Uzasadnienie
I SA/WA 50/04
Uzasadnienie
Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 14 listopada 2002 r., sygn. I
SA 853/01, uchylił decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia [...] lutego 2001 r., [...], oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia [...] października 2000 r., [...], w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej.
W uzasadnieniu wyroku Sąd podał, że Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 1992 r. stwierdził nabycie z mocy prawa na podstawie ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464 ze zm.) przez Przedsiębiorstwo [...] w R. prawa użytkowania wieczystego nieruchomości o powierzchni [...] m², oznaczonej jako działki nr [...], położonej w R. oraz nieodpłatne nabycie przez to Przedsiębiorstwo prawa własności budynków i innych urządzeń zlokalizowanych na wymienionych działkach, w tym dwóch stacji trafo.
Aktem notarialnym z dnia [...] października 1998 r. uwłaszczone
Przedsiębiorstwo przeniosło prawo użytkowania wieczystego powyższych działek oraz prawo własności położonych na nich budynków – w tym budynku o pow. [...] m² stacji trafo nr [...], niefigurującego w ewidencji tego Przedsiębiorstwa – na rzecz
"[...]" S.A. z siedzibą w Z. W dniu 20 marca 2000 r. [...] Zakład [...] S.A. wystąpił o stwierdzenie nieważności decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 1992 r. w części dotyczącej nabycia przez Przedsiębiorstwo [...] w R. prawa własności budynku stacji transformatorowej nr [...].
Decyzją z dnia [...] października 2000 r. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i
Rozwoju Miast stwierdził nieważność decyzji Wojewody [...] z [...] lipca 1992 r. w części dotyczącej nabycia prawa własności budynku stacji transformatorowej nr [...]. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez decyzję tego organu z dnia [...] lutego 2001 r.
Skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyła "[...]"
S.A. domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji jako naruszającej art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz art. 49 k.c. w związku z art. 191 k.c.
Sąd uznał skargę za zasadną i stwierdził, że doszło do zmian podmiotowych po stronie skarżącej. W miejsce spółki "[...]" wstąpiła spółka
"[...]", która potwierdziła wszystkie czynności dokonane przez swojego poprzednika prawnego.
Istotne znaczenie dla rozpoznania sprawy ma treść decyzji Wojewody [...] z [...] lipca 1992 r. oraz treść decyzji Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z [...] października 2000 r.
Z punktu 5 decyzji z [...] lipca 1992 r. wynika jej zakres przedmiotowy jeśli chodzi o nabycie prawa własności budynków i urządzeń znajdujących się na gruncie opisanym w pkt 1 tej decyzji. Decyzja ta nie wymienia stacji trafo nr [...], a wymienia [...] stacje znajdujące się na działce nr [...]. Natomiast Prezes UMiRM decyzją z [...] października 2000 r. stwierdził nieważność decyzji z [...] lipca 1992 r. w części dotyczącej budynku stacji nr [...] położonej na działce [...] i w pozostałej części odmówił stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej.
Poza sporem powinna pozostawać okoliczność, że art. 49 k.c. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 191 k.c., według której własność nieruchomości rozciąga się na rzecz ruchomą, która została połączona z nieruchomością w taki sposób, że stała się jej częścią składową. Przepis art. 49 k.c. stanowi także wyjątek od zasady określonej w art. 47 § 2 k.c. wskazującej, że częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie może być od niej odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego.
W tym stanie rzeczy uznać należy, że rozważenia wymaga, czy urządzenia stacji transformatorowej są, czy też nie częścią składową nieruchomości budynkowej, stanowiącej odrębny przedmiot własności. Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 4 grudnia 1991 r., W.4/91, wskazał, że określona w art. 49 k.c. przesłanka "jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa lub zakładu" jest kwestią faktu i zostaje spełniona z chwilą podłączenia wymienionych w tym przepisie urządzeń do sieci należącej do tego przedsiębiorstwa lub zakładu. W rezultacie urządzenia te przestają być częścią składową nieruchomości, na której zostały zbudowane, a jednocześnie nie mogą stanowić własności właściciela tej nieruchomości. Z chwilą połączenia urządzeń w sposób trwały z siecią przedsiębiorstwa lub zakładu, stają się częścią składową przedsiębiorstwa lub zakładu i własnością właściciela przedsiębiorstwa.
Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r., [...], utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] października 2003 r., [...], o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji
Wojewody [...] z dnia [...] lipca 1992 r. w części dotyczącej nabycia prawa własności budynku stacji transformatorowej nr [...].
Uzasadniając decyzję Prezes UMiRM podał, że w świetle akt sprawy zaistniały przesłanki do uwłaszczenia Przedsiębiorstwa [...] w R. W decyzji uwłaszczeniowej wskazując na budynki i urządzenia wymieniono [...] stacje trafo położone na działce nr [...]. Z pism spółki "[...]" z [...] sierpnia 2000 r. i [...] października 2000 r. wynika, że stała się ona na mocy aktu notarialnego właścicielem budynków, w tym murowanego budynku stacji trafo nr [...] i budynku stacji trafo nr [...]. Spółka nie zgłasza zastrzeżeń do urządzeń elektrycznych znajdujących się wewnątrz budynku.
Zgodnie z art. 49 Kodeksu cywilnego urządzenia do odprowadzania wody, pary, gazu, prądu elektrycznego oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych gruntu lub budynku, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa lub zakładu. Przepis ten rozróżnia grunty, budynki i urządzenia. Na to rozróżnienie wskazuje też wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego 14 listopada 2002 r., wiążący w sprawie.
Urządzenia zostały podłączone do sieci energetycznej w 1975 r. i z tą chwilą stały się własnością Zakładu Energetycznego, ale nie dotyczy to samego budynku, ponieważ art. 49 k.c. odnosi się wyłącznie do urządzeń nie stanowiących części składowych części składowych gruntu lub budynku. Budynek stacji trafo nie podlega wyłączeniu w trybie art. 49 k.c. i w konsekwencji stał się przedmiotem własności jednostki uwłaszczonej.
We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy podniesiono, że stacja transformatorowa nr [...] jest stacją budynkową (wewnętrzną) i składa się z części budowlanej i urządzeń tworząc razem funkcjonalną całość i zażądano powołania biegłego w celu stwierdzenia tej okoliczności. Organ nie kwestionuje, że budynek i urządzenia energetyczne (położone wewnątrz lub na zewnątrz budynku) mogą stanowić funkcjonalną całość, lecz mając na uwadze wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazujący na rozróżnienie przez art. 49 k.c. pojęć budynek i urządzenia, nie jest możliwe utożsamianie przedmiotowego budynku z pojęciem urządzenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie [...] Zakład [...] S.A. w R. wniósł o uchylenie decyzji
Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia [...] grudnia 2003 r. i [...] października 2003 r. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2002 r. stwierdzono, że przepis art. 49 k.c. stanowi też wyjątek od zasady określonej w art. 47 § 2 k.c. wskazującej, że częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie może być od niej odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. W tym stanie rzeczy Sąd orzekł, iż rozważenia wymaga, czy urządzenie stacji transformatorowej są czy też nie są częścią składową nieruchomości budynkowej, stanowiącej odrębny przedmiot własności. Prezes
Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast nie zastosował się przy powtórnym badaniu sprawy do wskazówek Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie ustalenia stanu faktycznego w zakresie, czy urządzenia stacji transformatorowej stanowią razem z budynkiem odrębny przedmiot własności. Nie ustalono, czy obudowa i urządzenia stacji stanowią jej części składowe, które zgodnie z treścią art. 47 § 2 k.c. nie mogą być od niej odłączone bez jej uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Zgodnie ze wskazówkami NSA organ winien nie abstrakcyjne, ale po analizie faktycznego związku gospodarczego określić zakres przedmiotowy stacji transformatorowej jako rzeczy w rozumieniu kodeksu cywilnego. Do takiego ustalenia miał między innymi doprowadzić wnioskowany przez skarżącego, a oddalony przez organ dowód z opinii biegłego.
Odpowiadając na skargę Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast wniósł o jej oddalenie.
Skarga jest uzasadniona.
Sąd uznał, że decyzje Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast nie uwzględniają wynikającej z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) normy, iż ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. W poprzednim stanie prawnym tę kwestię regulował art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 ze zm.).
Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast błędnie zinterpretował treść wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2002 r., sygn. I SA 853/01. Wyrok ten zawiera dwa istotne wskazania co dalszego postępowania: po pierwsze konieczność ustalenia treści decyzji z 1992 r., w tym zwłaszcza, czy zawierała ona rozstrzygnięcie odnośnie budynku stacji transformatorowej nr [...]. Z tej części wyroku NSA wynika, że Sąd dostrzegł sprzeczność między decyzjami
Prezesa a wymienioną decyzją z 1992 r., która wymagała zajęcia stanowiska przez organ w ponownym postępowaniu administracyjnym. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast w decyzji z [...] grudnia 2003 r. nie ustosunkował się do tego problemu podając tylko, że w "decyzji uwłaszczeniowej wskazując na budynki i urządzenia wymieniono także [...] stacje trafo położone na działce nr [...]". To stwierdzenie nie wyjaśnia, jakie budynki i urządzenia były przedmiotem uwłaszczenia, gdyż decyzja z 1992 r. nie określa wyraźnie, że przedmiotem uwłaszczenia jest ta właśnie, określona nr [...], stacja i budynek, w którym się znajduje.
Drugie zagadnienie, wymagające ustaleń organów, odnosi się do konieczności zbadania, czy urządzenie stacji transformatorowej są częścią składową nieruchomości budynkowej, stanowiącej odrębny od gruntu przedmiot własności. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast – wbrew treści powołanego wyroku NSA – przyjął, że rozróżnienie w wyroku pojęć budynek i urządzenie oznacza, iż budynek stacji trafo "nie podlega wyłączeniu w trybie art. 49 kodeksu cywilnego a w konsekwencji stał się przedmiotem własności jednostki uwłaszczonej". Organ pominął, że z powyższego wyroku NSA wynika konieczność rozważenia, czy urządzenia stacji transformatorowej są, czy też nie częścią składową nieruchomości budynkowej stanowiącej odrębny przedmiot własności. Takich ustaleń zaskarżone decyzje nie przedstawiają.
Unormowanie z art. 49 k.c. zawiera wyjątek od zasady przewidzianej w art. 47 § 2 k.c., że częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie może być od niej odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Końcowe zastrzeżenie art. 49 k.c., uzależniające zastosowanie tego przepisu od przesłanki, aby objęte min urządzenia wchodziły w skład przedsiębiorstwa jest kwestią faktu. W rezultacie urządzenia te przestają być częścią składową nieruchomości, na której zostały zbudowanie i nie stanowią na podstawie art. 191 k.c. własności właściciela nieruchomości (por. uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 1991 r., W. 4/91). W niniejszej sprawie wyjaśnienia wymaga, czy za urządzenia w rozumieniu art. 49 k.c. należy rozumieć nie tylko urządzenia elektryczne związane z siecią elektryczną, ale również budynek, w którym się znajdują.
Rozstrzygające jest to, czy urządzenia mogą być bez uszkodzenia bądź istotnej zmiany odłączone od budynku. Jest to niewątpliwie kwestia faktu, wymagająca wiadomości specjalnych z zakresu budowy i eksploatacji takich urządzeń, co może powodować konieczność powołania biegłego, o co już wcześniej wnosił skarżący. W przypadku ustalenia, że stacja trafo nie może funkcjonować prawidłowo bez budynku, w którym się znajduje, organ oceni, czy zachodzą okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 49 k.c.
Ponieważ wydane decyzje naruszają przepisy postępowania, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd orzekł, jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 152 i 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.