Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Decyzją nr [...] z dnia [...] października 2021 r., organ I instancji odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką A. M. ur. [...].10.1950 r., legitymującą się orzeczeniem
Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] nr [...] z dnia [...] r. o zaliczeniu na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności. W orzeczeniu zawarte jest stwierdzenie, że trudno ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...].02.2009 r. Organ uznał, że w przedmiotowej sprawie zachodzi negatywna przesłanka wynikająca z art 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Ponadto w sprawie stwierdzono, że występuje inna negatywna przesłanka, a mianowicie wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych, której istnienie uniemożliwia przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie bowiem z tym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przedmiotowej sprawie taka sytuacja nie ma miejsca.
Inną negatywną przesłanką jest przesłanka określona w at. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy, zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.
P. M> ma zaś ustalone prawo i pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad matką przyznany decyzją z dnia [...].09.2020 r. nr [...]. Wnioskodawca złożył również w dniu [...].08.2021 r. kolejny wniosek o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres zasiłkowy 2021/2022.
Legitymowanie się ostateczną decyzją administracyjną przyznającą uprawnienie do specjalnego zasiłku opiekuńczego wyłącza możliwość ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ uznał zatem, że istnienie ww. negatywnych przesłanek z art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych – oznacza, że świadczenie pielęgnacyjne dla syna nie przysługuje.
Odwołanie od powyższej decyzji złożył P. M..
Samorządowe Kolegium Odwoławcze rozpatrując sprawę wskazało, że stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 201 lr. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.
- - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1a ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z przepisu art. 17 ust. 1 a pkt 1 ustawy jednoznacznie wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny pod warunkiem, że rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W myśl przepisu art. 17 ust. 1 lit. b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Stosownie zaś do art. 17 ust. 5 ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:
osoba sprawująca opiekę:
ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
osoba wymagająca opieki:
- a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Kolegium podniosło, że P. M. składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dołączył do wniosku oświadczenie, że z dniem [...].09.2021 r. rezygnuje z zatrudnienia w związku z opieką mad matką oraz, że z dniem [...].02.2017 r. wyrejestrował się z Powiatowego Urzędu Pracy.
Złożył także oświadczenie, że ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, która jest w związku małżeńskim, a ojciec nie ma ustalonego stopnia niepełnosprawności. Oświadczył, że sprawuje nad matką stałą całodobową opiekę, która polega na codziennej toalecie i innych czynnościach dnia codziennego. Informuje, że pomaga matce w kontaktach z lekarzami, przy higienie osobistej, sprzątaniu, robieniu zakupów, przygotowaniu posiłków, podawaniu leków i rehabilitacji.
Na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów (złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń oraz pozyskanych drogą elektroniczną, a także podczas przeprowadzonego wywiadu przez pracownika socjalnego) ustalono, że P. M. sprawuje faktyczną opiekę nad matką, i opieka ta jest odpowiednia, i wystarczająca. Jest jedyną osobą, która może obecnie sprawować taką opiekę.
A.M. pozostaje w związku małżeńskim, jednak postanowieniem Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...].10.2018 r. orzeczono separację małżonków na zgodny wniosek stron bez orzekania o winie.
Kolegium stwierdziło, że stanowisko organu I instancji w zakresie braku spełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 lit. b ustawy do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego, ze względu brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności A. M., jest sprzeczne z postanowieniami Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia [...] października 2014 r., sygn. akt [...], orzekł, że art. 17 ust. 1 lit.b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Z powyższego wynika, że organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) był zobowiązany zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ust. 1 lit. b ustawy, z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Prawidłowo natomiast organ I instancji stwierdził, że w niniejszej sprawie zachodzi negatywna przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy uniemożliwiająca przyznanie P. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie bowiem z tym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Niewątpliwie A. M. mimo orzeczonej separacji nadal pozostaje w związku małżeńskim. Ponadto z ustaleń w sprawie nie wynika, aby S. M. legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. W ocenie Kolegium pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza co do zasady z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23
Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej K.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.
Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.o. małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 K.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.
Podnoszona w odwołaniu okoliczność faktycznie sprawowanej przez skarżącego w ramach obowiązku alimentacyjnego opieki nad niepełnosprawną matką, nie znosi obowiązków określonych w art. 23 K.r.o. ciążących na małżonku
S. M.. Rygoryzm przepisu, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy.
Dopóki zatem skarżący nie wykaże, że małżonek S. M. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, brak realnego niewypełniania obowiązków małżeńskich pomiędzy tymi osobami nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy.
Kolejna negatywna przesłanka wynika z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b, a mianowicie świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego.
Jak wynika z akt sprawy, jak również z oświadczenia złożonego przez stronę, P. M. ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego.
Zgodnie z ast. 27 ust. 5 ustawy, w przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń:
świadczenia rodzicielskiego lub świadczenia pielęgnacyjnego, lub specjalnego zasiłku opiekuńczego, lub dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów
- - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną
- - także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.
Jak wynika z cytowanego wyżej art. 27 ust. 5, strona ma prawo wyboru korzystniejszego dla siebie świadczenia, jednak dopóki istnieje prawomocna decyzja przyznająca jedno z ww. świadczeń (specjalnego zasiłku opiekuńczego), to do czasu wyeliminowania jej z obrotu prawnego niemożliwe jest ustalenie prawa do kolejnego świadczenia.
Słusznie zatem organ I instancji wskazał, że legitymowanie się ostateczną decyzją administracyjną przyznającą uprawnienie do specjalnego zasiłku opiekuńczego wyłącza możliwość ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Skargę na decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł P. M., zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego błędną interpretację polegającą na zastosowaniu tego przepisu, mimo iż Trybunał Konstytucyjny uznał wskazany przepis za niezgodny z Konstytucją RP.
Mając na uwadze powyższe, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że błędna jest interpretacja organu II instancji dotycząca obowiązku alimentacyjnego obciążającego małżonka po orzeczeniu separacji. Ponadto skarżący, powołując się na wyroki
Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wskazał, że w przypadku pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego ma prawo do dokonania wyboru świadczenia.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.
Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów,
Sąd uznał skargę za zasadną.
Istotą sporu w niniejszej sprawie jest to, czy P. M. spełnia przesłanki do skutecznego ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką w sytuacji, gdy pozostaje ona w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ponadto gdy w obrocie prawnym pozostaje decyzja przyznająca skarżącemu specjalny zasiłek opiekuńczy.
W pierwszej kolejności Sąd pragnie podkreślić, że w toku postępowania Kolegium, badając negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia określoną w art. 17 ust. 1b u.ś.r. - powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] października 2014 r., [...] – prawidłowo stwierdziło, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez znaczenia pozostaje data powstania niepełnosprawności. Z dniem 23 października 2014 r. art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Przepis uznany za niezgodny z ustawą zasadniczą nie może stanowić podstawy wydania decyzji odmownej.
W niniejszej sprawie, co zostało zaznaczone na wstępie, najistotniejsza jest wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., który Kolegium ostatecznie uczyniło podstawą wydania decyzji odmownej. Kolegium wskazało, że przeszkodą niepozwalającą na przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Okolicznością niesporną jest to, że P. M. sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, a także jest jedną z osób, na których zgodnie z przepisami K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny względem wymagającej opieki matki.
Poza sporem pozostaje również fakt, że A. M. pozostaje w związku małżeńskim ze S. M., który nie posiada orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności.
Z akt sprawy wynika jednak, że postanowieniem Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] października 2018 r. orzeczono separację małżeństwa A. M. i S. M..
Należy szczególnie podkreślić, że zgodnie z art. 614 § 1 K.r.o., orzeczenie separacji ma skutki takie, jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej. W przywołanym przepisie chodzi o "skutki" wywoływane zarówno w sferze niemajątkowej, jak i majątkowej, na gruncie nie tylko prawa rodzinnego, ale generalnie – w całym obszarze prawa.
W ten sposób ustawodawca pod względem prawnym zrównuje obie instytucje, zastrzegając jednocześnie ewentualność istnienia w prawie ściśle określnych wyjątków.
Jeden z tych wyjątków wynika z art. 614 § 3 K.r.o., który dotyczy zakresu obowiązków niemajątkowych małżonków. Otóż, jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji obowiązani są do wzajemnej pomocy. Innymi słowy, ustawodawca spośród wyliczonych w art. 23 K.r.o. niemajątkowych praw i obowiązków małżonków pozostawił w przypadku małżonków pozostających w separacji wyłącznie obowiązek wzajemnej pomocy, dodatkowo uzależniając go od istnienia uzasadnionych względami słuszności sytuacji. Obowiązek ten obwarowany jest jedynie tak zwaną sankcją pośrednią. Polega ona na tym, że prawo nie przewiduje możliwości zastosowania środków przymusu w celu wyegzekwowania tej powinności, a jej niewypełnienie może jedynie skutkować negatywnymi następstwami w wypadku, gdy zaistnieje potrzeba zastosowania innych regulacji, które uzależniają określone skutki prawne od oceny postawy małżonków względem siebie.
Brak tego elementu "przymusowości" w odniesieniu do obowiązku sprawowania opieki nad współmałżonkiem w przypadku separacji prowadzi do wniosku, że w rzeczywistości nie musi on być wykonywany. W ślad za tym osoba wymagająca szczególnej opieki ze względu na swoją niepełnosprawność może być jej faktycznie pozbawiona ze względu na zachowanie współmałżonka, z którym jest w separacji, jak również ze strony osoby spełniającej wymogi wynikające z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
W art. 614 § 3 K.r.o. nie ustanowiono obowiązku alimentacyjnego sensu stricte, lecz określono sytuację, w której jedna strona ma nieść pomoc drugiej. Dokonane w jej ramach czynności nie mogą być jednocześnie oceniane jako wolicjonalne uzewnętrznienie dobrowolnej alimentacji. Już chociażby z tego względu rozróżnić należy szersze pojęcie obowiązku wzajemnego wspierania się członków rodziny od ścisłych jego form, skonkretyzowanych w poszczególnych przepisach o prawach i obowiązkach małżonków przed i po orzeczonej separacji (podobnie: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 26 maja 2021 r., II SA/Rz 144/21, źródło: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Ze względu na powyższe nie można stwierdzić, że małżonków w separacji łączą więzy wzajemnego wsparcia czy wspólnego zaspokajania różnorodnych potrzeb jak w przypadku małżeństwa bez orzeczonej separacji.
Należy zgodzić się, że choroba i niepełnosprawność małżonka pozostającego w separacji powinna zostać uznana za okoliczność objętą względami słuszności, o których mowa w art. 614 § 3 K.r.o. (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 29 września 2010 r., II SA/Bd 797/10, źródło: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Jednakże, z uwagi na wyłożony charakter obowiązku niesienia pomocy, należy postawić pytanie czy z tego obowiązku małżonek w praktyce się wywiązuje.
Orzeczenie o separacji, zgodnie z art. 611 § 1 K.r.o., warunkowane jest zupełnym rozkładem pożycia. Zatem separacja, podobnie jak rozwód, znosi wiążące się ze stosunkiem małżeństwa domniemanie istnienia pomiędzy małżonkami takich relacji natury emocjonalnej i fizycznej, które warunkują wykonywanie wobec siebie faktycznej opieki.
Tymczasem istota negatywnej przesłanki świadczeniowej wyrażona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. opiera się na założeniu bieżącego, a przede wszystkim nieprzymuszonego, wykonywania przez małżonków czynności opiekuńczych.
Jeżeli przyczyną orzeczenia separacji jest zupełny rozkład pożycia, to podobnie jak w przypadku zniesienia małżeństwa przez rozwód, nie sposób domniemywać, że sprawny małżonek będzie wyrażać gotowość podejmowania wymaganych w tych okolicznościach czynności opiekuńczych. To samo tyczy się dostarczania środków utrzymania, z których można byłoby pokryć koszty takiej opieki.
Innymi słowy, separacja znosi przypisywane małżeństwu gwarancje wykazywania przez małżonków wzajemnej troski o siebie, a te są z kolei podstawą sformułowania negatywnej przesłanki świadczeniowej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.
Separacja pomiędzy A. M. i S. M. została formalnie orzeczona w 2018 r., a matka skarżącego nie otrzymuje od męża jakiejkolwiek pomocy. Jedyną osobą, która opiekuje się niepełnosprawną A. M., jest jej syn.
Orzeczenie o separacji oparte na stwierdzonym rozkładzie pożycia świadczy o tym, że pomiędzy małżonkami od dawna nie istnieje relacja gwarantująca nieprzymuszoną opiekę i troskę. W takiej sytuacji, zdeterminowanej separacją małżonków, konieczne było wyjaśnienie gotowości wykonywania czynności opiekuńczych przez małżonka niepełnosprawnej matki skarżącego. Stwierdzony przez sąd powszechny rozkład pożycia pomiędzy małżonkami należy, zdaniem Sądu, do obiektywnych przyczyn świadczących o istnieniu realnej przeszkody w sprawowaniu opieki. Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego synowi niepełnosprawnej, który wykonuje czynności opiekuńcze, byłaby możliwa o ile S. M. wykazywałby gotowość wykonywania swych obowiązków.
Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tej przyczyny, że nie doszło do orzeczenia rozwodu albo z uwagi na możliwość wyegzekwowania obowiązku alimentacji na drodze sądowej, narusza istotę tego rodzaju świadczenia poprzez stworzenie nieuzasadnionej bariery w uzyskaniu od Państwa środków utrzymania przez opiekuna niepełnosprawnego, który w tym celu zrezygnował lub nie podejmuje zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej, aby na co dzień i stale opiekować się bliskim członkiem swej rodziny. Brak możliwości niezwłocznego wyegzekwowania prawnych obowiązków osób w separacji niezainteresowanych bytem swego współmałżonka, mogłaby doprowadzić do stanu, w którym niepełnosprawny wymagający opieki, tej opieki zostanie faktycznie pozbawiony.
Drugą przyczyną odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego był fakt pobierania przez niego specjalnego zasiłku opiekuńczego.
Sąd zauważa, że bezsporną jest okoliczność pobierania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego. W tym miejscu Sąd wskazuje na ugruntowaną linię orzeczniczą sądów administracyjnych, że w celu zagwarantowania stronie wyboru świadczenia, o którym mowa w art. 27 ust. 5 u.ś.r., nie można od strony wymagać rezygnacji z przyznanego wcześniej świadczenia przed otrzymaniem zapewnienia organu, że drugie świadczenie rzeczywiście zostanie przyznane. Wymaganie organu, aby strona w pierwszej kolejności zrezygnowała z przyznanego jej świadczenia przed zbadaniem, czy spełnia pozostałe warunki do otrzymania świadczenia wybranego i korzystniejszego dla niej, stawia ją w trudnej sytuacji, wprowadza w stan niepewności i zrozumiałą obawę co do tego, czy uzyska wybrane ze świadczeń w miejsce otrzymywanego. Skoro przepisy prawa umożliwiają stronie wybór świadczenia, to organ nie powinien czynić przeszkód w uzyskaniu przez nią, świadczenia korzystniejszego, a przeciwnie powinien przedsięwziąć takie czynności, aby strona mogła z prawa wyboru skorzystać (por. wyroki NSA: z 18 grudnia 2018 r., I OSK 1676/18; z 12 grudnia 2018 r., I OSK 1175/18; z 13 lipca 2018 r., I OSK 235/18 oraz wyroki WSA: w Gliwicach z 19 marca 2019 r., IV SA/Gl 985/18, w Białymstoku z 10 marca 2020 r., II SA/Bk 48/20; wszystkie - opublikowane w CBOSA).
Na organie spoczywa główny ciężar znalezienia takiego rozwiązania procesowego, który gwarantowałby skarżącemu realizację żądania nie tylko w zakresie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale także do przyznania tego prawa na taki okres, jaki wynika z art. 24 ust. 2 u.ś.r., tj. począwszy od miesiąca złożenia wniosku o przyznanie prawa z prawidłowo wypełnionymi dokumentami.
W zasadzie prawdy obiektywnej, wyrażonej art. 7 k.p.a., zawiera się bowiem obowiązek organu administracji publicznej załatwiania spraw z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Godzi interes społeczny i słuszny interes obywatela jednoczesne (tego samego dnia) przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i uchylenie decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy, czy rozstrzygnięcie o tych uprawnieniach w ramach jednej, dwuaspektowej decyzji. W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażony został także pogląd, również podzielony przez skład orzekający w niniejszej sprawie, że jest możliwe rozliczenie obu świadczeń przyznanych na ten sam okres, z których jedno zostało wcześniej wypłacone, poprzez skompensowanie świadczeń i wypłatę nowego świadczenia za okres pokrywających się uprawnień w wysokości różnicy pomiędzy kwotą świadczenia pielęgnacyjnego, a kwotą wypłaconego specjalnego zasiłku opiekuńczego (por. wyrok WSA w Opolu z 20 września 2018 r., II SA/Op 302/18, WSA w Poznaniu z 11 kwietnia 2019 r., II SA/Po 158/19, WSA we Wrocławiu z 7 listopada 2019 r., IV SA/Wr 360/19, WSA w Białymstoku z 10 marca 2020 r., II SA/Bk 48/20;
wszystkie – opublikowane w CBOSA).
Fakt zatem pobierania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego nie mógł również stanowić przeszkody do przyznania korzystniejszego świadczenia.
Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. oraz z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 27 ust. 5 i art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z dokonanych w uzasadnieniu rozważań Sądu oraz oceny prawnej. W ponownym postępowaniu należy ustalić czy z uwagi na zupełny rozkład pożycia małżonków S. M. wykonuje obowiązki alimentacyjne i opiekuńcze wobec A. M..
Dodatkowo należy uwzględnić, że przesłanką separacji jest zupełny rozkład pożycia małżeńskiego (art. 611 § 1 K.r.o.), słusznościowy charakter obowiązków wynikających z art. 614 § 3 K.r.o. oraz wąski zakres obowiązku alimentacyjnego z art. 614 § 4 K.r.o.
Prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie powinna uwzględniać w pojęciu "małżonka" małżonka legitymującego się prawomocnym orzeczeniem o separacji, za wyjątkiem sytuacji, w której separowany małżonek (nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), mimo separacji wykonywałby w wystarczającym zakresie swe obowiązki alimentacyjne czy opiekuńcze wobec swego niepełnosprawnego współmałżonka.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.