Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawiez 10 marca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2695/22

Uzasadnienie

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku, po rozpatrzeniu odwołania Z. M., decyzją z 9 września 2022 r. nr KO-673/4103/303/22 utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z 11 maja 2022 r. nr [...] o odmowie przyznania Z. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką A. M. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Wójt Gminy [...] decyzją z 11 maja 2022 r. odmówił przyznania Z. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką A. M. W uzasadnieniu podał, że 13 kwietnia 2022 r. wpłynął do GOPS w S. wniosek Z. M. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką A. M. Po przytoczeniu treść art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych organ I instancji wskazał, ze A. M. legitymuje się orzeczeniem o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji od sierpnia 2021 r. Podkreślił, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, to jednak wyrok nie oznacza usunięcia tego kryterium z ustawy, nie stanowi również podstawy do uchylenia decyzji, które już przyznawały prawdo do świadczenia pielęgnacyjnego, nie kreuje także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa.

W związku z powyższym art. 17 ust. 1b ustawy pozostaje nadal obowiązującym przepisem prawa, a organy administracji publicznej, zgodnie z zasadą legalizmu wyrażoną w art. 6 kpa, działają na podstawie przepisów prawa i są obowiązane go stosować. Organ I instancji nie zakwestionował sprawowania opieki przez wnioskodawcę nad A. M., jednak po przeanalizowaniu całości akt sprawy i zebraniu dowodów ustalił, że nie zostały spełnione łącznie wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Od tej decyzji odwołanie złożył Z. M. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego, mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Z uwagi na powyższe zarzuty wniósł o uwzględnienie odwołania i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie, co do istoty sprawy poprzez przyznanie odwołującemu prawa do przedmiotowego świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku, decyzją z 9 września 2022 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z 11 maja 2022 r. W uzasadnieniu wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.) – dalej zwanej "ustawą" świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną W rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. 0 wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Jeżeli chodzi o ten drugi przepis Kolegium wskazało, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

SKO podkreśliło, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka negatywna przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności (por. wyrok NSA z 4 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1578/16). Zatem organy administracji nie mogą tej okoliczność nie brać pod uwagę. Zgodnie z art. 190 ust. l i 3 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, wchodząc w życie z dniem ogłoszenia. Powołane orzeczenie zostało opublikowane w Dzienniku Ustaw z 23 października 2014 r. pod poz. 1443 dlatego weszło w życie w tym dniu, a Trybunał nie określił innego terminu w tym zakresie. Po tej dacie art. 17 ust. 1b ustawy nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie nie uwzględniającym wyroku Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok NSA z 6 lipca 2016 r. sygn. akt I OSK 223/16).

W świetle powyższego Kolegium stwierdziło, że w niniejszej sprawie nie było dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Jednak Kolegium zauważyło, że w rozpoznawanej sprawie przesłanką odmownej decyzji w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt niespełnienia przez odwołującego innych ustawowych przesłanek do otrzymania wnioskowanego świadczenia.

Z treści art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wskazanym w tym przepisie osobom, jeżeli spełniają łącznie dwie przesłanki: pierwsza dotyczy sprawowania osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną, druga natomiast przesłanka dotyczy niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z uwagi na konieczność sprawowania tej opieki.

W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że syn A. M. jest osobą, na której, w rozumieniu art. 17 ust. l pkt 4 ustawy i zgodnie z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki. Okolicznością niesporną w sprawie jest także to, że matka odwołującego legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności.

Z orzeczenia lekarza rzeczoznawcy KRUS z 10 września 2021 r. wynika, że A. M. została uznana za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od 12 sierpnia 2021 r. Zgodnie zaś z art. 3 pkt 21 lit. e ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności - oznacza to niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Wątpliwości Kolegium Odwoławczego budzi natomiast spełnienie przesłanki rezygnacji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. W art. 17 ust. 1 ustawy uregulowano dwa niezależne od siebie stany faktyczne, z którymi powiązano prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a mianowicie: 1) osoba wnosząca o przyznanie świadczenia rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym;

1. 2) osoba wnosząca o przyznanie świadczenia nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.

W ocenie Kolegium Odwoławczego odwołujący nie zalicza się do żadnej ze wskazanych grup. Odwołujący w postępowaniu odwoławczym (protokół z 4 lipca 2022 r.), pouczony o treści art. 233 § 1 Kodeksu karnego i o prawie odmowy udzielenia odpowiedzi na poszczególne pytania (art. 86 w zw. z art. 83 § 2 kpa), zeznał, że w 2001 r. ukończył szkołę zawodową o specjalności stolarz. Po ukończeniu szkoły pracował dorywczo, zaś w latach 2004-2005 odbywał służbę wojskową. W 2006 r. podjął pracę w [...] w P., gdzie pracował około roku jako ochroniarz. Potem pracował dorywczo, następnie około 2008 r. wyjechał do I. i pracował tam przez rok. W latach 2009-2021 r. podejmował prace dorywcze. W okresie od 8 lutego 2021 r. do 8 kwietnia 2021 r. był zatrudniony na podstawie umowy o pracę u A. S. Stosunek pracy ustał z upływem czasu, na który umowa była zawarta. Potem zarejestrował się w PUP w S., jako osoba bezrobotna poszukująca pracy, jednak nie otrzymywał żadnych ofert.

W świetle powyższych okoliczności Kolegium uznało, że w sytuacji odwołującego nie zachodzi przypadek rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, skoro - jak wynika z zeznań odwołującego i znajdującego się w aktach sprawy świadectwa pracy - ostatnie zatrudnienie odwołującego ustało z upływem czasu, na jaki została zawarta umowa (z 8 kwietnia 2021 r.) i w dodatku na cztery miesiące przed stwierdzeniem niepełnosprawności u matki odwołującego (z orzeczenia lekarza rzeczoznawcy KRUS z 10 września 2021 r. wynika, że niepełnosprawność u matki odwołującego istnieje od 12 sierpnia 2021 r.).

Zdaniem organu odwoławczego nie ma wątpliwości, że odwołujący nie podejmuje zatrudnienia wyłącznie z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką, lecz także z uwagi na trudności w znalezieniu pracy. Odwołujący zeznał bowiem, że po zakończeniu zatrudnienia u A. S. zarejestrował się w Urzędzie Pracy w S. jako osoba poszukująca zatrudnienia, lecz nie otrzymywał żadnych ofert pracy.

Natomiast w orzecznictwie wskazuje się, że rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodejmowanie muszą być spowodowane tylko i wyłącznie koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami leżącymi po stronie osoby, która tę opiekę ma sprawować. Opieka sprawowana nad bliską osobą musi w sposób oczywisty stanowić wyłączną przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej albowiem świadczenie to ma zrekompensować osobie sprawującej opiekę utratę dotychczas uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu. Świadczenie to nie jest zatem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną - gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica - lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

W świetle art. 17 ust. 1 ustawy podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, jest istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem, a sprawowaniem osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Rezygnacja z aktywności zawodowej musi być wymuszona przez konieczność sprawowania opieki nad chorym. W sytuacji więc, gdy osoba sprawująca opiekę nie podejmuje zatrudnienia z innych przyczyn, np. braku odpowiednich ofert pracy, złego stanu zdrowia, sytuacji rodzinnej, opieki nad dziećmi, świadczenie takie nie będzie przysługiwało.

Tymczasem ustalone w sprawie okoliczności wskazują, że odwołujący nie podejmuje pracy z innych przyczyn, niż wyłącznie konieczność sprawowania opieki nad matką - z uwagi na brak ofert pracy. Tym samym brak jest w tym przypadku bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej odwołującego, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Zdaniem Kolegium Odwoławczego w rozpoznawanej sprawie brak jest także podstaw do oceny, że udzielana przez odwołującego pomoc matce spełnia przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Ustawa nie zawiera definicji sprawowania opieki, natomiast w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długotrwała i musi mieć związek ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby pozostającej pod opieką. Określenia te jednoznacznie wskazują, że nie może to być opieka świadczona nieregularnie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby (por. wyroki NSA: z 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2201/15; z 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20).

Art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny. W konsekwencji sprawowana opieka, a ściślej mówiąc jej wymagany, konieczny i wykonywany w stosunku do danej osoby niepełnosprawnej zakres, musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej.

Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu administracyjnym jest ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia), a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2859/20).

Kolegium zauważyło, że odwołujący w toku postępowania odwoławczego (protokół z 4 lipca 2022 r.), pouczony o treści art. 233 § 1 kk i o prawie odmowy udzielenia odpowiedzi na poszczególne pytania (art. 86 w zw. z art. 83 § 2 kpa), zeznał, że mieszka w miejscowości B. wraz z mamą, gdzie jest także zameldowany na pobyt stały, zaś dom, w którym zamieszkuje w 1/2 części należy do mamy, a druga połowa jest własnością jego brata. Odwołujący podał, że rodzice około 1998 r. przepisali na niego gospodarstwo rolne o powierzchni około 11 ha, które odwołujący około 2001 r. darował swojemu bratu G. i obecnie nie jest rolnikiem.

Odwołujący zeznał również, że w latach 2013-2014 pozostawał w związku małżeńskim z M. M. i wówczas mieszkał w S. przy ul. [...]. Z tego związku ma 9-letnią córkę, która mieszka ze swoją mamą w S. Odwołujący stwierdził, że łoży na córkę alimenty w wysokości 500 zł miesięcznie oraz że spotyka się z córką dwa razy w miesiącu przez około godzinę. Spotkania odbywają się albo w S. i wtedy z mamą zostaje siostra odwołującego albo odwołujący przywozi córkę do siebie. Odwołujący zeznał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mamą. Źródłem utrzymania rodziny jest obecnie emerytura mamy odwołującego z KRUS w wysokości około 2000 zł łącznie ze świadczeniem uzupełniającym.

Odwołujący stwierdził, że obecnie jest na utrzymaniu mamy, zaś alimenty na córkę płaci ze swoich oszczędności, które aktualnie wynoszą 2500 zł. Odwołujący podał, że mama oprócz niego ma jeszcze syna G. M. (lat [...]), który mieszka w drugiej części domu oraz córkę U. A. (lat [...]) zamieszkującą w domu położonym obok jego domu. Odwołujący zeznał, że mama w 2016 r. przeszła udar mózgu. Wówczas mamą opiekowała się jego siostra wraz z odwołującym. Obecnie mama choruje na nadciśnienie i ma problemy z sercem. Odwołujący stwierdził, że mama nie ma problemu z porozumiewaniem się, nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy laski. Nie jest także pampersowana. Samodzielnie korzysta z toalety, zazwyczaj samodzielnie ubiera się. Czasem odwołujący pomaga mamie ubrać się. Sama też myje się, zaś odwołujący pomaga mamie przy kąpieli, która wykonywana jest przeciętnie dwa razy w tygodniu. Samodzielnie również spożywa posiłki, natomiast odwołujący gotuje obiady, przygotowuje śniadania i kolacje, mierzy mamie ciśnienie dwa razy dziennie (rano i wieczorem), przygotowuje leki, które mama przyjmuje samodzielnie dwa razy dziennie, przeważnie po śniadaniu i kolacji.

Odwołujący podał, że mama jest pod opieką lekarza rodzinnego i kardiologa. Wizyty u lekarza rodzinnego odbywają się średnio raz w miesiącu, przeważnie w celu przedłużenia recepty, ale zdarza się, że są dwie wizyty w miesiącu. Z kolei wizyty u kardiologa odbywają się raz na trzy miesiące. Odwołujący stwierdził, że do lekarza rodzimego jeździ sam, gdy celem wizyty jest tylko przedłużenie recepty, natomiast jeśli mama źle się czuje, to zawozi mamę do Ośrodka i do kardiologa Odwołujący podał, że na czynności opiekuńcze wykonywane przy mamie poświęca około 1 godziny rano i 1 godziny w południe, a wieczorem od około 1 do 1,5 godziny.

Odwołujący zeznał również, że mama po śniadaniu, jak jest ładna pogoda, spędza czas na podwórku, siedzi przed domem, a gdy jest brzydka pogoda zostaje w domu i ogląda telewizję. W tym czasie odwołujący zajmuje się kurami i pracami w ogródku warzywnym, natomiast w porze jesiennej i zimowej przygotowuje drewno na opał i pali w piecu. Ponadto co drugi dzień, w godzinach przedpołudniowych, odwołujący robi zakupy, wtedy mama zostaje sama w domu, albo jedzie z odwołującym. Potem odwołujący gotuje obiad, następnie podaje go mamie. Po obiedzie mama odpoczywa, a odwołujący wykonuje prace domowe i gospodarskie: sprzątanie, pranie (około 2 razy w tygodniu). Około godziny 17.00 odwołujący przygotowuje i podaje kolację oraz leki mamie. Po kolacji mama odpoczywa, ogląda telewizje, spędza czas na podwórku przy dobrej pogodzie, a odwołujący wtedy karmi kury, podlewa ogródek. Około godziny 20.00- 21.00 mama kładzie się spać.

W ocenie Kolegium Odwoławczego materiał dowodowy sprawy wskazuje, że odwołujący wspiera swoją matkę w codziennym funkcjonowaniu, jednakże opieka przez niego sprawowana nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Matka odwołującego porusza się przy pomocy laski, samodzielnie korzysta z toalety, sama także myje się. Zazwyczaj sama też ubiera się. Odwołujący natomiast pomaga mamie przy kąpieli, przygotowuje posiłki, sprząta, pierze, robi zakupy, a w porze jesiennej i zimowej przygotowuje opał oraz pali w piecu.

Z powyższego wynika, że podstawowe czynności dnia codziennego matka odwołującego wykonuje samodzielnie lub przy nieznacznej pomocy odwołującego. Pomoc odwołującego zasadniczo więc sprowadza się do wykonywania zwykłych codziennych czynności, takich, jakie wykonuje się zazwyczaj w każdym gospodarstwie domowym, także w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują.

Zdaniem Kolegium Odwoławczego nie można przyjąć, że wykonywane względem matki czynności wypełniają odwołującemu cały dzień w stopniu uniemożliwiającym podjęcie pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takie czynności jak: pomoc w ubraniu i porannej toalecie, czy tez mierzenie ciśnienia, przygotowanie leków oraz posiłków (śniadania, obiadu) są czynnościami, które mogą być wykonane w godzinach porannych, przed pójściem do pracy. Wiele osób wykonuje takie czynności, chociażby rodzice w stosunku do małoletnich dzieci przed zaprowadzeniem ich do żłobka, czy przedszkola i nie uniemożliwia im to podejmowania zatrudnienia.

Również sprzątanie, pranie, robienie zakupów nie mogą być uznane za czynności wymagające pełnej dyspozycyjności odwołującego. Czynności te mogą być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym lub tez stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego (także przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy), co tym bardziej w sytuacji wspólnego zamieszkiwania odwołującego z matką nie może usprawiedliwiać odwołującego w powstrzymywaniu się (niepodejmowaniu, czy rezygnacji) z wykonywania przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i wiązania braku aktywności zawodowej z koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Także zapewnienie wizyt lekarskich nie wymaga od odwołującego zaprzestania aktywności zawodowej. Z zeznań odwołującego wynika bowiem, że wizyty u lekarza rodzinnego odbywają się średnio raz w miesiącu, zaś u kardiologa raz na trzy miesiące.

Kolegium podkreśliło, że odwołujący w zasadzie nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej (całodziennej) obecności, czy też nadzoru ze strony odwołującego, gdyż matka odwołującego nie jest osobą obłożnie chorą i leżącą, nie wymaga karmienia, leczenia odleżyn, ran.

Jak zeznał odwołujący mama samodzielnie spożywa posiłki, a gdy on wychodzi z domu np. zrobić zakupy, mama zostaje sama w domu. Ponadto zeznał, że czynności opiekuńcze nad mamą zajmują mu około 1 godziny rano i 1 godziny w południe oraz 1-1,5 godziny wieczorem. Co także istotne, mama odwołującego jest osobą świadomą.

W przedłożonej w toku postępowania odwoławczego kserokopii karty informacyjnej z 27 maja 2022 r. wskazano, że A. M. po przebytym udarze w 2016 r. powróciła do pełnej sprawności, pacjentka w kontakcie słowno-logicznym zachowanym, brak zaburzeń mowy.

W okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że matka odwołującego oprócz odwołującego ma jeszcze syna G. M. ([...] lat), który mieszka w tym samym domu, co matka oraz córkę – U. A. ([...] lat) mieszkającą w bezpośrednim sąsiedztwie matki, a więc osoby zobowiązane do alimentacji względem niepełnosprawnej matki, w takim samym stopniu, jak odwołujący.

Jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest również to, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jedna osoba. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Z kolei art. 129 § 2 krio stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Art. 135 § 1 krio przewiduje, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej.

Wykonywanie pracy, czy inne zajęcie, nie zwalniają z wykonywania względem rodzica obowiązku alimentacyjnego. Obowiązek alimentacyjny nie musi bowiem polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Praca zarobkowa nie jest zatem obiektywną przeszkodą w wywiązaniu się z obowiązku alimentacyjnego. W doktrynie podkreśla się, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do tej osoby w rodzinie, która podejmie się opieki nad niepełnosprawną osobą. Jest ono skierowane dla określonej w art. 17 ustawy kategorii osób.

Z wywiadów środowiskowych przeprowadzonych z rodzeństwem odwołującego nie wynika, aby istniała przeszkoda, która świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, mająca charakter obiektywny, niezależny od ich woli. Z całą pewnością taką okolicznością nie może być twierdzenie U. A. (wywiad środowiskowy z 24 czerwca 2022 r.), że nie może sprawować opieki nad mamą, z uwagi na pracę zawodową w systemie zmianowym.

W ocenie Kolegium Odwoławczego brak obiektywnych przyczyn uniemożliwiających sprawowanie opieki nad A. M. jest również po stronie G. M. Podczas wywiadu G. M. oświadczył, że nie jest w stanie sprawować opieki nad mamą, ze względu na pracę w gospodarstwie rolnym. Natomiast pomaga mamie w formie opłacania rachunków za prąd, wodę i opał. To, że osoby pracują zawodowo, wobec czego nie mogą osobiście sprawować opieki nad matką, nie uprawnia do przyznania "automatycznie" świadczenia pielęgnacyjnego także zobowiązanemu do alimentacji - odwołującemu. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru i nie zwalnia tej osoby z obowiązku alimentacyjnego wobec uprawnionego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na przykład na opłaceniu osoby trzeciej, która tą opiekę matce zapewni.

Kolegium zauważyło, że charakter pracy w gospodarstwie rolnym cechuje się sporą elastycznością czasu poświęcanego na pracę. Powyższe umożliwia więc bratu odwołującego, zamieszkującego w tym samym domu, co matka, przy odpowiedniej organizacji dnia pracy, wygospodarowanie czasu potrzebnego na wykonanie - wspólnie z odwołującym i ich siostrą (pracującą w systemie zmianowym i mieszkającą w bezpośrednim sąsiedztwie z matką) - koniecznych względem matki czynności opiekuńczych, przy jednoczesnym zachowaniu aktywności zawodowej.

W ocenie Kolegium Odwoławczego okoliczności faktyczne sprawy wskazują, że w niniejszym przypadku brak jest bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez odwołującego z pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Wprawdzie matka odwołującego posiada znaczny stopień niepełnosprawności i jest niesamodzielna w niektórych sferach życia, ale nie sposób przyjąć, aby odwołujący z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką i przy pomocy (osobistej, czy finansowej) obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym rodzeństwa, zmuszony był do definitywnego rezygnowania z aktywności zawodowej chociażby w niepełnym wymiarze pracy.

SKO podało, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako "wynagrodzenie" za świadczenie pomocy przez dziecko swojemu rodzicowi, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku uwzględnienia wniosku odwołującego. Odwołujący, z uwagi na ciążący na nim obowiązek alimentacyjny wobec matki, ma obowiązek udzielenia jej pomocy i wsparcia, tym bardziej, że jest na utrzymaniu matki, tylko alimenty na córkę płaci ze swoich oszczędności.

Od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z 9 września 2022 r. Z. M. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.

1. 1) błędna wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;
2. 2) rażącą obrazę art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy poprzez przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżący zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że rodzeństwo skarżącego może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o: 1) uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy [...] z 11 maja 2022 r. i orzeczenie, co do istoty sprawy poprzez przyznanie Z. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania;

1. 2) zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych;
2. 3) skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku wniosło o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymało stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest nieuzasadniona.

W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane to, że A. M. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 3 pkt 21 lit. e ustawy) i że wymaga stałej i długotrwałej opieki osoby trzeciej.

Poza sporem jest również to, że Z. M. należy do grona osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, ponieważ jest synem A. M. Sporne pomiędzy Kolegium i Z. M. jest natomiast to, czy okoliczności tej sprawy wskazują na to, że zakres i charakter sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką był tego rodzaju, że eliminował możliwość podejmowania przez Z. M. pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Drugą kwestią sporną jest to, czy Z. M. zrezygnował lub nie podejmował pracy zarobkowej i miało to bezpośredni związek z koniecznością sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad A. M. Na wstępie trzeba wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (w tym zstępnym – art. 128 i art. 129 § 1 krio), z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z przepisu tego wynika, że aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne opieka sprawowana przez uprawnioną do tego osobę winna mieć charakter faktyczny, osobisty, wyłączny, bezpośredni, stały i długotrwały, tj. taki aby eliminowała możliwość podejmowania przez osobę sprawującą opiekę własnej pracy zarobkowej. Nie musi to być opieka o charakterze wzmożonym i specjalistycznym (np. intensywna opieka medyczna). Nie musi to być opieka całodobowa. Taką opiekę mogą zapewnić tylko podmioty instytucjonalne, które pracują w ruchu ciągłym.

Jednakże opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego nie może polegać na opiece częściowej, czy opiece sprawowanej w niewielkim zakresie czynności usługowych. Nie może to być współopieka, czy opieka naprzemienna sprawowana razem z innymi osobami.

Opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy obejmuje m.in. takie czynności usługowe jak: udzielanie pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, pielęgnacja, opieka higieniczna, opieka medyczna, niezbędna pomoc w załatwianiu spraw osobistych, zapewnienie kontaktów z otoczeniem, zapewnienie wyżywienia, utrzymanie czystości.

Mając na uwadze powyższe i odnosząc się do pierwszego zagadnienia spornego trzeba wskazać, że z akt sprawy wynika, że A. M. k ([...] lat) zamieszkała w miejscowości B. ma status osoby zaliczonej do znacznego stopnia niepełnosprawności na trwałe. Orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS z 10 września 2021 r. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustalony w tym orzeczeniu stopień niepełnosprawności istnieje od 21 sierpnia 2021 r.

Z. M. ([...] lat) zamieszkuje w miejscowości B. pod tym samym adresem co matka A. M. Skarżący był zatrudniony w okresie 2009-2021. Wykonywał wówczas prace dorywcze. W okresie od 8 lutego 2021 r. do 8 kwietnia 2021 r. był zatrudniony na podstawie umowy o pracę.

Z treści protokołu przesłuchania strony z 4 lipca 2022 r. wynika, że A. M. wymaga opieki (stan po przebytym w 2016 r. zawale mózgu, problemy sercowo-naczyniowe, nadciśnienie tętnicze) jednak nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy laski, nie jest pampersowana, nie ma problemu z porozumiewaniem się. Bieżące czynności higieniczne wykonuje samodzielnie, zazwyczaj ubiera się sama, posiłki spożywa samodzielnie, samodzielnie przyjmuje leki.

Skarżący w ramach wykonywania bieżących czynności pomaga matce w pewnych odcinakach czasu w ciągu dnia: 1) rano na czynności opiekuńcze poświęca ok. 1 godz. (pomiar ciśnienia, przygotowanie śniadania, dawkowanie leków, poranna toaleta);

1. 2) w południe przeznacza ok. 1 godz. (przygotowuje obiad);
2. 3) w okolicach godz. 17.00 (przygotowuje kolację i leki);

1. 3) wieczorem na czynności opiekuńcze poświęca od. 1-1,5 godz. (m.in. pomiar ciśnienia). W pozostałym czasie pracuje w obejściu (zajmowanie się kurami i ogródkiem). Z. M. pomaga matce wykonując pewne czynności w dłuższych odstępach czasu: kąpiel mamy – dwa razy w tygodniu, niekiedy pomoc przy ubieraniu, wizyty lekarskie – raz w miesiącu lub dwa razy w miesiącu, u kardiologa raz na trzy miesiące, przygotowanie opału i palenie w piecu – pora jesienna i zimowa, robienie zakupów – co drugi dzień, prace gospodarskie (sprzątanie, pranie) – dwa razy w tygodniu.

Skarżący, który pozostaje na utrzymaniu matki, wykonuje czynności jakie zwykle wykonuje wielu rodziców zatrudnionych na etacie, nawet tych mających kilkoro dzieci. Opisane wyżej czynności wykonywane są w pewnych odstępach czasu, albo mają w obrębie dnia charakter krótkotrwały lub jednokrotny. Wobec tego wymagają pewnych zabiegów w zakresie planowania i organizacji dnia codziennego, natomiast nie wymagają opieki, która musiałaby mieć charakter wyłączny, długotrwały i stały, jak tego wymaga art. 17 ust. 1 ustawy.

Zdaniem Sądu opieka sprawowana przez Z. M. nie ma charakteru wyłącznego i na tyle intensywnego, aby tego typu opiekę uznać za długotrwałą i stałą. Opieka sprawowana przez skarżącego nad matką A. M. choć bezpośrednia i osobista, to jednak ma charakter częściowy i incydentalny - ograniczona jest tylko do niektórych czynności usługowych i to w większości takich, które zwykle wykonują osoby pracujące.

Wobec tego, że A. M. ma wokół siebie pewne otoczenie rodzinne –drugiego syna G. (mieszka w drugiej części domu), niepracującego na etacie w sztywnym wymiarze czasu pracy (rolnik) i córkę U. (zamieszkuje wraz z mężem w domu obok), która pracuje w systemie zmianowym (starszy opiekun w domu pomocy społecznej) istnieje obiektywna możliwość zorganizowania opieki nad A. M. poprzez podział obowiązków pomiędzy trójkę rodzeństwa. Z wywiadów środowiskowych znajdujących się w aktach sprawy wynika, że wszystkie dzieci mają bardzo dobre relacje z matką. Córka oświadczyła, że w razie potrzeby pomaga mamie w załatwianiu spraw związanych z opieką medyczną, Syn G. oświadczył (wywiad środowiskowy, oświadczenie z 24 czerwca 2022 r.), że pomaga mamie finansowo (opłacanie rachunków za prąd, wodę, wywóz nieczystości) oraz zabezpiecza opał.

Wobec tego – jak trafnie wskazało Kolegium – tego rodzaju częściowa opieka połączona z zaangażowaniem w realizację obowiązku alimentacyjnego innych dzieci A. M. umożliwia wykonywanie Z. M. zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Trafnie uznało Kolegium, że skarżący nie zrezygnował z pracy i jej nie podejmuje nie z tego powodu, że istnieje wyłącznie po jego stronie konieczność stałej i długotrwałej opieki nad matką, lecz z tego powodu, że zarejestrował się w Urzędzie Pracy w S. jako osoba bezrobotna poszukująca pracy, jednak nie było wtedy żadnych ofert pracy. Dodatkowo oświadczył, że w 2021 r. wykonywał prace dorywcze i był zatrudniony na umowę o pracę. Zatem mimo problemów zdrowotnych trapiących matkę w 2021 r. (co potwierdziło orzeczenie lekarza rzeczoznawcy KRUS z 2021 r.) wykonywał pracę zarobkową, z czego należy wnioskować, że istnieje obiektywna możliwość zorganizowania matce opieki przez jej dzieci czyli tzw. współopieki, która nie uprawnia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko jednemu ze zstępnych.

Wobec tego trafnie uznało Kolegium, że Z. M. nie spełnił przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy dotyczącej niepodejmowania/rezygnacji z pracy zarobkowej celem sprawowania opieki nad osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności.

Wobec tego Sąd uznał, że organ odwoławczy dokonał prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy, właściwie zastosował ten przepis do ustalonego prawidłowo stanu faktycznego sprawy, który ma odzwierciedlenie w zgromadzonym materiale dowodowym, a swoje rozstrzygnięcie uzasadnił zgodnie z wymogami art. 107 § 3 kpa.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259) w zw. z art. 15zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.