Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] stycznia 2020 r. nr [...], po rozpoznaniu odwołania E. G., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z [...] listopada 2019 r. nr [...] o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad matką H. G..
Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] wydana została w następującym stanie sprawy.
E. G. w dniu [...] września 2019 r. wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką H. G., która zalicza się do pierwszej grupy inwalidów, a inwalidztwo istnieje od stycznia 1995 r., tj. gdy miała ona 70 lat.
Burmistrz Miasta i Gminy [...] decyzją z [...] listopada 2019 r. nr [...] odmówił E. G. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką H. G.. W uzasadnieniu stwierdził, że nie spełnia ona warunków wskazanych w przepisie art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm.) dalej: "ustawa", ponieważ z orzeczenia o zaliczeniu H. G. do I stopnia niepełnosprawności wydanego [...] lipca 1995 r. przez Komisję Lekarską do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia ZUS wynika, że inwalidztwo istnieje od stycznia 1995 r., czyli po ukończeniu przez matkę wnioskodawczyni 18 roku życia. Organ wskazał także, że znany jest mu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z [...] października 2014 r. sygn. akt [...], w którym uznano, że to, kiedy powstała niepełnosprawność, nie powinno mieć wpływu na decyzję o przyznaniu wsparcia opiekunowi osoby niepełnosprawnej.
Jednocześnie podniósł, że z uwagi na okoliczność, że w dacie orzekania ww. przepis art. 17 ust. 1b ustawy obowiązuje w niezmienionym brzmieniu, które nie pozostawia wątpliwości interpretacyjnych, miał on, zgodnie z art. 6 kpa, obowiązek działać na podstawie prawa i w granicach prawa.
Niezgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem E. M. złożyła odwołanie informując, że sprawuje całodobową opiekę nad matką, która jest osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu – I grupa. Wskazała, że opieka ta wymaga całkowitej rezygnacji z zatrudnienia. Podniosła, że wedle orzecznictwa sądów administracyjnych i wyroku Trybunału Konstytucyjnego powinna mieć przyznane prawo do tego świadczenia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] stycznia 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z [...] listopada 2019 r. W uzasadnieniu stwierdziło, że na podstawie art. 17 ust. 1b pkt 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. Podniosło, że niepełnosprawność H. G. powstała w wieku 70 lat, co wynika z treści orzeczenia z [...] stycznia 1995 r. nr [...]. Zatem w ocenie Kolegium organ I instancji nie mógł zrobić nic innego jak tylko odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia. Stwierdziło także, że wprawdzie Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z [...] października 2014 r. sygn. [...] uznał, iż ww. przepis art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, to jednak nie orzekł o jego derogacji (uchyleniu), pozostawiając to organowi ustawodawczemu (Sejmowi RP).
Wskazało, że przepis ten nie został jednak zmieniony, nadal obowiązuje i wywołuje skutki prawne, co oznacza, że organy administracyjne zobligowane są do jego stosowania w obowiązującym brzemieniu. Podnosząc, że prawo do uwzględniania powołanego wyroku Trybunału wprost mają wyłącznie sądy.
Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła E. G. wnosząc o jej uchylenie w całości. Stwierdziła, że całodobowo opiekuje się matką, która posiada znaczny stopień niepełnosprawności (I grupa Inwalidztwa) i jest wdową. Podniosła, że opieka ta powoduje, że musi zrezygnować z jakiejkolwiek aktywności zarobkowej. Wskazała, że biorąc pod uwagę orzecznictwo zarówno sądów administracyjnych jak i Trybunału Konstytucyjnego, w szczególności wyrok z [...] października 2014 r., sygn. [...] w sprawie powinno zostać jej przyznane świadczenie pielęgnacyjne.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ustawy a podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia - art. 17 ust. 1b ustawy. Stanowi on, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia (art. 17 ust. 1b pkt 1 ww. ustawy) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia (art. 17 ust. 1b pkt 2 ww. ustawy).
W sprawie organ nie kwestionował okoliczności niepełnosprawności matki skarżącej jak i tego, że powstała ona po ukończeniu przez nią 18 roku życia. Nie uwzględnił jednak konsekwencji prawnych wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z [...] października 2014 r. sygn. [...], którym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyszedł bowiem z założenie, że te konsekwencje prawne może wyłącznie uwzględnić sąd administracyjny.
Ze stanowiskiem tym jednak nie sposób się zgodzić. Jakkolwiek wyrok ten nie wywołuje skutku określonego w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu, jednak powoduje konieczność takiej jego wykładni, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Wynika to z ustanowionej w art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasady bezpośredniego stosowania Konstytucji, czego praktycznym wyrazem jest właśnie oparcie rozstrzygnięcia w indywidulanej sprawie na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału. Zwłaszcza w sytuacji gdy ustawodawca z niezrozumiałych powodów zwleka z jego wykonaniem. Nie ma przy tym w ocenie Sądu żadnych racjonalnych powodów by pod względem możliwości uwzględnienia stanowiska Trybunału, różnicować pozycji sądów administracyjnych i organów - jak sugeruje to Kolegium. Takie podejście do problemu stosowania przepisów prawa uznanych przez Trybunał za niekonstytucyjne prowadziłoby wręcz do pogłębiania nierówności pod względem dostępności do świadczeń osób znajdujących się w identycznej sytuacji faktyczno-prawnej, tylko z tego względu, że część z nich (bardziej zaradna) wniosłaby na niekorzystną decyzję skargę, a część nie.
W konsekwencji zatem przyjąć wypada, że po wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, którego zgodność z wzorcem konstytucyjnym Trybunał zakwestionował (por. wyroki NSA z 14 grudnia 2016 r. sygn. akt I OSK 1614/16; z 6 lipca 2016 r. sygn. akt I OSK 223/16; z 2 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 923/16; z 7 września 2016 r. sygn. akt I OSK 755/16). Rozpoznając zatem wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony – jak w rozpoznawanej sprawie - przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej organy mają obecnie obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została uznana za niekonstytucyjną. Stwierdzenie niekonstytucyjności określonego przepisu ustawy ze swej istoty tworzy wszak nowy stan prawny od chwili wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
Wyrok w prawie [...] został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie weszło w życie. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, do którego respektowania zobligowany jest także organ administracji publicznej (a do tego w istocie sprowadza się stanowisko Kolegium), jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie.
Z powyższych względów zaskarżoną decyzję, jak też poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miast i Gminy [...] należało uznać za wydane z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b ustawy w niekonstytucyjnym brzmieniu.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 152 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) orzekł jak w sentencji.
Rozpoznając ponownie sprawę organ dokona ponownie oceny zasadności żądania skarżącej, z uwzględnieniem stanowiska Sądu dotyczącego konieczności pominięcie w procesie wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b ustawy., tej części ujętej w nim normy prawnej, którą Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodną z Konstytucją RP.