Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej jako "Kolegium" lub "organ") decyzją z 31 stycznia 2023 r. nr KOC/47/Sr/23, po rozpatrzeniu odwołania M. K. (dalej jako "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy (dalej jako "Prezydent") z 21 listopada 2022 r. nr UD-IV-WSZ-SRII/003505/SP/2022 odmawiającą skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem.
Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Skarżący wnioskiem z 14 listopada 2022 r. (data wpływu do Urzędu m.st. Warszawy) wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem S. K. Prezydent, po rozpatrzeniu powyższego wniosku, decyzją z 21 listopada 2022 r. odmówił przyznania skarżącemu ww. świadczenia pielęgnacyjnego, podając jako powód odmowy niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r.", jak też niewykazanie przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. że rezygnacja z zatrudnienia lub niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącego mają ścisły i bezpośredni związek ze sprawowaną opieką. Jak bowiem ustalono w toku postępowania skarżący jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w Urzędzie Pracy, która od 1 marca 2015 r. do dnia złożenia wniosku nie podejmowała zatrudnienia. Tymczasem organ rozpoznający wniosek zobowiązany jest zbadać, czy w odniesieniu do stanu faktycznego zaistniał związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem, a celem sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
W niniejszej sprawie, w ocenie Prezydenta, związek taki nie zachodzi, bowiem ojciec skarżącego legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności od 22 września 2022 r., podczas gdy skarżący jest nieaktywny zawodowo od 1 marca 2015 r., a zatem od ponad 7 lat poprzedzających wydanie ww. orzeczenia nie podejmował pracy zarobkowej. Tymczasem świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawana nie tylko ze względu na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną lecz także z uwagi na faktyczny brak możliwości podjęcia pracy w związku ze sprawowaniem tej opieki.
Kolegium decyzją z 31 stycznia 2023 r., po rozpoznaniu odwołania skarżącego, utrzymało w mocy decyzję Prezydenta. Na wstępie wskazało, że z uwagi na zapadły wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, obecnie przy dokonywaniu oceny spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pominąć należy kryterium momentu powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kwestia wieku, w jakim powstała niepełnosprawność ojca skarżącego nie mogła być więc podstawą odmowy przyznania świadczenia. Niemniej jednak podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica, lecz z uwagi na brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
O rezygnacji z zatrudnienia, czy też świadomym jego niepodejmowaniu, można zaś mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia, na którą to zdolność wpływa także wiek takiej osoby i jej stan zdrowia. Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły. Skarżący sprawuje opiekę nad ojcem, wobec którego wydane zostało w dniu 22 września 2022 r. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Z treści tego orzeczenia wynika, że znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 8 lipca 2022 r. Z dokumentacji zgromadzonej w aktach wynika jednocześnie, że skarżący nie jest aktywny zawodowo od 1 marca 2015 r. Z dniem 24 marca 2015 r. został uznany za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku.
Skarżący nie jest zatem czynny zawodowo od 7 lat, a wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem złożył w dniu 14 listopada 2022 r., a zatem brak jest związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką. Skarżący nie zrezygnował bowiem z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie nie zachodzi więc związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a celem sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Organ wskazał, że nie kwestionuje złego stanu zdrowia ojca skarżącego i konieczności jego wsparcia, do czego skarżący jest zobowiązany zgodnie z regulacjami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.), niemniej jednak sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. podstawy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wykazane ponadto przez skarżącego charakter i zakres wykonywanych czynności składają się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego (m.in. przygotowywanie posiłków, podawanie leków) i nie można ich uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego, gdyż są to typowe czynności wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu. Czynności te nie uniemożliwiają skarżącemu podjęcia pracy choćby na część etatu. Świadczenie pielęgnacyjne ma zaś zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję skarżący wniósł o uchylenie decyzji obu instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając organom naruszenie:
- 1. prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2. art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r. po. 2000), powoływanej dalej jako "K.p.a.", polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie na mocy art. 77 § 1 K.p.a. obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w szczególności poprzez zaniechanie działań mających na celu przeprowadzenie u osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne wywiadu środowiskowego, mimo zaistnienia okoliczności, o których mowa w art. 23 ust. 4aa u.ś.r.;
- 3. art. 8 i art. 107 § 3 K.p.a. przez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w nim zbyt ogólnych stwierdzeń sprowadzających jedynie do zestawienia daty rezygnacji przez skarżącego z aktywności zawodowej i daty uzyskania orzeczenia o niepełnosprawności jego ojca, bez odniesienia się do argumentacji powołanej w odwołaniu od decyzji Prezydenta.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że ojciec skarżącego ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawność, który datuje się od 8 lipca 2022 r., jest całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji, wymaga stałej, całodobowej opieki i pieczy innych osób. Opiekę tę skarżący sprawuje samodzielnie. Okoliczności te w toku rozpoznania sprawy zostały przez organ pominięte. Skarżący musiał natomiast zrezygnować z zatrudnienia i innej formy pracy zarobkowej i nie ma możliwości podjęcia żadnego zatrudnienia, bowiem jego ojciec choruje na [...] od 2010 r. Opiekę tę początkowo sprawowała żona – E. K., zaś w miarę upływu czasu objawy choroby się pogłębiały. E. K. zmarła w dniu 5 lutego 2013 r. W tamtym czasie skarżący prowadził działalność gospodarczą (był aktywny zawodowo od 19-go roku życia). W latach od 1980 r. do 1993 r. prowadził gospodarstwo ogrodnicze, a od 1993 r. do 2015 r. posiadał 3 lombardy.
Musiał jednak stopniowo ograniczać swoją aktywność zawodową, aż do całkowitej rezygnacji z pracy zarobkowej w 2015 r. Od tamtego czasu nie podejmuje już żadnej aktywności zawodowej, wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Ojciec wymaga stałej i całodziennej opieki, która wypełnia cały dzień skarżącego. Opieka ta sprawowana jest w takim zakresie, który wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek zatrudnienia. Jedynym powodem, dla którego skarżący nie jest aktywny zawodowo, jest konieczność sprawowania opieki. Jest on zdolny i gotowy do wykonywania pracy i gdyby nie choroba ojca, byłby osobą pracującą. Rejestracja w urzędzie pracy miała na celu jedynie objęcie skarżącego ubezpieczeniem zdrowotnym.
Skarżący miał początkowo zgromadzone rodzinne oszczędności, które wraz z emeryturą ojca pozwalały na zaspakajanie podstawowych potrzeb życiowych oraz należyte sprawowanie opieki nad chorym. Nie miał więc potrzeby korzystania z żadnych form wsparcia w ramach pomocy społecznej. Z tego powodu nie było też potrzeby starania się o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności ojca (którego uzyskanie jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem). Jednakże po upływie lat, z uwagi na wyczerpanie się zgromadzonych oszczędności oraz istotną zmianę siły nabywczej pieniądza w 2022 r. i drastyczną podwyżkę opłat mieszkaniowych, sama emerytura ojca stała się niewystarczająca. To skłoniło skarżącego do podjęcia starań, by uzyskać wsparcie ze strony Państwa i uzyskać świadczenie pielęgnacyjne, skoro nie ma możliwości podjęcia pracy, a kilka lat wcześniej został zmuszony do rezygnacji z zatrudnienia.
Skarżący zwrócił również uwagę, że w orzeczeniu z 22 września 2022 r. Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Warszawie zaliczył jego ojca do znacznego stopnia niepełnosprawności jedynie na podstawie złożonej w oryginale całej dokumentacji medycznej od 2010 r. (która nie została zwrócona), bez osobistego udziału chorego. Skład orzekający może natomiast wydać orzeczenie o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności bez uczestnictwa w jego posiedzeniu osoby zainteresowanej w przypadku, gdy przewodniczący składu orzekającego uzna posiadaną dokumentację medyczną za wystarczającą do wydania orzeczenia o stanie zdrowia bez badania osoby zainteresowanej - jeśli osoba ta, w związku z ciężką, przewlekłą chorobą lub pobytem w szpitalu ma ograniczoną możliwość poruszania się; lub gdy osoba zainteresowana nie może uczestniczyć w posiedzeniu z powodu długotrwałej lub nierokującej poprawy choroby, uniemożliwiającej osobiste stawiennictwo, potwierdzonej zaświadczeniem lekarskim.
Choroba [...] jest postępującą chorobą neurodegeneracyjną. Orzecznicy, dysponując dokumentacją medyczną, nie mieli potrzeby osobistego badania, co pośrednio dowodzi, że choroba rozwijała się i pogłębiała od lat. Od lat też skarżący sprawuję opiekę nad ojcem, co było wyłącznym powodem rezygnacji z zatrudnienia w czasie, kiedy było to konieczne, a nie po uzyskaniu orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie zachodzi więc bezpośredni i ścisły związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką. Organ zaniechał jednak zebrania i rozpatrzenia w tym zakresie materiału dowodowego wbrew ciążącemu na nim na mocy art. 77 § 1 K.p.a. obowiązkowi. Nie przeprowadził wywiadu środowiskowego, mimo zaistnienia okoliczności, o których mowa w art. 23 ust. 4aa u.ś.r., który to wywiad pozwoliłby na ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej skarżącego, jak też weryfikację wątpliwości dotyczących okoliczności związanej z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz sprawowaniem faktycznej opieki nad osobą, na którą ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne. Wskazane zaniechanie nie pozwoliło organowi na ustalenie rzeczywistej sytuacji skarżącego.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Artykuł 17 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
W rozpoznawanej sprawie Prezydent odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że skarżący nie spełnia przesłanek z art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. Z kolei Kolegium wyraziło odmienny pogląd odnośnie do przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., natomiast podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji związane z niewypełnieniem dyspozycji ust. 1 tego przepisu.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazać należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyrażają stanowisko o konieczności uchylenia decyzji (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, z 2 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 923/16, czy z 4 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1578/16; https://cbois.nsa.gov.pl).
Sąd podziela stanowisko judykatury dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności osoby niepełnosprawnej, uznając za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie.
Kwestią sporną pozostaje natomiast istnienie w sprawie związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem z zatrudnienia przez skarżącego a koniecznością sprawowania przez niego opieki nad ojcem, a zatem spełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Ta zaś okoliczność, w ocenie Sądu, nie została przez organy obu instancji wyjaśniona w sposób wyczerpujący i prawidłowy, co skutkowało uznaniem, że organy dopuściły się naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a.
Organy obu instancji swoje rozważania na ten temat, prócz przywołania stanowiska judykatury odnoszącego się do definicji związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ograniczyły do stwierdzenia, że skarżący nie jest aktywny zawodowo od 1 marca 2015 r., zaś z dniem 24 marca 2015 r. został uznany za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku, natomiast ojciec, którym się opiekuje otrzymał orzeczenie o stopniu niepełnosprawności dopiero w dniu 22 września 2022 r. i wynika z niego, że znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 8 lipca 2022 r. Skarżący nie jest zatem czynny zawodowo od 7 lat, a wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem złożył w dniu 14 listopada 2022 r., a zatem brak jest związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką.
Zdaniem Sądu, twierdzenia organów o braku wystąpienia koniecznego związku przyczynowo-skutkowego są co najmniej przedwczesne, głównie z tego względu, że w sprawie nie ustalono w sposób niebudzący wątpliwości, jak rzeczywiście wygląda codzienna opieka skarżącego nad ojcem, na jaką chorobę cierpi niepełnosprawny i od kiedy, jak też jaka jest sytuacja wnioskodawcy i od kiedy opiekuje się on chorym ojcem. Jednocześnie organ skupił się na uwypukleniu takich aspektów sprawy, jak: nieświadczenie przez skarżącego pracy od 2015 r., przy jednoczesnym uzyskaniu przez ojca skarżącego orzeczenia o niepełnosprawności dopiero w dniu 22 września 2022 r. oraz wykonywanie w ramach opieki czynności związanych z prowadzeniem domu (m.in. przygotowywanie posiłków i podawanie leków), które to, zdaniem organu, nie uniemożliwiają podjęcia pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym zakresie.
Z kolei w ocenie Sądu, przywołane wyżej okoliczności, same w sobie nie przesądzają o braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a koniecznością opieki nad bliską osobą niepełnosprawną, bez ich szczegółowego rozważenia na tle każdej indywidualnej sprawy, w tym przede wszystkim przez pryzmat tego, jakiej opieki i w jakim rozmiarze potrzebuje dana osoba niepełnosprawna.
O istnieniu związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przesądza bowiem to, jaki jest rzeczywisty zakres tej opieki i jednocześnie jakie są potrzeby danej osoby niepełnosprawnej, wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń. W przedmiotowej sprawie organy swoje ustalenia oparły natomiast jedynie na przedłożonym przez skarżącego spisie czynności dotyczących opieki nad ojcem. Całkowicie pominęły natomiast samą treść orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i jego uzasadnienia (z których to wynika, że orzeczenie zostało wydane na podstawie dokumentacji medycznej bez osobistego stawiennictwa, zaś symbol choroby to [...]- "choroby psychiczne"), jak też przede wszystkim zarzuty i wyjaśnienia zawarte w odwołaniu od decyzji pierwszej instancji (tożsame z treścią skargi). Tymczasem, jak słusznie zauważono w skardze, zgodnie z § 8 ust. 4 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. z 2021 r. poz. 857) w przypadku gdy lekarz - przewodniczący składu orzekającego uzna posiadaną dokumentację medyczną za wystarczającą do wydania oceny stanu zdrowia, a osoba zainteresowana lub dziecko nie mogą uczestniczyć w posiedzeniu składu z powodu przyczyn wskazanych w ust. 3 (tj. z powodu długotrwałej i nierokującej poprawy choroby, uniemożliwiającej osobiste stawiennictwo) potwierdzonych zaświadczeniem lekarskim, ocena może być wydana bez badania.
Tak sytuacja miała natomiast miejsce w niniejszej sprawie. Co więcej, Kolegium nie odniosło się w żaden sposób do podnoszonych w odwołaniu okoliczności, że skarżący od 19-go roku życia był aktywny zawodowo (w latach od 1980 r. do 1993 r. prowadził gospodarstwo ogrodnicze, a od 1993 r. do 2015 r. posiadał 3 lombardy), jednak aktywność tę musiał zakończyć (zrezygnować z zatrudnienia i innej formy pracy zarobkowej) z uwagi na konieczność podjęcia opieki nad chorym ojcem. Ojciec od 2010 r. choruje bowiem na [...]. Początkowo opiekę nad chorym sprawowała jego żona, która zmarła w dniu 5 lutego 2013 r. Z uwagi na pogłębianie się w miarę upływu czasu objawów choroby, skarżący musiał ograniczać swoją aktywność zawodową, zaś w 2015 r. musiał z niej całkowicie zrezygnować. Od tamtego czasu nie podejmuje już żadnej aktywności zawodowej wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem.
W ocenie Sądu, Kolegium całkowicie zmarginalizowało wynikające z odwołania cytowane wyżej okoliczności, jak też, mimo podniesionego w odwołaniu zarzutu nieprzeprowadzenia przez Prezydenta wywiadu środowiskowego, który to wywiad pozwoliłby na ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej skarżącego, jak też weryfikację wątpliwości dotyczących niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz sprawowania faktycznej opieki nad osobą, na którą skarżący ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie zleciło przeprowadzenia tego wywiadu pracownikowi socjalnemu. Wywiad ten niewątpliwie natomiast pozwoliłby wyjaśnić w sposób niebudzący wątpliwości, jakiej faktycznie opieki wymaga chory, czy opiekę tę sprawuje skarżący, a w konsekwencji czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudniania a opieką nad ojcem. Tymczasem organy przy wydaniu decyzji wzięły jedynie pod uwagę zakres czynności opiekuńczych wskazanych we wniosku wszczynającym postępowanie, bez ich konfrontacji ze schorzeniami na które cierpi osoba niepełnosprawna wymagająca opieki.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie sposób przy tym doszukać się informacji, na jakie schorzenia cierpi ojciec skarżącego, a w konsekwencji, czy faktycznie zakres opieki, której chory wymaga, pozwala na podjęcie przez skarżącego jakiegokolwiek zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu, jak podniosło to Kolegium. Niezrozumiałe jest przy tym założenie organu, że dla przyjęcia, że opieka wyklucza możliwość zatrudnienia, konieczne jest wykonywanie w jej ramach innych czynności niż te związane z codziennym funkcjonowaniem osoby niepełnosprawnej. Prawdą jest, że przygotowywanie posiłków i ich podawanie, sprzątanie domu, pranie czy też robienie zakupów są czynnościami dnia codziennego. Pomoc jednak osobie chorej na chorobę psychiczną, co wynika wprost z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (a jak twierdzi skarżący jest to [..], a czego organy obu instancji zaniechały wyjaśnienia) przy czynnościach higienicznych, przygotowywaniu posiłków, zażywaniu leków i prowadzeniu całego jej gospodarstwa domowego, można bowiem traktować jako czynność dnia codziennego, ale dotyczącą codzienności opiekunów osób niepełnosprawnych, które to czynności mogą wypełniać ich cały dzień.
Co istotne, w sprawie nie przeprowadzono wywiadu środowiskowego, który pozwoliłby ustalić, jakiego rodzaju czynności skarżący wykonuje codziennie względem ojca, przez ile godzin, jak też jaki jest faktycznie stan zdrowia ojca skarżącego.
Sąd rozpoznający przedmiotową sprawę w pełni zgadza się z twierdzeniem, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w tak dużym - a wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują - zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy. Świadczenie pielęgnacyjne ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki. Jednak z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu analizowanego przepisu, musi być to opieka stała i długoterminowa. Jak wskazano wyżej, w sprawie konieczne jest jednak jednoznaczne ustalenie, jaki zakres opieki świadczy wobec ojca skarżący, ile godzin dziennie opieka ta jest niezbędna, przy czym ustalenia te nie mogą pozostać bez powiązania z charakterem schorzeń, na które cierpi ojciec skarżącego. Dopiero ustalenie powyższego, pozwoli na obiektywne przyjęcie, czy rozmiar opieki uniemożliwia skarżącemu podjęcie pracy zawodowej.
Zdaniem Sądu, również fakt, że skarżący pozostaje bezrobotny od wielu lat w żaden sposób nie powinien stanowić okoliczności rozstrzygającej o wystąpieniu omawianego związku przyczynowo-skutkowego. Z literalnej treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika bowiem, że ustawodawca na równi z rezygnacją z zatrudnienia traktuje sytuację niepodejmowania zatrudnienia. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażany jest pogląd, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki, bowiem jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 czerwca 2020 r. sygn. akt II SA/Łd 218/20; https://cbois.nsa.gov.pl). W sprawie nie jest zaś kwestionowane przez organy, że skarżący sprawuje opiekę nad ojcem.
Nie doprecyzowano jednak należycie, co zaznaczono powyżej, w jakim zakresie opieka ta jest sprawowana i w jakim zakresie niezbędna, ale oczywiście w konfrontacji ze schorzeniami, na które osoba niepełnosprawna cierpi. Ponieważ wskazana okoliczność nie wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, na tym etapie sprawy również Sąd nie jest w stanie jednoznacznie ocenić, czy rozmiar sprawowanej opieki nad chorym na [...] (jak twierdzi skarżący) ojcem wyklucza możliwość podjęcia przez niego pracy. Należy jednak z całą mocą podkreślić, że to czy skarżący we wcześniejszym okresie był bezrobotny lub szukał pracy pozostaje bez znaczenia dla oceny jego aktualnej sytuacji i tego, czy obecnie spełnia przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiono bowiem dopiero w 2022 r.
Ponownie rozpoznając sprawę organy, a w szczególności Prezydent, powinien zastosować się do wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku, tj. ustalić również w drodze wywiadu środowiskowego (jak też ewentualnie innych środków dowodowych, jak chociażby zaświadczenia lekarskiego), czy rozmiar koniecznej opieki, jaką skarżący faktycznie sprawuje nad niepełnosprawnym ojcem, oczywiście w konfrontacji ze schorzeniami, na które cierpi, jest na tyle duży, że wyklucza możliwość podjęcia aktywności zawodowej, a co ma fundamentalne znaczenie dla stwierdzenia wystąpienia w sprawie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem pracy a opieką nad bliską osobą niepełnosprawną. Nie wyjaśniając powyższego w toku postępowania, organy naruszyły bowiem art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. Prezydent uwzględni również przedstawione wyżej stanowisko Sądu dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 uznał za niezgodną z Konstytucją RP.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634) orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.). Na powyższe koszty składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącego w wysokości 480 zł.