Uzasadnienie
Decyzją z [...] grudnia 2019 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu odwołania Z. K. (dalej jako skarżący), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z [...] października 2019 r., nr [...] (powinno być nr [...]), o odmowie częściowego zwolnienia ze zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.
Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] maja 2014 r., nr [...], przyznał skarżącemu zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej od 1 kwietnia 2014 r. na stałe w wysokości [...] zł miesięcznie.
Decyzją z [...] września 2015 r., nr [...], przyznano skarżącemu zasiłek stały od 1 października 2015 r. do 30 września 2018 r. w wysokości [...] zł miesięcznie, zaś decyzją z [...] października 2018 r., nr [...], przyznano zasiłek stały od 1 października 2018 r. w wysokości [...] zł miesięcznie.
Następnie Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] lutego 2019 r., nr [...], uchylił od 30 sierpnia 2017 r. decyzję własną z [...]maja 2014 r., nr [...], przyznającą pomoc w formie zasiłku stałego.
Zaś decyzją z [...] marca 2019 r., nr [...], Prezydent Miasta [...] stwierdził, że kwota [...] zł jest nienależnie pobranym świadczeniem zasiłku stałego za okres od 1 września 2017 r. do 1 września 2018 r.
Pismem z 19 czerwca 2019 r. skarżący wystąpił do SKO w [...] z odwołaniem od decyzji z [...] lutego 2019 r., nr [...] oraz wniósł o umorzenie kwoty [...],zł nienależnie pobranego zasiłku stałego.
Po rozpatrzeniu wniosku, Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] października 2019 r., nr [...], odmówił częściowego zwolnienia ze zwrotu zadłużenia w łącznej wysokości [...] zł (wraz z kosztami upomnienia) zasiłku stałego nienależnie pobranego za okres od 1 września 2017 r. do 1 września 2018 r. zgodnie z decyzją z [...] marca 2019 r., nr [...], tj. w wysokości [...] zł + [...] zł.
W uzasadnieniu decyzji wskazał, że SKO w [...] pismem z [...] sierpnia 2019 r. (powinno być postanowieniem z [...] lipca 2019 r.), nr [...], stwierdziło uchybienie terminu do wniesienia odwołania od decyzji z [...] lutego 2019 r., nr [...], uchylającej decyzję z [...] maja 2014 r., nr [...], o przyznaniu pomocy w formie zasiłku stałego.
Wskazał również, że SKO w [...] pismem nr [...] uznało swoją niewłaściwość do rozpoznania wniosku skarżącego o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia i na zasadzie art. 65 § 1 k.p.a. przekazało wniosek do Prezydenta Miasta [...] celem rozpoznania zgodnie z właściwością.
Następnie Prezydent zauważył, że w trakcie wywiadu środowiskowego w dniu [...] września r. skarżący poinformował, iż otrzymał emeryturę z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w wysokości [...] zł miesięcznie. W dniu [...] września 2019 r. skarżący dostarczył do Ośrodka Pomocy Społecznej decyzję emerytalną z [...] lipca 2019 r., nr [...]- zgodnie z którą w miesiącu lipcu 2019 r. otrzymał kwotę [...]zł (wyrównanie za okres od dnia 1 marca 2019 r. do dnia 30 czerwca 2019 r.). Z tej kwoty skarżący uregulował zadłużenie za pokój byłej żonie w wysokości [...] zł oraz zwrócił bratu pożyczkę w wysokości [...] zł.
Wskazał także, iż skarżący zajmuje pokój w mieszkaniu własnościowym swojej byłej żony, za który opłaca kwotę [...] zł miesięcznie. Skarżący nie może liczyć na pomoc ze strony synów, którzy zgodnie z art. 128 k. r. o. zobowiązani są do dostarczania środków utrzymania (obowiązek alimentacji), jeżeli skarżący by takich potrzebował.
Organ zaznaczył, że skarżący od dnia 30 sierpnia 2017 r. ma zarejestrowaną działalność gospodarczą, którą prowadzi do dnia dzisiejszego.
W trakcie wywiadu środowiskowego skarżący podał, iż miał zadłużenie względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w wysokości [...] zł, jednak dług został w całości umorzony. Nie posiadał on jednak żadnej dokumentacji potwierdzającej powyższe okoliczności. W związku z tym pracownik socjalny w dniu [...] września 2019 r. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o udostępnienie danych dotyczących zadłużenia finansowego oraz o podstawę do umorzenia zobowiązania.
Z pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] wynika, że skarżący nie posiada zadłużenia względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Po wyjaśnieniach w Wydziale Ubezpieczeń i Składek z Urzędem Skarbowym ustalono, iż działalność nie była prowadzona.
Organ zauważył także, że skarżący w piśmie skierowanym do SKO w [...] wnosił o umorzenie kwoty [...] zł, natomiast wpisem do wywiadu środowiskowego w dniu [...] września 2019 r. skarżący wnosił o "odroczenie spłaty zadłużenia, częściowe zwolnienie ze zwrotu zadłużenia oraz rozłożenie na raty (...) odroczenie spłaty zadłużenia do końca października 2019 r.".
Dodał, że w dniu [...] września 2019 r. skarżący dostarczył do Ośrodka dokumentację medyczną dotyczącą historii choroby wraz ze skierowaniem do Szpitala Klinicznego z [...] sierpnia 2019 r. z rozpoznaniem - tętniak odcinka brzusznego. Obecnie skarżący oczekuje na operację. Skarżący nie jest osobą wymagającą opieki osób trzecich, doskonale radzi sobie w codziennym funkcjonowaniu.
Głównym wydatkiem skarżącego jest opłacanie czynszu byłej żonie w wysokości [...] zł miesięcznie oraz zakup leków w wysokości około [...] zł miesięcznie (brak przedstawionych faktur za zakup leków). Zatem miesięcznie pozostaje skarżącemu kwota [...] zł na zabezpieczenie podstawowych potrzeb.
Nie zgadzając się z powyższą decyzją Prezydenta Miasta [...] skarżący złożył odwołanie.
W wyniku rozpatrzenia odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] grudnia 2019 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzją organu I instancji.
Uzasadniając decyzję wskazało, że zgodnie z art. 98 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (D. U. 2019.1507 ze zm.), dalej jako "ustawa", świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny.
Natomiast zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Organ zaznaczył jednak, że decyzje wydane na podstawie ww. art. 104 ust. 4 ustawy mają charakter uznaniowy. Takie rozstrzygnięcia charakteryzują się tym, że po dokonaniu ustalenia, iż strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji wymienionych w tym przepisie, organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony, a ponadto ma prawo wybrać ulgę którą zastosuje. Nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, a ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze szczególnym przypadkiem, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy. Szczególny przypadek to np. wypadek losowy, klęska żywiołowa, ciężka choroba uniemożliwiająca samodzielną egzystencję lub sytuacja, gdy zwrot świadczenia niweczył by skutki pomocy społecznej.
Zdaniem Kolegium, takie sytuacje w tej sprawie nie występują.
Kolegium wskazało, że organ wyższej instancji, w przypadku złożenia odwołania przez stronę od decyzji uznaniowej organu I instancji wydanej w tym przedmiocie, ogranicza się do zbadania, czy w toku postępowania organ należycie przeprowadził postępowanie, a w szczególności, czy podjął wszelkie czynności niezbędne do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego i wszelkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, a także czy dokonana ocena prawna tych ustaleń została wyczerpująco uzasadniona. O ile więc organ przeprowadzi prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentuje w sposób przekonywujący swoją decyzję, wydaną w granicach przysługującego mu uznania, to organ wyższej instancji z reguły nie ma podstaw do kwestionowana tych ustaleń.
Następnie stwierdziło, że organ I instancji wywiązał się z tych wymagań, przeprowadził dokładne postępowanie wyjaśniające w sprawie, właściwie ustalił stan faktyczny i wydał decyzję stosowną do dokonanych ustaleń. Przy czym korzystał z przysługujących mu prerogatyw w tym zakresie.
Kolegium podniosło również, iż z akt sprawy wynika, że organ I instancji uwzględnił wniosek skarżącego i decyzją z [...] października 2019 r., nr [...], rozłożył kwotę zadłużenia w wysokości [...] zł na 24 raty miesięczne w wysokości [...] zł w terminie od 1 listopada 2019 r. do 1 listopada 2021 r. Wnioskodawca ma stałe źródło dochodu, prawie dwukrotnie przekraczające kryterium dochodowe określone w art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy uprawniające do pomocy obligatoryjnej - obecnie kryterium to wynosi [...] zł dla osoby samotnie gospodarującej. W tym zakresie przywołało wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 2289/2018.
Odnosząc się zaś do wniosku skarżącego o wezwanie go na posiedzenie Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1 zd. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r., poz. 570 j.t), orzeczenia kolegium zapadają po przeprowadzeniu rozprawy lub na posiedzeniu niejawnym bez udziału stron.
Z. K. złożył skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...].
W uzasadnieniu skargi przedstawił swoje problemy zdrowotne i wskazał, że w celu uzyskania emerytury założył firmę budowlaną i opłacił składki na ZUS. Pieniądze pożyczył od brata w kwocie [...] zł. Emeryturę otrzymał w marcu 2019 r. w kwocie [...]zł. Pierwszą emeryturę otrzymał w czerwcu 2019 r. w kwocie [...] zł - było to wyrównanie od marca 2019 r.
Skarżący - przedstawiając swój sytuację - wskazał, że wynajmuje od byłej żony pokój za który płaci razem [...] zł, na co składa się czynsz najmu [...] zł miesięcznie, plus [...] zł za światło i [...] zł za korzystanie z gazu i kuchni. Musiał uregulować wobec byłej żony wszystkie powstałe zaległości w opłatach od chwili wstrzymania mu zasiłku z ośrodka pomocy społecznej - była to kwota [...] zł. Bratu oddał [...] zł. Spłaca bratu również po [...] zł miesięcznie. Jego wydatki miesięczne to [...] zł - zatem zostaje mu na życie [...] zł.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) dalej jako: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga jest niezasadna, gdyż zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] grudnia 2019 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] października 2019 r., nr [...], o odmowie częściowego zwolnienia ze zwrotu zadłużenia w łącznej wysokości [...] zł (wraz z kosztami upomnienia) zasiłku stałego nienależnie pobranego za okres od 1 września 2017 r. do 1 września 2018 r. zgodnie z decyzją z [...] marca 2019 r., nr [...], tj. w wysokości [...] zł + [...] zł.
Na wstępie Sąd pragnie podnieść, iż w zaskarżonej decyzji SKO wskazało, że rozpoznało odwołanie skarżącego od decyzji z [...] października 2019 r., nr [...] -podczas gdy prawidłowo powinien zostać wskazany nr [....]. Jednakże pomyłka ta stanowi oczywistą omyłkę pisarską - co ewidentnie wynika z treści zaskarżonej decyzji i nie ma żadnego wpływu na treść rozstrzygnięcia.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 104 ust. 4 ustawy 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 ze zm.).
Zgodnie z tym przepisem, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Powyższy przepis odwołuje się do konstrukcji tzw. uznania administracyjnego, z brzmienia tego unormowania jednoznacznie wynika, że organ "może", a nie musi umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części. Sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej.
Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ powinien dokonać oceny, czy sytuacja życiowa strony, w tym stan rodzinny, majątkowy, wiek, stan zdrowia mieszczą się w ustawowym pojęciu "przypadkach szczególnie uzasadnionych". Sama trudna sytuacja rodzinna i majątkowa nie uzasadnia umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.
Sąd uznał, że w niniejszej sprawie organy orzekające obu instancji przeprowadziły wyczerpującą ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i dokonały wnikliwej analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej skarżącego w kontekście przesłanek z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.
Prawidłowe jest stanowisko organów, iż w sytuacji skarżącego nie wystąpił przypadek szczególne uzasadniony w znaczeniu, o jakich mowa w ww. art. 104 ust. 4 ustawy.
Z akt sprawy wynika, że Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] lutego 2019 r., nr [...], uchylił od dnia 30 sierpnia 2017 r. decyzję własną z [...] maja 2014 r., nr [...], przyznającą skarżącemu pomoc w formie świadczenia. Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji. Kolegium postanowieniem z [...] lipca 2019 r., nr [...], stwierdziło uchybienie terminu do wniesienia odwołania. Postanowienie to nie zostało zaskarżone do sądu administracyjnego. Zatem ww. decyzja z [...] lutego 2019 r. stała się prawomocna.
Z kolei ostateczną decyzją z [...] marca 2019 r., nr [...], Prezydent Miasta [...] stwierdził, że kwota [...] zł jest nienależnie pobranym świadczeniem zasiłku stałego za okres od 1 września 2017 r. do 1 września 2018 r.
Rozpoznając niniejszą sprawę organ I instancji ustalił, że skarżący jest rozwodnikiem, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ma dwóch synów na których nie może liczyć. Zajmuje pokój w mieszkaniu dwupokojowym z kuchnią, którego właścicielką jest była żona. Za pokój płaci [...] zł. Na leki wydaje ok. [...] zł miesięcznie. Dochodem skarżącego jest świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł - przyznane od dnia 1 marca 2019 r. Zaś po odliczeniu wydatków pozostaje mu kwota, [...] zł na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.
Skarżący od 30 sierpnia 2017 r. ma zarejestrowaną działalność gospodarczą pod firmą "[...]" Z. K., którą obecnie prowadzi - co oznacza, że jest zdolny do pracy.
Organ ustalił także, że z decyzji emerytalnej z [...] lipca 2020 r., nr [...], wynika, iż skarżący w lipcu 2019 otrzymał od ZUS kwotę [...] zł stanowiącą wyrównanie za okres od 1 marca 2019 r. do 30 czerwca 2019 r. Skarżący z tej kwoty spłacił zadłużenie za pokój wobec byłej żony w kwocie [...] zł oraz zwrócił bratu pożyczkę w kwocie [...] zł.
Dodał, że nie potwierdziły się twierdzenia skarżącego, iż miał on zadłużenie względem ZUS w wysokości [...] zł, które zostało w całości umorzone - albowiem z pisma ZUS z 3 października 2019 r. wynika, że skarżący nie posiada zadłużenia względem ZUS. Po wyjaśnieniach w Wydziale Ubezpieczeń i Składek z Urzędem Skarbowym ustalono, iż działalność nie była prowadzona.
Organ ustalił także na podstawie dokumentacji medycznej, że skarżący oczekuje na operację tętniaka odcinka brzusznego. Jednocześnie skarżący nie jest osobą wymagającą opieki osób trzecich, doskonale sobie radzi w codziennym funkcjonowaniu.
Wskazać należy, że nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której skarżący otrzymane od ZUS wyrównanie w kwocie [...] zł w pierwszej kolejności przeznacza na spłatę zobowiązań wobec osób najbliższych, a pomija spłatę zobowiązań wobec Skarbu Państwa - licząc przy tym na przychylne rozpatrzenie jego wniosku o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Wskazać należy, iż skarżący mógł z kwoty wyrównania spłacić chociaż część swego zadłużenia wobec Skarbu Państwa, jednak wolał w pierwszej kolejności spłacić zadłużenie wobec byłej żony i brata. Skarżący nie może oczekiwać pomocy kosztem zmniejszenia środków finansowych ośrodka pomocy społecznej przeznaczonych dla osób znajdujących się w ciężkiej sytuacji życiowej.
Z ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania cywilnoprawne strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa. Budżet Państwa jest ograniczony, a z niego przecież jest finansowana pomoc dla wielu potrzebujących.
Reasumując, w stanie faktycznym sprawy organy prawidłowo uznały, że brak jest podstaw do częściowego zwolnienia skarżącego ze zwrotu zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego zasiłku stałego. Skarżący posiada bowiem stałe źródło dochodu w wysokości [...] zł, a kwota, którą dysponuje po opłaceniu czynszu za pokój, może być wystarczająca do zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych.
Natomiast w razie gdyby kwota ta okazałaby się niewystarczająca do zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych, to należy zwrócić uwagę, że obowiązek alimentacyjny wobec skarżącego obciąża jego synów. Zgodnie bowiem z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei w myśl art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi.
Ponadto skarżący może zwrócić się do brata o obniżenie raty spłaty pożyczki, ewentualnie o odroczenie jej spłaty w czasie, do czasu całkowitej spłaty zobowiązania wobec Skarbu Państwa.
Zatem, w realiach tej sprawy, sytuacji skarżącego nie można uznać za szczególnie uzasadniony przypadek w znaczeniu, o którym stanowi art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.
Nie ulega wątpliwości, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i nie jest w stanie dokonać jednorazowo zwrotu całego zadłużenia. Dlatego też, uwzględniając wniosek skarżącego i wychodząc naprzeciw jego oczekiwaniom, Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] października 2019 r., nr [...], rozłożył skarżącemu kwotę nienależnie pobranego świadczenia, tj. [...] zł na 24 miesięczne raty płatne od 1 listopada 2019 r. do 1 listopada 2021 r. - każda rata po [...] zł.
Dodatkowo zaznaczyć należy, iż skarżący nie był pozostawiony bez pomocy ze strony ośrodka pomocy społecznej. Z akt sprawy wynika, że w marcu 2019 r. skarżący otrzymał zasiłek celowy na zakup żywności w wysokości [...] zł oraz zasiłek celowy na zakup środków czystości i higienicznych w wysokości [...] zł. We wcześniejszych okresach skarżący również dostawał pomocy w postaci zasiłków celowych.
Podsumowując Sąd uznał, że organy orzekające w sprawie - przy ocenie sytuacji majątkowej, dochodowej i osobistej skarżącego - wzięły pod uwagę wszelkie istotne okoliczności, nie przekraczając przy tym granic uznania administracyjnego. Wnikliwie, rzetelnie i wszechstronnie rozważyły materiał dowodowy - zatem nie można zarzucić im naruszenia przepisów postępowania, w tym art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Poza tym przekonująco uzasadniły swoje decyzje zgodnie z art. 107 § 3 kpa - zyskując całkowitą aprobatę Sądu.
W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.