Uzasadnienie
Postanowieniem z [...] lipca 2013 r., wydanym na podstawie art. 61a § 1 w związku z art. 124 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267, dalej k.p.a.) po rozpatrzeniu wniosku A. H. i H. J. (dalej Skarżący) Minister Gospodarki (Minister) odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności zarządzenia Ministra Przemysłu Ciężkiego z dnia [...] maja 1950 r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwami w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. Ś.S-ka inż. H. i J. w W. oraz zarządzenia Ministra Przemysłu Ciężkiego z dnia [...] czerwca 1950 r. w sprawie zmiany zarządzenia Ministra Przemysłu Ciężkiego z dnia [...] maja 1950 r.
W uzasadnieniu Minister wskazał, że interes prawny w przedmiotowej sprawie posiada właściciel przedsiębiorstwa nad którym ustanowiono przymusowy zarząd państwowy lub jego następcy prawni. Minister ustalił następnie, że w dacie bezpośrednio poprzedzającej ustanowienie przymusowego zarządu państwowego, przedsiębiorstwo Ś. S-ka inż. H. i J. w W. stanowiło własność i było prowadzone przez spółkę jawną zarejestrowaną w Sądzie Okręgowym w W..
Skarżący wywodzili interes prawny uprawniający ich do występowania z wnioskiem nieważnościowym z faktu sukcesji po wspólnikach spółki jawnej.
Wobec powyższego w ocenie organu konieczne było ustalenie kiedy spółka jawna traci byt, czy istnieje nadal w obrocie prawnym i jakie uprawnienia posiada spadkobierca wspólnika. Organ wskazał, że dopiero w przypadku ustania bytu prawnego spółki jawnej interesem prawnym do występowania z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego legitymują się wszyscy żyjący wspólnicy, względnie spadkobiercy nieżyjących wspólników. Organ wyraził pogląd, że do chwili wykreślenia spółki jawnej z rejestru handlowego interes prawny do występowania z wnioskiem nieważnościom posiadają jedynie wspólnicy, którzy zgodnie z wpisami ujawnionymi w rejestrze uprawnieni są do jej reprezentowania.
Minister wskazał, że w niniejszej sprawie tytuł własności do przedsiębiorstwa posiadała spółka jawna która nie została wykreślona z rejestru. Wobec powyższego, Skarżący zostali wezwanie do uzupełnienia braku legitymacji prawnej poprzez nadesłanie aktualnego odpisu z KRSU spółki Z. M. S. inż. H., J. i S-ka w W., który to brak nie został uzupełniony.
Skarżący złożyli wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy wskazując, że organ błędnie przyjął, iż fakt niewykreślenia spółki rejestru handlowego przesądza o jej bycie prawnym. Wskazali, że rozwiązanie spółki było następstwem zaprzestania jej działania, co nastąpiło na skutek ustanowienia przymusowego zarządu w 1950 r. a następnie upaństwowienia (nacjonalizacji) w dniu 1 kwietnia 1952 i przejęcia zakładów przez W. S. K.. Podkreślili, że fakt znacjonalizowania majątku spółki spowodował faktyczne zaprzestanie jej działalności i rozwiązanie po śmierci trzeciego wspólnika – J. S..
Postanowieniem z [...] grudnia 2013 r. Minister utrzymał w mocy swoje postanowienie z [...] lipca 2013 r.
W uzasadnieniu wskazał, że konieczne było ustalenie momentu, w którym spółka jawna traci byt prawny jak również uprawnień posiadanych przez spadkobierców wspólnika w zakresie praw przysługujących spółce.
Minister wskazał, że w doktrynie za najwłaściwszy uznaje się pogląd, iż spółka jawna traci byt prawny z chwilą, gdy została rozwiązana lub postępowanie likwidacyjne zostało zakończone, a spółkę wykreślono z rejestru handlowego. Samo faktyczne zaniechanie prowadzenia działalności przez spółkę jawną nie uzasadnia przy tym ustania jej bytu prawnego, Utraty bytu prawnego przez spółkę jawną nie można automatycznie wiązać z jej rozwiązaniem a nawet przeprowadzeniem likwidacji.
Minister podtrzymał również pogląd, że spółka jawna traci byt prawny dopiero z chwilą wykreślenia z rejestru handlowego a w sytuacji gdy spółka jawna istnieje to wyłącznie ta spółka, reprezentowana przez wspólników, ma legitymację do żądania wszczęcia postępowania w przedmiocie wzruszenia orzeczeń administracyjnych dotyczących jej majątku.
Skarżący nie zgodzili się z powyższym stanowiskiem i wnieśli do tutejszego sądu skargę, w której zarzucili wydanie postanowienia z naruszenie prawa materialnego poprzez zaniechanie zastosowania właściwie zinterpretowanych przepisów praw handlowego dotyczących istoty i bytu prawnego spółki jawnej jako spółki osobowej i w konsekwencji błędne uznanie, że spółka, której żaden ze wspólników już nie żyje nadal istnieje. Podnieśli, że w sprawie doszło do naruszeń prawa procesowego to jest art. 28 k.p.a. poprzez uznanie, że spadkobiercy wspólników spółki jawnej nie są legitymowani do wystąpienia o stwierdzenie nieważności aktów prawnych związanych z nacjonalizacją majątku spółki jawnej Ś., a co za tym idzie, do wadliwego zastosowania art. 61a § 1 w związku z art. 124 § 1 k.p.a.
Z uwagi na powyższe Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie,
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga jest uzasadniona.
Postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania wydane zostało z uwagi na przyjęcie przez Ministra, że spółka jawna istnieje dalej, ponieważ nie została wykreślona z rejestru handlowego.
Sąd powyższego poglądu nie podziela z następujących przyczyn:
Na wstępie wskazać należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym kwestia ustania bytu prawnego spółki jawnej powstałej pod rządami Kodeksu handlowego budziła wątpliwości, czego dowodem są przytaczane przez strony postępowania wyroki sądów administracyjnych. Sąd rozpoznający sprawę z przyczyn wskazanych poniżej podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 czerwca 2014 r. I OSK 2778/12 (dostępny na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Z materiałów zgromadzonych w aktach administracyjnych wynika, że ostatnie przejawy działalności spółki jawnej odnotowane są w okresie wydawania zarządzenia o ustanowieniu przymusowego zarządu. Brak jest natomiast jakichkolwiek dowodów, aby po wydaniu zarządzenia o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego to jest po [...] maja 1950 r. spółka jawna nadal funkcjonowała.
Jak wskazał NSA w przywołanym wyżej wyroku, kwestie istnienia spółki jawnej należy oceniać przy uwzględnieniu regulacji prawnych obowiązujących w czasie nacjonalizacji i w okresie bezpośrednio po tym fakcie, a więc Kodeksu handlowego z 1934 r.
Sąd rozpoznający sprawę przypomina w tym miejscu, że art. 139 § 1 Kodeksu handlowego miał następujące brzmienie: "Ukończenie likwidacji zgłoszą likwidatorzy celem wykreślenia firmy z rejestru handlowego. W przypadku rozwiązania spółki bez przeprowadzenia likwidacji obowiązek zgłoszenia ciąży na spólnikach".
Z brzmienia powyższego przepisu nie wynika by wpis obejmujący wykreślenie spółki jawnej z rejestru handlowego miał charakter konstytutywny. Ustawodawca dopiero do kodeksu spółek handlowych, który wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2001 r. wprowadził w odniesieniu do spółki jawnej zapis "Rozwiązanie spółki następuje z chwilą wykreślenia jej z rejestru" (art. 84 § 2 k.s.h.).
W doktrynie prawa handlowego wskazuje się, że przepis art. 84 k.s.h. "przejął treść art. 139 k.h., wprowadzając kilka zmian w tym jedną o istotnym znaczeniu. Chodzi mianowicie o § 2 komentowanego przepisu, który w sposób jednoznaczny stanowi, że rozwiązanie spółki następuje z chwilą jej wykreślenia z rejestru przedsiębiorców. Powyższy wpis do rejestru ma zatem, odmiennie niż w poprzednim stanie prawnym, skutek konstytutywny a nie jedynie deklaratywny – por. Allerhand, Komentarz str.250, Namitkiewicz, Komentarz t. I, s. 235. Komentowany przepis przesądza zatem wcześniejsze spory w doktrynie, na gruncie KH w którym momencie należy mówić o wygaśnięciu bytu prawnego spółki. Następuje to po wykreśleniu spółki z rejestru przedsiębiorców" (S. Solłtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks Spółek Handlowych, Tom I Komentarz do artykułów 1-150, s. 420, Warszawa, 2001).
Również w uzasadnieniu przywołanego wyżej wyroku NSA wskazano, że na gruncie Kodeksu handlowego z 1934 r. wpis do rejestru handlowego o zakończeniu działalności spółki miał charakter deklaratywny
Sąd wskazuje dodatkowo w tym miejscu, że nie podziela poglądu, iż po rządami Kodeksu handlowego spółka jawna powstawała z datą wpisu do rejestru, co oznacza, że dla ustania jej bytu prawnego konieczne było jej wykreślenie. Kodeks handlowy w odniesieniu do spółki jawnej nie wskazywał, by powstawała ona z chwilą wpisu w rejestrze. Zapisy takie dotyczyły natomiast powstania spółki komandytowo-akcyjnej (art. 146 § 1 k.h.), spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (art. 160 pkt 4 k.h.), czy spółki akcyjnej (art. 335 § 1 k.h.).
Wobec powyższego uznać należy, że Minister błędnie uznał, iż wpis wykreślenia spółki jawnej z rejestru miał charakter konstytutywny, co zadecydowało o rozstrzygnięciu sprawy.
Wobec tego brak wpisu o zakończeniu działalności spółki jawnej w rejestrze nie stanowi jeszcze, że dana spółka jawna nadal istnieje.
Jak podkreślił NSA w cytowanym wyroku, jedną z cech istotnych charakteryzujących spółkę jawną jest prowadzenie we wspólnym imieniu przedsiębiorstwa zarobkowego w większym rozmiarze (art. 75 § 1 k.h.). Oznacza to, że spółka jawna może być utworzona wyłącznie w celu prowadzenia przedsiębiorstwa. Spółka osobowa nie może wobec tego istnieć bez przedsiębiorstwa.
W realiach rozpoznawanej sprawy należy uwzględnić, że przedsiębiorstwo prowadzone przez spółkę jawną Z. M. Ś. inż. H., J. i S-ka -zostało oddane pod przymusowy zarządu państwowy. W ten sposób spółka została pozbawiona aktywów. W konsekwencji nie mogła prowadzić przedsiębiorstwa, którego została przez państwo pozbawiona. Ustnaowienie przymusowego zarządu nad przedsiębiorstwem i brak dalszej aktywności tej spółki wskazują, że doszło do ustania spółki. Z chwilą, gdy spółka nie prowadzi działalności i nie posiada wartościowych aktywów, stanowiących przedmiot wspólności łącznej można uznać, że nastąpił kres jej bytu prawnego mimo tego, że nie dokonano wpisu do rejestru handlowego o zakończeniu działalności spółki.
Wobec powyższego należy stwierdzić, że zgromadzony przez Ministra materiał dowodowy nie dawał podstaw do przyjęcia, iż spółka jawna Z. M. Ś. inż. H., J. i S-ka nadal istnieje.
W konsekwencji brak było podstaw uzasadniających odmowę przyznania przymiotu strony Skarżącym w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia z dnia [...] maja 1950 r., jako spadkobiercom wspólników nieistniejącej już spółki jawnej, która utraciła byt prawny wskutek powyższego orzeczenia.
Oznacza to, że w sprawie doszło do naruszenia art. 28 k.p.a. Powyższe oznaczało konieczność uchylenia zarówno zaskarżonego postanowienia jak i poprzedzającego go postanowienia z [...] lipca 2013 r. o odmowie wszczęcia postępowania.
Rozpoznając ponownie sprawę Minister uwzględni fakt ustania spółki jawnej oraz fakt, że Skarżący mogą wywodzić przymiot strony z faktu bycia spadkobiercami byłych wspólników spółki jawnej.
Wobec powyższego, uznając, że zaskarżone postanowienie jak i poprzedzające go postanowienie z [...] lipca 2013 r. naruszają przepisy postępowania, to jest art. 7 i 77 k.p.a., które to naruszenie w zakresie ustalenia stanu faktycznego skutkowało naruszeniem prawa materialnego, to jest art. 28 k.p.a. poprzez odmowę przyznania Skarżącym przymiotu strony, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił oba postanowienia.
Podstawą rozstrzygnięcia zawartego w punkcie 2 wyroku był art. 152 p.p.s.a.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie 200 i 205 § 2 p.p.s.a.