Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] stycznia 2018 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie uznania wypłaconego świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane.
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Prezydent [...] decyzją z [...] czerwca 2016 r. nr [...] przyznał A.S. świadczenie wychowawcze na syna I.S. w kwocie 500,00 zł miesięcznie w okresie od dnia 1 kwietnia 2016 r. do dnia 28 lutego 2017 r. oraz w kwocie 317,00 zł od dnia 1 marca 2017 r. do dnia 23 marca 2017 r.
Prezydent [...] postanowieniem z [...] września 2016 r. nr [...] wznowił postępowanie zakończone ostateczna decyzją z [...] czerwca 2016 r., gdyż w sprawie wyszły na jaw nowe okoliczności faktyczne, tj. organ uzyskał informację, że drugie dziecko A.S. stale przebywa u ojca.
Prezydent [...] decyzją z [...] października 2016 r. nr [...] uchylił własną decyzję z [...] czerwca 2016 r. i odmówił przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko I.S.
Prezydent [...] decyzją z [...] stycznia 2017 r. nr [...] stwierdził, że świadczenia wychowawcze, wypłacone na rzecz I.S. w okresie od dnia 1 kwietnia 2016 r. do dnia 31 sierpnia 2016 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi oraz zobowiązał A.S. do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w łącznej kwocie 2500,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] maja 2017 r. nr [...] uchyliło w całości ww. decyzję z [...] stycznia 2017 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
Prezydent [...] decyzją z [...] lipca 2017 r. nr [...] ponownie stwierdził, że świadczenia wychowawcze, wypłacone na rzecz I.S. w okresie od dnia 1 kwietnia 2016 r. do dnia 31 sierpnia 2016 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi oraz zobowiązał A.S. do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w łącznej kwocie 2500,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] września 2017 r. nr [...] uchyliło w całości decyzję z [...] lipca 2017 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
Prezydent [...] decyzją z [...] października 2017 r. nr [...] ponownie stwierdził, że świadczenia wychowawcze, wypłacone na rzecz I.S. w okresie od dnia 1 kwietnia 2016 r. do dnia 31 sierpnia 2016 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi oraz zobowiązał A.S. do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w łącznej kwocie 2500,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie wynoszącymi 230,66 zł.
Od powyższej decyzji A.S. złożyła odwołanie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją [...] stycznia 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta z [...] października 2017 r. W uzasadnieniu wskazało, że zgodnie z ustaleniami organu pierwszej instancji A.S. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na syna I.S. Z wniosku z [...] kwietnia 2016 r. wynika, że A.S. ma również drugie dziecko - syna M.S. W związku z zakresem wniosku Prezydent [...] decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r. przyznał A.S. świadczenie wychowawcze na drugie dziecko - syna I.S. 12 lipca 2016 r. do organu zgłosił się R.S., który oświadczył, że M.S. tj. jego syn, którego matką jest A.S. od dnia 27 października 2015 r. faktycznie zamieszkuje wraz z nim. Z pisma Ośrodka Pomocy Społecznej Dzielnicy [...] z [...] sierpnia 2016 r. wynika, że wywiad środowiskowy oraz oświadczenie A.S. potwierdziło, że M.S. mieszka razem z ojcem. Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że związek małżeński pomiędzy A.S. i R.S. nie został rozwiązany, jednak prawomocnym wyrokiem z dnia [...] września 2017 r., sygn. akt [...] Sąd Rejonowy dla [...] w [...] ustanowił z dniem [...] marca 2015 r. rozdzielność majątkową pomiędzy małżonkami A.S. i R.S.
W związku z tym w składzie rodziny nie może być uwzględniany mąż A.S. – R.S. Ponadto A.S. jest matką dwóch synów – M. i I. S. Jednak z akt przedmiotowej sprawy wynika, że M.S. od października 2015 r. przebywa wraz z ojcem poza miejscem zamieszkania A.S. W związku z tym, mając na uwadze treść art. 2 pkt 16 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, M.S. nie może być uwzględniany w składzie rodziny A.S. Zatem przy obliczaniu dochodu rodziny w składzie uwzględniane są dwie osoby. W związku z powyższym świadczenie wychowawcze na I.S. mogło zostać przyznane jedynie w sytuacji, w której miesięczny dochód rodziny A.S. w przeliczeniu na jednego jej członka nie przekraczał kwoty 800 zł. Dochód A.S. z 2014 r. wyniósł 27182 zł netto.
W związku z tym miesięczny dochód rodziny uzyskiwany 2014 r. w przeliczeniu na jednego jej członka wyniósł 1132,58 zł i tym samym zostało przekroczone kryterium dochodowe do uzyskania świadczenia na I.S.
Postępowanie dotyczące przyznania świadczenia zostało wznowione i w jego wyniku wydano nową decyzję z dnia [...] października 2016 r., którą uchylono decyzję z dnia [...] czerwca 2016 r. i odmówiono przyznania świadczenia wychowawczego na I.S. W sprawie zaistniała więc przesłanka wskazana w art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, do uznania, że świadczenie zostało nienależnie pobrane.
A.S. wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] stycznia 2018 r. Wniosła o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego przyznanego decyzją z [...] czerwca 2016 r. Wskazała na trudną sytuację rodzinną, w której się znalazła. Przytoczyła stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] zawarte w decyzji z [...] maja 2017 r., zgodnie z którym obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł jej oddalenie oraz wskazał, że zarzuty na jakich oparto skargę dotyczą przede wszystkim umorzenia należności wynikających z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, a zatem nie dotyczy postępowania prowadzonego przez organy obu instancji. W pozostałym zakresie organ odwoławczy odniósł się do podniesionych zarzutów w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa.
Kontrolowaną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z [...] października 2017 r. stwierdzającą, że świadczenia wychowawcze, wypłacone na rzecz I.S. w okresie od dnia 1 kwietnia 2016 r. do dnia 31 sierpnia 2016 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi oraz zobowiązującą A.S. do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w łącznej kwocie 2500,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie wynoszącymi 230,66 zł.
Materialnoprawną podstawę kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (jt. Dz. U. z 2017 r., poz. 1851 ze zm.). Zgodnie z art. 4 ust. 2 tej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko w rodzinie. Stosownie do art. 5 ust. 3 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje na pierwsze dziecko osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 800 zł. Zgodne z art. 25 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy jako nienależne pobrane definiuje świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego.
Dla uznania zatem wypłaconego świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane, w myśl cytowanego przepisu, wystarczającym jest zaistnienie sytuacji uchylenia we wznowionym postępowaniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze i odmowa jego przyznania. Taka sytuacja bezspornie zaistniała w rozpoznawanej sprawie. Nie kwestionowaną wszak okolicznością jest (i znajduje to potwierdzenie w materiale dowodowym zgromadzonym w aktach), że decyzja Prezydenta [...] z [...] czerwca 2016 r. przyznająca skarżącej świadczenie wychowawcze została w trybie wznowienia postępowania uchylona decyzją z [...] października 2016 r. i jednocześnie owego świadczenia skarżącej odmówiono. Decyzja ta nie została zakwestionowana w toku instancji, a w konsekwencji uzyskała walor ostateczności w rozumieniu art. 16 § 1 k.p.a. W tym stanie rzeczy zgodzić się należy z organami, że wypłacone skarżącej za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 31 sierpnia 2016 r. świadczenie wychowawcze stanowi świadczenie nienależnie pobrane.
Istotny bowiem dla uznania ich za takowe jest obiektywne zaistnienie okoliczności objętych hipotezą normy prawnej z art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy, a nie przyczyny jakie do ich zaistnienia doprowadziły. W tej sytuacji Prezydent [...], zobowiązany był wydać decyzję o ustaleniu, że pobrane świadczenie jest nienależnie pobrane i zobowiązaniu do jego zwrotu.
Przytoczone przez skarżącą w skardze orzecznictwo, w tym wyrok Naczelnego Sadu Administracyjnego z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 6 marca 2014 r., IV SA/Po 969/13, dotyczą przesłanek uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane, uregulowanych w art. 30 ust. 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (jt. Dz. U. z 2017 r. poz. 1952 ze zm). Powołane przesłanki są niemal identyczne z przesłankami uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane, uregulowanymi w art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z powołanym orzecznictwem dla zaistnienia przesłanek odpowiedzialności uregulowanych w art. 30 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych (uregulowanych odpowiednio w art. 25 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci), istotne znaczenie oprócz elementu obiektywnego, oznaczającego rzeczywiste pobranie nienależnego świadczenia, wymagane jest łączne zaistnienie przesłanki subiektywnej, to znaczy świadomości adresata przedmiotowego świadczenia, że nie przysługuje ono jemu.
Żeby można było na taki podmiot nałożyć obowiązek zwrotu świadczenia, należy w sposób niebudzący wątpliwości wykazać, że wiedział on o tym, że pobierając określone świadczenie działał niezgodnie z prawem. W orzecznictwie sądowym bowiem przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się nadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.
Oznacza to, że tym przypadku o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości.
W przedmiotowej sprawie podstawą uznania świadczeń wychowawczych za nienależne pobrane przez skarżącą była przesłanka określona w art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tożsama z przesłanką uregulowaną w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Zgodnie orzecznictwem dotyczącym zastosowania przepisu art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przepis ten jest jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w okolicznościach w nim opisanych ma niejako charakter związany. Oznacza to, że każde świadczenie wypłacone w warunkach w nim opisanych należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie. Ta regulacja jest odmienną regulacją od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych), toteż w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 kwietnia 2013 r. I OSK 1773/12).
W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, powyższe rozważania znajdują odpowiednie zastosowanie do przesłanki określonej w art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Organ uznając wypłacone świadczenie wychowawcze za nienależnie pobrane, ze względu na uchylenie decyzji przyznającej to świadczenie w wyniku wznowienia postępowania oraz odmowę jego przyznania, nie ma więc obowiązku badania świadomości strony co do zasadności przyznania świadczenia.
Przytoczone przez skarżącą okoliczności faktyczne zawarte w skardze, a dotyczące jej sytuacji rodzinnej oraz dochodu jej rodziny nie mogły być przedmiotem oceny Sądu w niniejszym postępowaniu. Wskazać należy, że skarżąca mogła wskazane okoliczności powołać na etapie postępowania wznowieniowego w odwołaniu od decyzji Prezydenta z [...] października 2016 r., gdyż przedmiotem tamtego postępowania była ocena zasadności przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego. Z uwagi na brak odwołania od decyzji z [...] października 2016 r., uzyskała ona walor ostateczności w rozumieniu art. 16 § 1 k.p.a., dlatego skarżąca w niniejszym postępowaniu nie może kwestionować ustaleń poczynionych przez organ w postępowaniu wznowieniowym, ani zawartego w niej rozstrzygnięcia. Z tego względu, podnoszone przez stronę okoliczności związane z jej aktualną sytuacją osobistą i rodzinną nie mogły zostać uwzględnione w toku niniejszego postępowania, którego przedmiotem było jedynie przesądzenie, czy wypłacone świadczenie było nienależnie pobrane.
Nie oznacza to, że strona nie może się na nie powołać w ramach odrębnego postępowania w sprawie zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 25 ust. 10 ustawy, poprzez umorzenie należności łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty. W tym jednak celu musi się zwrócić ze stosownym wnioskiem wprost do Prezydenta [...] po zakończeniu niniejszej sprawy.
Reasumując dotychczasowe rozważania stwierdzić należało, że zaskarżona decyzja została wydana na podstawie prawidłowo ustalonych okoliczności faktycznych, a powołane przepisy znajdowały zastosowanie w sprawie. Nie budzi wątpliwości, że pierwotnie przyznająca skarżącej świadczenie wychowawcze decyzja została uchylona i jednocześnie owego świadczenia skarżącej odmówiono. W takiej zaś sytuacji wypłacone świadczenie należało uznać za nienależnie pobrane.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302) orzekł jak w sentencji.