazała bowiem (choćby w skardze) aby w związku z tym, trudna sytuacja rodziny była wyjątkowa, wykluczająca ewentualność spłaty należności także w przyszłości. Skarżąca skupia się głównie na konflikcie z mężem, trudnościach w prowadzonych postępowaniach przed sądem powszechnym i organami administracji publicznej.
Sąd nie neguje trudnej sytuacji materialnej i życiowej skarżącej ani też uciążliwości z jaką wiązałby się zwrot nienależnie pobranych świadczeń, jednak jeszcze raz należy podkreślić, że umorzenie nienależnie pobranego świadczenia możliwe jest jedynie w sytuacji wyjątkowej, ocenionej obiektywnie. Umorzenie należności jest najdalej idącą ulgą, jaką przewidział ustawodawca, a zatem może dotyczyć tylko sytuacji nadzwyczajnych. Takich nadzwyczajnych okoliczności skarżąca nie wykazała.
Dodać też należy, że treść powołanego przepisu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wskazuje, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Zatem organ może ale nie musi uwzględnić wniosku strony, nawet jeżeli sytuacja majątkowa i rodzinna dłużnika jest bardzo trudna. Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma zatem prawo wyboru sposobu rozstrzygnięcia sprawy, co nie oznacza, że może ono nosić cechy dowolności. Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynika z przepisu prawa materialnego, jakim jest art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, a ograniczony jest ogólnymi regułami postępowania administracyjnego, określonymi w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego.
Tym samym, aby móc uznać podjętą, na podstawie omawianego przepisu, decyzję, za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi być poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 K.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 K.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" osoby wnioskującej, a kolejno oceny tych okoliczności z punktu widzenia zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, jaką niewątpliwie jest jego umorzenie.
Organy administracji publicznej w uzasadnieniu swoich decyzji wskazały, że w niniejszej sprawie, sytuacji skarżącej nie sposób uznać za szczególnie uzasadnioną i dającą prawo do umorzenia należności; wskazywały na trudną sytuację strony, jednak przyznały, że deklarowane przez skarżącą wydatki przekraczają uzyskiwane przez nią dochody. Konkluzja ta poprzedzona została prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, zgodnie z ww. regułami K.p.a., z zachowaniem zasad doświadczenia życiowego i logiki, a uzasadnienie decyzji odpowiada rygorom art. 107 § 3 K.p.a. Ocena ta w żadnym wypadku nie jest dowolna. Odnotować też wypada, że Kolegium – uwzględniając całokształt zebranego materiału dowodowego – zwróciło uwagę na możliwość złożenia przez skarżącą wniosku o rozłożenie należności na raty. Świadczy to o dogłębnej analizie sprawy i możliwości skarżącej.
Uwzględniając powyższe Sąd oddalił skargę nie dostrzegając naruszenia przez organy obu instancji art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ani żadnego z przepisów procedury administracyjnej, dokonał szczegółowej analizy ustalonego w sprawie stanu faktycznego, wziął pod uwagę wskazane powyżej okoliczności sprawy i dowody, a następnie dokonał ich oceny zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego. Organy uzasadniły swoje stanowisko w sprawie z zachowaniem wymogów płynących z art. 11 K.p.a. i szczegółowo określonych w art. 107 § 3 K.p.a. wskazując fakty, które organ uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł, oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.
Wyjaśnić też należy skarżącej, iż sprawa niniejsza dotyczy jedynie oceny legalności decyzji organów o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Sąd nie może dokonać w tym postępowaniu oceny zgodności z prawem decyzji Burmistrza Miasta i Gminy P. z dnia 11 stycznia 2022 r. ustalającej kwotę nienależnie pobranych świadczenia wychowawczego albowiem decyzja ta podlegała odrębnemu zaskarżeniu, o czym skarżąca została prawidłowo pouczona w tej decyzji.
W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.