Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z (...) stycznia 2020 r., nr (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...), po rozpatrzeniu odwołania B. D. od decyzji Prezydenta m. (...) z (...) października 2019 r., nr (...) o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu wskazano, że decyzją Prezydenta m.(...) z (...) marca 2019 r., nr (...) uznano za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone na rzecz O. M. w okresie od [...] października 2013 r. do [...] stycznia 2014 r. oraz zobowiązano B. D. do zwrotu tych świadczeń w kwocie 2000 zł.
Pismem z [...] kwietnia 2019 r., sprecyzowanym pismem z [...] maja 2019 r. B.D. złożyła wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych. Decyzją Prezydenta m. (...) z (...) października 2019 r. orzeczono o odmowie umorzenia w całości lub w części kwoty [...] zł uznanej za nienależnie pobranej z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji Prezydenta m. (...) z (...) marca 2019 r.
Odwołanie od decyzji z (...) października 2019 r. złożyła B. D. wskazując na problemy zdrowotne dzieci oraz kwestię nienależności alimentów.
Rozpoznając sprawę Kolegium wskazało, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz.U. z 2019 r. poz. 6701).
Stosownie do art. 23 ust. 8 ustawy organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Kolegium podkreśliło, że umorzenie należności z tytułu nienależnie wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku spłaty należności. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych. Ustalenie wystąpienia przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" w każdym przypadku wymaga od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia (wyrok WSA w Olsztynie z 8 marca 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 89/18).
Nie można również pomijać faktu, że każde umorzenie powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (wyrok NSA z 30 stycznia 2018 r., sygn. akt I OSK 611/16).
Zgodnie z art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ ma możliwość, ale nie obowiązek umorzenia należności.
Kolegium wskazało, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżąca prowadzi 4-osobowe gospodarstwo domowe (skarżąca, jej mąż i dwoje dzieci). Rodzina utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę skarżącej, świadczenia z funduszu alimentacyjnego na córkę O. M. oraz świadczeń rodzinnych w łącznej wysokości [...] zł. Skarżąca otrzymuje również świadczenie wychowawcze w wysokości [...] zł miesięcznie. Mąż skarżącej nie pracuje, ale poszukuje pracy. W swoich pismach wnioskodawczyni powoływała się na ciężką sytuację zdrowotną dzieci - syn choruje na atopowe i łojotokowe zapalenie skóry, jest alergikiem, natomiast córka choruje na padaczkę i ma problemy w nauce.
W ocenie organu odwoławczego w niniejszej sprawie nie można mówić o zaistnieniu szczególnych okoliczności dotyczących rodziny, tym bardziej, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, ocena wystąpienia szczególnych okoliczności powinna następować na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a nie na tle wszystkich rodzin. Kolegium podkreśliło, że przepis art. 23 ust. 8 ustawy może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, że sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości. Zdaniem organu taki charakter trudności rodziny skarżącej w rozpatrywanej sprawie nie został wykazany, zwłaszcza biorąc pod uwagę okoliczność możliwości podjęcia pracy przez męża skarżącej, jak również fakt, że choroby dzieci nie skutkują koniecznością rezygnacji z pracy.
Z tego też względu nie można przyjąć, że aktualne, niskie dochody rodziny przesądzają o braku możliwości spłaty zadłużenia, tym bardziej, że skarżąca ma możliwość wystąpienia z wnioskiem o rozłożenie należności na raty lub odroczenie terminu płatności.
Kolegium stwierdziło, że kwestia ustalenia, czy pobrane świadczenia alimentacyjne stanowią nienależnie pobrane świadczenia, nie mogą być przedmiotem badania w tym postępowaniu, bowiem kwestia ta została ostatecznie przesądzona decyzją Prezydenta m. (...) z (...) marca 2019 r.
Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w (...) z (...) stycznia 2020 r. złożyła B. D. Wskazała na trudną sytuację finansową rodziny i wydatki związane z jej funkcjonowaniem. Podniosła, że syn choruje przewlekle, koszt leczenia wynosi ok. [...] zł miesięcznie. Wskazała na wydatki związane z korepetycjami córki i spłatą kredytu mieszkaniowego.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału z [...] grudnia 2020 r., wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U z 2020 r., poz. 347 ze zm.) sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne, o czym pełnomocnik skarżącej i organ zostali powiadomieni.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Materialnoprawną podstawę kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowił art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z tym przepisem organ właściwy wierzyciela może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z cytowanego przepisu wynika, że decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, a także, że umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu takiego świadczenia oraz, że przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Ustawa nie zawiera definicji tego pojęcia. Ustalenie wystąpienia powyższej przesłanki w każdym przypadku wymaga od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych.
Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny, jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Należy jednocześnie podkreślić, że w przepisie art. 23 ust. 8 ustawy ustawodawca wskazał, że organ "może" umorzyć w całości lub w części, odroczyć czy też rozłożyć na raty należności z tytułu wypłaconych nienależnie świadczeń, pozostawiając tym samym organowi uznanie, co do zastosowania wskazanych w ustawie prawnych możliwości. Szczególną uwagę należy również zwrócić na to, że katalog wymienionych wyżej ulg charakteryzuje się swoistą gradacją, przy czym umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń jest środkiem o najdalej idących skutkach. Zdaniem Sądu organy rozpatrzyły wniosek skarżącej w sposób prawidłowy, zgodnie ze wskazanymi powyżej dyrektywami właściwego zastosowania przepisu art. 23 ust. 8 ustawy, w ramach wyczerpująco zebranego i rozpatrzonego materiału dowodowego, przy uwzględnieniu sytuacji dochodowej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne.
Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego ma charakter ograniczony. Sądowa kontrola legalności decyzji uznaniowej nie obejmuje samej kwestii uznania administracyjnego, jego zasadności. Kontrola ta dotyczy natomiast wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów kpa reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. Ocena sytuacji objętej uznaniem administracyjnym należy zatem do organów administracji i to organ decyduje, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń w całości.
Należy zgodzić się z wyrażonym w uzasadnieniach decyzji organów obu instancji stanowiskiem, że sytuacja finansowa i zdrowotna nie stanowią same w sobie przesłanek, które umożliwiłaby umorzenie w całości należności z tytułu świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego. Przepis art. 23 ust. 8 ustawy w zakresie ulgi w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń może być zastosowany tylko wtedy, gdy w sytuacji rodziny zachodzą szczególnie uzasadnione, nadzwyczajne okoliczności które to uniemożliwiają trwale spłatę nienależnie pobranego świadczenia, a więc w chwili wnioskowania o jego umorzenie, jak też w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, że sytuacja wnioskodawcy i jego rodziny jest trudna. Co niewątpliwie ma miejsce w niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę stan zdrowia syna skarżącej, dochód jej rodziny i ponoszone wydatki. Podkreślić trzeba, że trudności te jednak muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości (wyroki NSA z 27 stycznia 2015 r., sygn. akt I OSK 1593/13, z 16 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 1863/15). Taki charakter trudności rodziny skarżącej w rozpatrywanej sprawie nie został wykazany.
Organy ustaliły, że skarżąca wraz z mężem wychowuje dwoje małoletnich dzieci. Rodzina utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę skarżącej, zasiłków, świadczenia z funduszu alimentacyjnego na córkę, co stanowi łączną kwotę [...] zł. Oprócz tego skarżąca otrzymuje świadczenia wychowawcze na dwoje dzieci w kwocie [...] zł. Mąż skarżącej nie pracuje, jednakże poszukuje pracy. Organ uwzględnił stan zdrowia dzieci. Organ I instancji wskazał także na wydatki rodziny.
W konkluzjach do przedmiotowych ustaleń organy zasadnie przyjęły, że sytuacja rodzinna skarżącej nie kwalifikuje się jako "szczególnie uzasadniona". Skarżąca i jej rodzina z pewnością nie funkcjonuje w ramach komfortu finansowego, a syn wymaga leczenia, jednakże skarżąca posiada stałe źródło dochodów- wynagrodzenie za pracę, świadczenia wychowawcze, świadczenia z funduszu alimentacyjnego i z pomocy społecznej. Jak wynika z akt sprawy mąż skarżącej poszukuje pracy, a kiedy ją uzyska niewątpliwie sytuacja finansowa rodziny ulegnie poprawie. Wobec tego w perspektywie nie ma podstaw zakładać, że skarżąca nie będzie posiadać możliwości spłaty zadłużenia.
Należy podzielić stanowisko organów, że sytuacja skarżącej, choć niełatwa, nie jest szczególna. Jak wyżej zaznaczono trudności ze spłatą nienależnie pobranych świadczeń muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości. Z tego też względu nie można przyjąć, że aktualna sytuacja finansowa rodziny przesądza o braku możliwości spłaty zadłużenia. Jak trafnie wskazał organ skarżąca ma możliwość wystąpienia z wnioskiem o rozłożenie należności na raty lub odroczenie terminu płatności.
Mając na uwadze wszystkie powyżej wskazane okoliczności Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.