Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] stycznia 2020 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpoznaniu odwołania J. K. od decyzji Burmistrza [...] z [...] listopada 2019 r., nr [...] w sprawie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad żoną K. K., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że J. K. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad żoną K. K..
Organ ustalił, że niepełnosprawność K. K. datuje się od urodzenia, a więc spełniona zostaje przesłanka wymieniona w art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2018 r., poz. 2220 - t.j).
W ocenie organu I instancji J. K., jako mąż K. K., nie jest uprawniony do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie jest wymieniony w katalogu osób uprawnionych z art. 17 ust. 1, 1a i 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto osoba pozostająca w związku małżeńskim nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawa taka sytuacja nie występuje.
Odwołanie od decyzji organu I instancji złożył J. K.. Zarzucił, że organ pominął treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07. Wskazując na powyższy wyrok wyjaśnił, że małżonek może być osobą uprawnioną do świadczenia. Podał, że jest jedyną osobą sprawującą opiekę nad K. K., choć są jeszcze inne osoby zobowiązane do alimentacji, tj. ojciec żony. Nie jest on jednak w stanie sprawować opieki nad córką ze względu na odległe zamieszkiwanie, a ponadto sam potrzebuje opieki, gdyż jest rencistą. K. K. nie może funkcjonować samodzielnie, porusza się na wózku inwalidzkim, bez pomocy nie może wykonać żadnych czynności.
Samorządowe kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając sprawę wskazało, że stosownie do art. 17 ust. 5, pkt. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek także legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że jeżeli małżonek jest w stanie opiekować się niepełnosprawną żoną, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. W ocenie Kolegium przepis ten należy czytać przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1 ustawy, który wskazuje kto jest uprawniony do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko wówczas, gdy małżonek zobowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności.
Warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku dorosłych osób bliskich jest znalezienie się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, o czym wprost stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Małżonek do tego kręgu nie należy.
Kolegium wskazało, że powoływany w odwołaniu wyrok Trybunał Konstytucyjnego z 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/17 dotyczy sytuacji, gdy o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ubiega się osoba wobec której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby niepełnosprawnej. Trybunał w wymienionym wyroku wskazał: "Podobnie, jak w wypadku oceny konstytucyjnej art. 27 ust. 1-3 ustawy o pomocy społecznej, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, będącym przedmiotem zaskarżenia, mamy do czynienia z pominięciem legislacyjnym, zawężającym - w sposób niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji - krąg osób uprawnionych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżony art. 17 ust. 1 ustawy pomija bowiem możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby rezygnujące z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym".
Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] stycznia 2020 r. złożył J. K.. Skarżący zarzucił niezastosowanie przez organy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, z którego wynika, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych został uznany za sprzeczny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji. Zarzuty rozwinął w uzasadnieniu skargi.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga jest zasadna, jednakże głownie z innych przyczyn niż w niej wskazano.
| Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej |
|przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu |
|ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami |
|ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu |
|niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą |
|legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: |
|konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej |
|egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. |
|Zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą |
|wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: |
|1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o |
|znacznym stopniu niepełnosprawności; |
|2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu |
|niepełnosprawności; |
|3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem |
|o znacznym stopniu niepełnosprawności. |
|Katalog przesłanek negatywnych zawiera art. 17 ust. 5 ustawy przewidując, m.in., że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, |
|jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu |
|niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a). |
|Przy dokonywaniu wykładni art. 17 ust. 1a ustawy problem sprowadza się do wyjaśnienia, czy użyte w nim określenie "osobom, o |
|których mowa w ust. 1 pkt 4 innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (...)" odnosi się jedynie do osób |
|powiązanych więzami krwi z osobą wymagającą opieki, będącymi jej dalszymi krewnymi (np. rodzeństwem, dziadkami, wnukami), czy dotyczy |
|także małżonka. |
|Brzmienie art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust.1a ustawy niewątpliwie nasuwa trudności interpretacyjne zwłaszcza przy zastosowaniu |
|wykładni językowej obydwu tych norm. Norma zawarta w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy dotyczy innych osób niż wymienione w pkt 1-3 art.17 |
|ust. 1, a więc innych niż matka i ojciec, opiekun faktyczny dziecka i osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z|
|dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Tak więc przepis ten może dotyczyć zarówno małżonka, jak i |
|innych krewnych, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. |
|Z kolei art. 17 ust. 1a ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje spośród osób wymienionych w ust. 1 pkt 4 osobom |
|innym, niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Z literalnego brzmienia tego przepisu można by zatem wnioskować,|
|że z kręgu osób o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, tj. krewnych bez względu na stopień pokrewieństwa i małżonków - wyłączeni |
|zostali i poddani ograniczeniom wynikającym z tego przepisu wszyscy inni niż spokrewnieni w pierwszym stopniu z osobą wymagającą |
|opieki, a więc jej małżonek i krewni w dalszym stopniu. Oznaczałoby to, że w przypadku małżonka dla otrzymania świadczenia |
|pielęgnacyjnego spełnione musiałyby zostać przesłanki wskazane w ust. 1a pkt.1-3, a w przypadku rodziców i rodzeństwa osoba wymagająca |
|opieki nie mogłaby pozostawać w związku małżeńskim (chyba, że małżonek legitymowałby się orzeczeniem o znacznym stopniu |
|niepełnosprawności). Zdaniem Sądu przyjęcie literalnej wykładni omawianych przepisów jest nie do pogodzenia z założeniem o |
|racjonalności ustawodawcy, gdyż niweczyłaby możliwość przyznania świadczenia w odniesieniu do osób pozostających w związku |
|małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują małżonkowie, pomimo że to na małżonku ciąży względem drugiego małżonka obowiązek alimentacyjny,|
|który wyprzedza obowiązek krewnych małżonka wymagającego opieki. Co więcej, prowadziłaby do nieakceptowalnego wniosku, że świadczenie |
|pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się |
|orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu który nie może sprawować faktycznej opieki z uwagi na swoją własną |
|niepełnosprawność i który sam wymaga opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy). Jakkolwiek przy takiej wykładni omawianych norm |
|prawa, ustawodawca nie pozbawia generalnie prawa do świadczeń rodzinnych określonej grupy osób tylko ogranicza to prawo, to jednak |
|ograniczenia te, bez względu na to czy są świadomym wyborem ustawodawcy, czy też wynikiem błędnej techniki legislacyjnej prowadzą do |
|wniosków sprzecznych z logiką, a przede wszystkim z zasadami państwa prawa. |
|Nie można pominąć, że w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) |
|wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z |
|usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w |
|sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (por. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 K.r.o.). Małżonkowie są |
|rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu |
|różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Pozbawianie w tej sytuacji małżonka realnej możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym|
|współmałżonkiem, przez interpretację norm prawnych dopuszczającą wykluczenie go z grona osób uprawnionych do pobierania świadczenia |
|pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy żyją bliscy krewni niepełnosprawnego współmałżonka, byłoby działaniem na szkodę rodziny, jaką tworzą |
|małżonkowie, czego nie da się zaakceptować w świetle norm konstytucyjnych. |
|Przedstawiona powyżej analiza art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do wniosku, że przepis ten dotyczy tylko |
|innych osób, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w stosunku do osoby niepełnosprawnej ciąży obowiązek |
|alimentacyjny wynikający z pokrewieństwa, a nie małżonka ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne na współmałżonka będącego osobą |
|niepełnosprawną. Z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej |
|opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co uniemożliwia mu wypełnianie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego. Tylko taka|
|wykładnia art. 17 ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy jest właściwa, gdyż w przeciwnym razie wykluczenie małżonka osoby wymagającej |
|opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a |
|niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. |
|Pogląd ten należy zresztą uznać za ugruntowany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA: z 6 XI 2014 r., |
|sygn. akt I OSK 251/14, z 20 IX 2013 r., sygn. I OSK 2623/12, z 14 XII 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18) oraz sądów wojewódzkich|
|(por. wyroki: WSA we Wrocławiu z 13 VI 2018 r., sygn. akt IV SA/Wr 208/18, WSA w Rzeszowie z 9 IV 2019 r., sygn. akt II SA/RZ 182/19).|
|Wobec tego uznać należy, że zaskarżona decyzja i decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem wyżej powołanych |
|przepisów prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy. Kolegium utrzymując w mocy wadliwą decyzję organu I instancji naruszyło |
|także art. 138 § 1 pkt 1 kpa. |
|Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) ppsa orzekł jak w sentencji |
|wyroku. |
|Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni ocenę prawną zawartą w niniejszym uzasadnieniu. |