Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, decyzją z [...] lutego 2013 r. nr [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] marca 2012 r. nr [...] o odmowie stwierdzenia, że zespół [...] o powierzchni [...] ha, położony we wsi S. (gm. B.) na działkach o nr ewidencyjnych: [...], [...], [...], [...], [...], stanowiący byłą własność J.S. z domu L., zapisany obecnie w księdze wieczystej [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G., nie podlegał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Z ustaleń organu wynika, że postępowanie dotyczy zespołu [...] pochodzącego z nieruchomości ziemskiej "[...]" o pow. [...] ha, stanowiącej byłą własność J.S..
Zgodnie z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przechodziły nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
W ocenie organu niezbędną przesłanką uznania, że rezydencja właściciela podlegała przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, jest możliwość wykorzystania tej części nieruchomości na cele reformy rolnej i istnienie tzw. "związku funkcjonalnego" pomiędzy zespołem [...] a rolniczą częścią majątku ziemskiego. Związek funkcjonalny zachodzi wówczas, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej.
Z zeznań świadków S.P. (ur. 1917) i B.A. (ur. 1926) wynika, że administrowanie i zarządzanie majątkiem ziemskim odbywało się z budynku[...]; tam też znajdowały się pomieszczenia biurowe oraz mieszkalne. Z kolei P.T. (ur. 1962) zeznał, że [...] składał się wyłącznie z pomieszczeń mieszkalnych, natomiast zarządzanie odbywało się z budynków folwarcznych położonych poza terenem dworu. Przytoczone relacje są rozbieżne. Organ uznał za wiarygodne zeznania S.P. i B.A., którzy z uwagi na swój wiek pamiętali układ pomieszczeń w dworze i sposób zarządzania majątkiem w okresie poprzedzającym jego przejęcie na rzecz Skarbu Państwa. Odmówił przy tym mocy dowodowej zeznaniom P.T., który ze względu na fakt, że urodził się kilkanaście lat po II wojnie światowej, mógł znać powyższe okoliczności jedynie z opowieści innych osób. Poza tym dowód z przesłuchania strony nie jest w pełni obiektywny, ponieważ oświadczenie składa w takim przypadku osoba zainteresowana uzyskaniem korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 czerwca 2010 r., sygn. akt I SA/Wa 526/10).
Organ podkreślił, że z akt sprawy nie wynika, ażeby w części folwarcznej znajdował się budynek wykorzystany do zarządzania majątkiem (kancelaria). Mapy zawarte w dokumentacji konserwatorskiej nie wymieniają budynku o takim przeznaczeniu, natomiast P.T., zapytany podczas przesłuchania o jego lokalizację, nie potrafił jej wskazać w przeciwieństwie do innych obiektów, które oznaczył na planie stanowiącym załącznik do protokołu przesłuchania. Jednocześnie z karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa wynika, że dwór ze względu na układ pomieszczeń (odrębne wejścia poprzez alkierze) mógł być przystosowany do pełnienia nie tylko funkcji mieszkalnej. Powyższe ustalenia potwierdzają zeznania S.P. i B.A..
Również dokumentacja konserwatorska traktuje część [...] i podwórze gospodarcze jako jedno założenie. Dla obu tych części założono jedną kartę ewidencyjną, w którym tak opisaną całość nazwano "zespołem folwarcznym". Wskazano przy tym, że część rezydencjalna nie jest ogrodzona, a dziedziniec gospodarczy położony jest w odległości ok. 40 metrów od dworu. Jednocześnie z map znajdujących się w dokumentacji konserwatorskiej wynika, że na północ od dworu, w granicach obecnej działki [...], znajdował się budynek gospodarczy, opisywany jako chlew bądź budynek inwentarski.
Zespół [...] w S. nie był więc, zdaniem organu, wydzielony w sposób, który pozwoliłby uznać go za odrębną część nienadającą się na cele reformy rolnej. Natomiast zarządzanie majątkiem ziemskim z budynku dworku świadczy o funkcjonalnym powiązaniu zespołu z rolniczą częścią majątku. Uznać więc trzeba, że zespół [...] w granicach działek [...], [...], [...], [...], [...], jako część nieruchomości ziemskiej J.S. o powierzchni ogólnej przekraczającej 100 ha – podlegał przepisowi art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W skardze na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi P.T., A.T. i I.T. zarzucili:
- 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
- 1. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, z późn. zm.) w zw. z § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 Nr 10, poz. 51, z późn. zm.) poprzez błędne uznanie, że zespół [...] S. podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, podczas gdy zespół ten był fizycznie i funkcjonalnie wydzielony od części gospodarczej majątku i nie mógł być wykorzystany na cele rolne;
- 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
2 art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez zaniechanie dokonania kompleksowej, wyczerpującej oceny materiału dowodowego sprawy co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych w przedmiocie możliwości wykorzystania zespołu [...] majątku S. na cele reformy rolnej;
2 art. 78 § 1 i art. 84 § 1 kpa poprzez uznanie za uzasadnioną odmowy dopuszczenia przez organ pierwszej instancji dowodu z opinii biegłego na okoliczność granic i powierzchni zespołu [...] w S. na dzień przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa, podczas gdy przedmiotem dowodu była okoliczność mająca znaczenie dla sprawy, a zatem dowód ten winien był zostać przeprowadzony przez organ administracji;
2 art. 138 § 1 pkt 2 kpa poprzez utrzymania w mocy decyzji wydanej z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, oraz z naruszeniem przepisów postępowania, w szczególności art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80 i art. 84 § 1 kpa.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga jest nieuzasadniona.
Przedmiotowy zespół [...] pochodzi z nieruchomości ziemskiej "[...]" o pow. [...] ha. Cała nieruchomość ziemska została przeznaczona na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej.
O stwierdzenie, że zespół [...] nie podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wystąpili z wnioskiem z 4 września 2009 r. następcy prawni dawnej właścicielki J.S. – skarżący w niniejszej sprawie.
Powołany przepis dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeznaczenie na cel określony w dekrecie nieruchomości ziemskiej. Przy czym dekret nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". W orzecznictwie przyjęto rozumienie tego pojęcia wynikające z uchwały Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 oraz z uchwały Trybunału Konstytucyjnego z 16 kwietnia 1996 r. sygn. akt W 15/95. Zgodnie z tym na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Jednak pojęcie nieruchomości ziemskiej nie może być utożsamione wyłącznie z pojęciem gruntów lub użytków rolnych.
Nie ulega wątpliwości, że zespół [...] nie był wykorzystywany bezpośrednio do prowadzenia produkcji rolnej. Zatem należy rozważyć czy podpadał on pod działanie powołanego przepisu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej czy też nie powinien był zostać przeznaczony na cele reformy rolnej. Dla dokonania takiej oceny orzecznictwo wprowadziło pojęcie "związku funkcjonalnego" rozumianego jako wzajemna zależność pomiędzy zespołem [...] a resztą majątku przeznaczoną na cele ściśle rolnicze.
W rozpoznawanej sprawie świadkowie S.P. i B.A., zeznali że właścicielka majątku w S. mieszkała na stałe w W.. Natomiast w budynku dworu mieszkał administrator majątku i księgowy. Tam też mieściło się biuro, z którego administrowano majątek. Nie było odrębnego budynku, w który mieściła się kancelaria. Organ dał wiarę zeznaniom tych świadków i głównie na podstawie tych dowodów uznał, że zespół [...] pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałym majątkiem i wobec tego podpadał pod działanie przepisów o reformie rolnej i został przeznaczony na cele tej reformy zgodnie z przepisami dekretu. Wobec tego brak jest podstaw do przyjęcia, że nie podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Z takim rozstrzygnięciem organu należy się zgodzić.
Powołani świadkowie od urodzenia mieszkają w S.. Urodzili się: świadek S. P. w 1917 r. a świadek B. A. w 1926 r. Znali więc dobrze i majątek S. i jej właścicielkę. Zorientowani są również w funkcjonowaniu tego folwarku. Pamiętają nazwiska pracowników, rozkład pomieszczeń w budynku dworu, usytuowanie innych budynków, jakie było ich przeznaczenie. Jednoznacznie i bez wątpliwości wskazali, że administrator majątku i księgowy mieszkali na terenie dworu i tam też znajdowały się pomieszczenia biurowe oraz że nie było innej kancelarii poza budynkiem dworu.
Zeznania tych świadków wprost dowodzą, że dwór pozostawał w związku funkcjonalnym z resztą majątku. Służył on bowiem nie tylko jako obiekt rezydencjalny właścicielki, która w nim się zatrzymywała w czasie wakacyjnych pobytów w majątku. W pomieszczeniach dworu prowadzona była także kancelaria, w której urzędował administrator majątku i księgowy.
Dwór był więc integralną częścią nieruchomości ziemskiej. Był bowiem niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania całej nieruchomości ziemskiej "[...]". Zeznania świadków potwierdzają także dowody stanowiące dokumentację konserwatorską. Wynika z nich, że dwór posiada odrębne wejścia przez alkierz co wskazuje, że mógł być wykorzystywany nie tylko na cele mieszkalne. Brak jest także dowodów, które potwierdzałyby, że w majątku znajdował się odrębny budynek tzw. "rządcówka" lub kancelarii, w których urzędowałby administrator i księgowy, gromadzono dokumentację, przyjmowano interesantów.
W świetle tych dowodów zasadnie organ nie podzielił stanowiska skarżącego P.T., który twierdził, że zarządzanie majątkiem nie odbywało się w pomieszczeniach dworu, ale w odrębnym budynku, położonym poza terenem dworu. Przede wszystkim to jako wnioskodawca jest on zainteresowany korzystnym dla siebie wynikiem sprawy. Aby obdarzyć wiarą jego twierdzenia to musiałyby one być poparte obiektywnymi dowodami a takich dowodów nie przedstawił. Nadto urodził się on w 1962 r. zatem funkcjonowanie dworu jest mu znane tylko z przekazów a poza tym powołując się na to, że kancelaria znajdowała się poza dworem nie potrafił wskazać budynku, w którym by się znajdowała. Istnienia takiego budynku zaś nie potwierdza ani dokumentacja konserwatorska ani zeznania świadków.
Ustalenia organu zostały poczynione w oparciu o dowody, które organ ocenił zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów sformułowaną w art. 80 kpa. Ustalenia te doprowadziły organ I instancji do prawidłowego wniosku, który został sformułowany w decyzji odmawiającej stwierdzenia, że zespół [...] położony we wsi S. nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 6 września 1944 r. Ta prawidłowa decyzja została utrzymana w mocy przez organ odwoławczy zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją.
Zarzuty sformułowane w skardze nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym. Skarga sprowadza się do polemiki z niewadliwą oceną dowodów dokonaną przez organ. Skarżący przedstawiają własną ocenę dowodów, ale jest ona zupełnie dowolna gdyż nie znajduje potwierdzenia w obiektywnych dowodach jakimi w rozpoznawanej sprawie są zeznania świadków i dokumentacja konserwatorska.
Niezasadny jest zarzut skargi naruszenia art. 78 § 1 i art. 84 § 1 kpa poprzez odmowę dopuszczenia przez organ dowodu z opinii biegłego na okoliczność granic i powierzchni zespołu [...] na dzień przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa. W okolicznościach sprawy dowód ten jest bez znaczenia dla jej rozstrzygnięcia i odmowa jego przeprowadzenia przez organ nie narusza wskazanych w skardze przepisów.
Z tych powyższych względów Sąd na zasadzie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.