Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 13 marca 2023 r. nr KOA/1443/Sr/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, po rozpoznaniu odwołania B. D., dalej "Skarżąca" od decyzji Burmistrza [...] z dnia 25 stycznia 2023 r. nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty należności z tytułu zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało tę decyzję w mocy.
Stan sprawy przedstawiał się w sposób następujący.
Decyzją z 25 stycznia 2023 r. nr [...] Burmistrz [...] rozłożył na raty należności z tytułu zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej wysokości 2337,36 zł na raty miesięczne po 400 zł począwszy od lutego 2023 roku.
W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzjami z 25 listopada 2022 r. nr [...], [...] i [...] Skarżąca została zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na córkę O. M. i syna W. D. w łącznej wysokości 2337,36 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W dniu 21 grudnia 2022 r. Skarżąca zwróciła się o umorzenie należności lub rozłożenie należności na raty.
Organ ustalił, że Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i dwójką dzieci. Rodzina mieszka w lokalu własnościowym o powierzchni 55 m2 w budynku wielorodzinnym. Źródłem utrzymania rodziny są: wynagrodzenie Skarżącej za pracę, świadczenie alimentacyjne na córkę w wysokości 500 zł, świadczenie wychowawcze na dwoje dzieci w wysokości 1000 zł. Mąż Skarżącej nie pracuje, nie jest zarejestrowany w PUP i nie posiada żadnego źródła dochodu. Jest zdrowy, nie ma żadnych przeciwwskazań do podjęcia zatrudnienia, posiada wykształcenie zawodowe, jest pracownikiem budowlanym. Od marca 2020 r. do czerwca 2022 r. pobierał świadczenie pielęgnacyjne na syna W.. W czerwcu 2022 r. Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności uznał, że brak jest podstaw do uznania dziecka za osobę niepełnosprawną (co było również przyczyną uznania świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane po tym terminie). W ocenie organu sytuacja rodziny nie jest na tyle trudna, aby umorzyć należność. Jednocześnie organ uznał za uzasadnione rozłożenie płatności na raty po 400 zł miesięcznie.
Od powyższej decyzji odwołanie złożyła Skarżąca.
SKO w Warszawie nie znalazło podstaw do uwzględnienia odwołania.
Wskazało, że stosownie do art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranych świadczenia charakter uznaniowy. Ponadto przepis art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jako zasadę ustanawia obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Tym samym umorzenie takich świadczeń dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny".
Zdaniem Kolegium użyty w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. A zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin.
Oceniając sytuację materialną i rodzinną Skarżącej organ II instancji ustalił, że Skarżąca część dochodów przeznacza na spłatę kredytów i pożyczek. Tymczasem w licznych orzeczeniach sądy administracyjne wskazywały, iż spłata zadłużenia z tytułu pożyczek lub kredytów co do zasady nie jest niezbędną potrzebą bytową w rozumieniu art. 39 ustawy o pomocy społecznej i na taki cel nie może być przyznane świadczenie z pomocy społecznej - zatem odpowiednio należy również przyjąć, że umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego nie może być uzasadnione koniecznością spłaty pożyczki.
Skoro sytuacja dochodowa rodziny jest trudna, to niezrozumiałe jest, dlaczego mąż Skarżącej nie podejmuje zatrudnienia. Jest osobą zdrową, w wieku produkcyjnym, zdolną do pracy. Jak powszechnie wiadomo, w związku z wojną w Ukrainie i wyjazdem wielu obywateli ukraińskich, którzy wykonywali pracę jako pracownicy budowlani, dla pracownika budowlanego nie powinno być problemem znalezienie pracy, szczególnie na rynku warszawskim.
Zgodnie z notatką z 17 lutego 2023 r. syn Skarżącej uczęszcza regularnie do przedszkola i według deklaracji rodziców może przebywać w placówce od 7 do 17, przy czym dziecko jest bardzo sporadycznie odwiedzane przez ojca - zaledwie raz czy dwa od początku roku przedszkolnego. Nie występują zatem przeszkody w podjęciu zatrudnienia przez męża Skarżącej i poprawieniu w ten sposób sytuacji finansowej rodziny.
Łączna należność z tytułu nienależnie pobranych świadczeń nie jest znaczna i jej rozłożenie na raty po 400 zł - w szczególności w kontekście możliwości podjęcia zatrudnienia przez męża Skarżącej - nie przekracza granic uznania administracyjnego.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiodła Skarżąca.
Nie precyzując zarzutów skargi wskazała na swą trudną sytuację rodzinną związaną z koniecznością opieki nas synem, którym zajmuje się mąż. Z tego też powodu nie może podjąć pracy. Syn choruje na atopowe zapalenie skóry i z powodu powstających na ciele ran nie może chodzić często do przedszkola, jest rehabilitowany, jeździ do sanatorium. Stan zdrowia syna nie pozwala mężowi na pracę. Wskazała, że jest w stanie płacić miesięcznie po 100 zł rat.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z treścią art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji.
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023r. poz. 259, dalej jako p.p.s.a.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sąd dokonując kontroli uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca nie zapadły z naruszeniem prawa. Wskazać należy, że podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z nim organ właściwy który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń może odroczyć termin płatności albo rozłożyć świadczenie na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Istotne, że użyty w powyższym unormowaniu zwrot "może" oznacza, że organ rozpoznając wniosek działa w ramach uznania administracyjnego. Każde rozstrzygnięcie podjęte w trybie art. 30 ust. 9 ustawy, winno zatem zostać z należytą starannością uzasadnione. Organ musi prawidłowo ustalić i udokumentować sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy, a następnie na tej podstawie ocenić, czy zachodzą uzasadnione przesłanki do zastosowania wnioskowanej ulgi. Wszystkie elementy tej oceny, w tym przede wszystkim ustalony stan faktyczny i prawny sprawy, winny znaleźć swoje odzwierciedlenie w motywach podjętego rozstrzygnięcia.
Sąd wskazuje, że w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się przy tym, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku uiszczenia należnych kwot mają charakter wyjątkowy i jako takie, zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, powinny być interpretowane w sposób ścisły a nie rozszerzający. W związku z tym, rozłożenie na raty, nie mówiąc już o umorzeniu należności, powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych.
W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie organy obu instancji prawidłowo ustaliły i rozważyły aktualną sytuację dochodową i rodzinną Skarżącej, dochodząc do trafnej konkluzji o braku podstaw do umorzenia należności i rozłożenia na raty należności ponad rozłożeniem na płatność miesięczną w kwocie 400 zł.
Z materiału dowodowego wynika że rodzina Skarżącej utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę Skarżącej a deklarowany przez nią dochód w rodzinie wynosi ok 2 434,34 zł. (oświadczenie skarżącej). Rodzina składa się z męża i dwójki dzieci. Skarżąca otrzymuje na dzieci świadczenie 500 plus w wysokości 1000 zł miesięcznie i świadczenie alimentacyjne na córkę w wysokości 500 zł miesięcznie. Łączny dochód w rodzinie wynosi zatem 3934, 34 zł.
Sąd nie podziela argumentów Skarżącej, że stan zdrowia syna wymaga całodobowej opieki nad nim a co za tym idzie, że mąż Skarżącej, będący w wieku produkcyjnym, nie może podjąć pracy. Po pierwsze dziecko nie posiada obecnie orzeczenia o niepełnosprawności, co oznacza, że nie zalicza się do osób wymagającej szczególnej opieki ze względu na stan zdrowia. Pod drugie nie jest prawdą, że dziecko nie może uczęszczać do przedszkola. Twierdzenia te pozostają w sprzeczności z informacją uzyskaną w drodze rozmowy z dyrektor przedszkola. Z relacji tej osoby wynika, że W. D. uczęszcza do przedszkola regularnie. Może tam przebywać od 7 do 17 h i taki okres pobytu zadeklarowali rodzice. Ojciec bardzo sporadycznie odwiedza syna w przedszkolu.
Tym samym twierdzenia Skarżącej o konieczności ciągłej opieki nad synem przez ojca nie znajdują potwierdzenia w innych dowodach. Okoliczności te wskazują, że ojciec dziecka mógłyby podjąć pracę aby zwiększyć dochód rodziny. Poza tym Sąd w pełni podziela wywody organu co do braku możliwości uwzględnienia, przy ocenie sytuacji faktycznej rodziny, okoliczności związanej z koniecznością spłacania zaciągniętych kredytów czy pożyczek. Taka ocena znajduje uzasadnienie w licznie powołanym przez organ orzeczeniach sądowoadministracyjnych. Mąż Skarżącej ma 43 lata, jest wykwalifikowanym pracownikiem budowlanym a więc i wiek i umiejętności pozwalają na znalezienie przez niego pracy choćby w niewielkim rozmiarze. Poza tym choroba syna nie jest zdarzeniem nagłym, które zaskoczyło rodzinę. Jak wynika z zaświadczenia lekarskiego i orzeczenia o niepełnosprawności stan ten trwa od niemowlęctwa (syn urodzony w 2018 r).
Tymczasem możliwość umorzenia zobowiązania czy rozłożenia na raty związana jest ze zdarzeniami o charakterze nadzwyczajnym w sensie obiektywnym. W związku z tym brak było podstaw do umorzenia zobowiązania.
Sąd podzielił ustalenia organu co do możliwości rozłożenia świadczenia na raty po 400 zł miesięcznie, przy uwzględnieniu, że kwota należności przekracza niewiele ponad 2000 zł. Wysokość rat przy dochodzie rodziny na poziomie ok 4000 zł i możliwości podjęcia pracy przez męża Skarżącej uzasadnia twierdzenie, że jej uiszczenie co miesiąc nie wpłynie znacząco na poziom życia rodziny (drastycznie go pogorszy).
Reasumując, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie narusza granic uznania administracyjnego, a organ prawidłowo z poszanowaniem reguł określonych w art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a. ustalił i rozważył rzeczywistą sytuację dochodową i rodzinną skarżącego, wyjaśniając w motywach podjętego rozstrzygnięcia przesłanki, które zadecydowały o odmowie rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.