Uzasadnienie
Minister Skarbu Państwa, po rozpatrzeniu odwołania M. J., decyzją z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2012 r., nr [...] orzekającą o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez T. Z. i M. Z. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowościach S. i U., powiat [...], województwo [...], obecnie [...].
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.
Pismem z dnia 23 kwietnia 1991 r. skierowanym do Urzędu Rejonowego w S. I. L. zwróciła się o rekompensatę za mienie pozostawione poza obecnym obszarem Rzeczypospolitej Polskiej.
Wnioskiem z dnia 31 grudnia 2008 r. M. J. zwróciła się do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnym obszarem RP.
W dniu 18 czerwca 2010 r. G. S. złożyła wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
W dniu [...] maja 2012 r. Wojewoda [...] wydał decyzję nr [...] odmawiającą potwierdzenia M. J. i G. S. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Od powyższej decyzji M. J. wniosła odwołanie domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji i potwierdzenia prawa do rekompensaty jej i G. S. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2012 r., nr [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że kwestie rekompensat za "mienie zabużańskie" reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) – zwana dalej "ustawą". Minister ustalił, że miejscowości U. i S., w której znajdowały się nieruchomości pozostawione w 1939 r. wchodziły w skład powiatu [...] w województwie [...]. Po ll wojnie światowej miejscowości te weszły w skład powiatu [...] w woj. [...], a zatem były położone w granicach państwa polskiego. Natomiast w 1951 r. miejscowości U. i S. zostały przyłączone do Związku Radzieckiego zgodnie z umową z dnia [...] lutego 1951 r. o zmianie odcinków terytorium państwowych.
Wobec tego organ wojewódzki zasadnie wywiódł, że rodzina [...] nie repatriowała się z byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej w ramach układów i umów o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy. Zebrany w sprawie materiał dowodowy - zdaniem Ministra Skarbu Państwa - nie pozwolił uznać, że zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy właściciel pozostawionej nieruchomości jest osobą, która na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. była zmuszona opuścić byłe terytorium RP. Z powyższego wynika bowiem, iż rodzina [...] została przesiedlona na podstawie Karty przesiedleńczej nr [...] z dnia [...] sierpnia 1947 r., wydanej przez Państwowy Urząd Repatriacyjny Powiatowy Oddział w [...] w ramach tzw. akcji "[...]"- przesiedlenia ludności na tzw. Ziemie Odzyskane. Przesiedlenie to miało miejsce w ramach terytorium państwa polskiego. Dopiero w 1951 r. miejscowości U. i S., w których znajdowały się nieruchomości pozostawione, w związku z umową z dnia [...] lutego 1951 r. o zmianie odcinków terytorium państwowych, znalazły się poza granicami obecnej Rzeczypospolitej Polskiej.
Oznacza to, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi możliwość uznania za podstawę potwierdzenia prawa do rekompensaty opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską, a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich z dnia [...] lutego 1951 r. bowiem opuszczenie przedmiotowych miejscowości przez T. Z. i M. Z. nie nastąpiło w związku z tą umową.
Minister wskazał, że kwestie dotyczące nieruchomości pozostawionych przez obywateli polskich w związku z tzw. akcją "[...]" były uregulowane dekretem z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U z 1949 r. Nr 46, poz. 339 ze zm.). Zgodnie z tym dekretem władza państwowa przejmowała nieruchomości ziemskie na własność, jeżeli nie pozostawały one w faktycznym władaniu właścicieli. Wymieniony dekret stanowił także podstawę do przydzielania gospodarstw, działek, mienia nierolniczego na terenie Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta G. właścicielom utraconych nieruchomości. Taka możliwość istniała do czasu zmiany dekretu, tj. do dnia 5 kwietnia 1958 r. Z tą datą wygasły uprawnienia osób przesiedlonych w ramach akcji "[...]" do uzyskania ekwiwalentu za pozostawione nieruchomości.
Minister wskazał, że organ wojewódzki zasadnie odmówił M. J. i G. S. potwierdzenia prawa do rekompensaty na podstawie ustawy z tytułu pozostawienia przez T. Z. i M. Z. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż posiadana przez nich nieruchomość pozostawiona została w ramach tzw. akcji "[...]", a więc nie została spełniona żadna przesłanka wymieniona w art. 1 ustawy. Przesiedlenie w ramach akcji "[...]" nie było objęte dyspozycją art. 1 ust. 1 ustawy. Z kolei art. 1 ust. 2 ustawy dotyczy wszystkich przypadków nie objętych układami, o których mowa w ustępie 1, a mających cechy przymusowej utraty własności, przy czym przymus ten musiał pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowym z wojną rozpoczętą w 1939 r. Konkretna przyczyna skutkująca przymusowym opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości powinna powstać jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących, jak np. deportacje ludności polskiej, aresztowania, pobór do wojska.
Tymczasem M. J. podczas przesłuchania w dniu 12 grudnia 2011 r. potwierdziła, że rodzina [...] pozostawiła miejscowość S. dobrowolnie bez żadnego przymusu z jakiejkolwiek strony. Wbrew zarzutom skargi nie wszystkie przesiedlenia, w tym mające miejsce po ll wojnie światowej, mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy. Należy bowiem odróżnić zdarzenia, będące bezpośrednimi skutkami wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od zdarzeń, na które wojna miała wpływ pośredni. Wymaga zauważenia, że wyżej wskazany przepis dotyczy osób, które były zmuszone do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Bezspornym jest, że rodzina [...] została przesiedlona w sierpniu 1947 r. z terenu, który był w granicach Polski. Oznacza to, że nie ma w sprawie zastosowania przepis art. 1 ust. 1a ustawy, gdyż w okresie wykonywania postanowień umowy, o której mowa w tym przepisie, T. Z. i M. Z. wraz z rodziną przebywali na terenie obecnej Rzeczypospolitej Polskiej.
Skoro właściciel nieruchomości nie spełnił przesłanek, o których mowa w art. 2 ustawy, to nie mógł nabyć prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Tym bardziej prawa do rekompensaty nie mógł nabyć jego spadkobierca.
Od decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] M. J. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i potwierdzenie prawa do rekompensaty oraz ustalenie zgodnie z wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia [...] lutego 1990 r., sygn. akt [...] w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. składu pozostawionego majątku poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu podniosła, że mylne jest stanowisko Ministra Skarbu Państwa o odmowie przyznania prawa do rekompensaty. Rodzice skarżącej w dniu 1 września 1939 r. byli obywatelami polskimi, zamieszkiwali w tym dniu na byłym terytorium RP (U.) oraz zmuszeni byli opuścić je na skutek okoliczności związanych z wojną w 1939 r. i rekompensata im się należy.
Sąd Wojewódzki w S. na podstawie sprawy wniesionej przez siostrę skarżącej I. L. ustalił, że M. i T. Z. w związku z wojna rozpoczętą w 1939 r. pozostawili na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa w miejscowości U.: grunty rolne o powierzchni [...] morgi [...], budynek mieszkalny murowany, kryty blachą, drewutnie oraz drewniana oborę.
W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga jest uzasadniona.
Sąd uznał, że w niniejszej sprawie należało uchylić decyzję Ministra Skarbu Państwa z dwóch powodów.
Po pierwsze ze złożonego w piśmie z dnia 18 czerwca 2012 r. odwołania wynika, że M. J. wniosła o uchylenie w całości decyzji Wojewody [...] z dnia [...] maja 2012 r., nr [...], która dotyczyła odmowy przyznania prawa do rekompensaty G. S. i M. J. oraz o potwierdzenie prawa do rekompensaty G. S. i M. J. Z zaskarżonej decyzji wynika zaś, że Minister Skarbu Państwa wydał decyzję odwoławczą, tylko po rozpatrzeniu odwołania M. J. Wymagało zatem wyjaśnienia, czy skarżąca zakwestionowała decyzję organu pierwszej instancji także w części dotyczącej G. S. Wobec tak sformułowanego odwołania organ odwoławczy winien wyjaśnić, czy M. J. wniosła odwołanie w imieniu własnym, czy także w imieniu drugiej strony postępowania, a jeżeli tak to wezwać M. J. do przedłożenia stosownego pełnomocnictwa od G. S. Brak wyjaśnienia tej kwestii mógł prowadzić do rozpatrzenia odwołania tylko jednej ze stron i pominięcia pełnomocnika G. S. poprzez błędne doręczenie decyzji tej osobie osobiście. Wobec tego Sąd uznał, że Minister Skarbu Państwa wydając decyzję naruszył przepisy art. 7 i art. 8 i art. 10 § 1 w zw. z art. 138 § 1 Kpa, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Po drugie uszło zupełnie uwadze Ministra Skarbu Państwa, że do akt niniejszej sprawy został złożony prawomocny wyrok Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia [...] lutego 1990 r., sygn. akt [...]. W wyroku tym Sąd ustalił, że M. i T. [...] w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawili na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa jako współwłaściciele mienie nieruchome w postaci: gruntów rolnych o pow. [...] mórg [...], położonych we wsi S., powiat [...], województwo [...] oraz w miejscowości U., powiat [...], województwo [...] [...] morgi [...] gruntów rolnych, budynek mieszkalny murowany, kryty blachą, drewutnię i drewnianą oborę. W niniejszej sprawie skarżąca przedłożyła zatem dokument, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 pkt 3 ustawy, świadczący o pozostawieniu przez poprzedników prawnych skarżącej nieruchomości poza obecnymi granicami RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości.
Wobec tego, że dokumentem tym jest prawomocny wyrok sądu powszechnego zarówno Wojewoda [...], Minister Skarbu Państwa oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - na mocy art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – byli związani. W tej sytuacji niedopuszczalne było prowadzenie przez organy postępowania dowodowego przeciwko wyrokowi ustalającemu fakty prawotwórcze w oparciu o przepis art. 189 Kpc. Wobec treści powyższego wyroku organy nie były uprawnione do formułowania stanowiska dotyczącego tego, że rodzice skarżącej T. i M. Z. przemieszczali się w 1947 r. w ramach ówczesnego państwa polskiego i byli przesiedlani w ramach tzw. akcji "[...]" oraz, że nie pozostawili nieruchomości w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.
Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny istota mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądu wyraża się w tym, że także inne sądy, inne organy państwowe i organy administracji publicznej muszą brać pod uwagę fakt istnienia i treść prawomocnego orzeczenia sądu. Podmioty te są zatem faktem i treścią prawomocnego orzeczenia sądu związane, co implikuje w sposób bezwzględny uwzględnienie powyższego w wydawanych przez nie rozstrzygnięciach. Ratio legis art. 365 § 1 Kpc polega na tym, że gwarantuje ona zachowanie spójności i logiki działania organów państwowych, zapobiegając funkcjonowaniu w obrocie prawnym rozstrzygnięć nie do pogodzenia w całym systemie sprawowania władzy. (por. wyrok NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt I OSK 1731/12- opubl. CBOSA).
Wobec tego, że Minister Skarbu Państwa pominął wiążącą moc prawomocnego wyroku sądu powszechnego poprzez niezastosowanie się do ustaleń wynikających z jego sentencji i przyjęcie odmiennych ustaleń faktycznych i wynikającej z nich innej oceny prawnej, to należało uznać, że organ odwoławczy naruszył przepis art. 365 § 1 Kpc, a w konsekwencji także przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W ponownie prowadzonym postępowaniu Minister Skarbu Państwa wyjaśni, czy M. J. wniosła odwołanie także w imieniu G. S., a jeżeli tak wezwie skarżącą do złożenia stosownego pełnomocnictwa. Przy rozpoznawaniu i rozstrzyganiu sprawy organ odwoławczy weźmie pod uwagę ustalenia wynikające z sentencji prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia [...] lutego 1990 r., sygn. akt [...] i na podstawie tych ustaleń dokona ponownej merytorycznej oceny przesłanek wynikających z art. 1 i 2 ustawy.
Biorąc to wszystko pod uwagę Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.