Uzasadnienie
W sprawie wraz ze skargą kasacyjną D. N., reprezentowana przed Naczelnym Sądem Administracyjnym przez radcę prawnego, złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu wywiodła, że obecna sytuacja finansowa jej rodziny nie pozwala na uiszczenie wpisu od skargi, ponieważ prowadzona działalność gospodarcza na skutek "restrykcyjnych" działań Urzędu Skarbowego oraz postępowania komorniczego nie przynosi żadnych dochodów. Wskazała na zajęcie rachunku bankowego, konieczność zamknięcia siedmiu sklepów wskutek wypowiadania umów najmu lokali przez wynajmujących z powodu opóźnień w zapłacie czynszu. Podała, że wraz mężem ponoszą znaczne koszty leczenia swoich przewlekłych chorób (cukrzyca, nadciśnienie, depresja). Wskazała przy tym, że ich dochody skarżącej nie wystarczają na ponoszenie wydatków na życie jej rodziny, w tym na edukację jej małoletniej córki. Oświadczyła także, że nie posiada nieruchomości, oszczędności ani kosztowności, jest natomiast właścicielem dwóch samochodów: [...] (rok produkcji 1999) oraz [...] (rok produkcji 1999).
W oświadczeniu o miesięcznych dochodach osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, wskazała skarżąca roczny dochód z prowadzonej przez siebie kwoty 11.518,67 zł (brutto) oraz stratę wynikającą z działalności gospodarczej jej męża w kwocie 183.628,86 zł.
Z przesłanych na wezwanie dokumentów wynika, że prowadzona przez D. N. w roku 2009 działalność gospodarcza przyniosła stratę w kwocie 58.937,71 zł, natomiast działalność gospodarcza jej męża – w kwocie 377.452,99 zł. Oboje uzyskali w tym samym roku przychody z innych źródeł w kwocie odpowiednio 12.583,08 zł i 2.261,55 zł W maju, czerwcu i lipcu 2010 r. D. N. i jej mąż wykazali realizację dostawy towarów oraz świadczenia usług o wartości odpowiednio 4.434 zł, 5.196 zł i 2.409 zł oraz 4.222 zł, 9.562 zł i 2.459 zł. W roku 2009 i 2010 w stosunku do skarżącej i jej męża wszczęte zostało postępowanie egzekucyjne dotyczące łącznie kwoty 246.027,93 zł. Natomiast w roku 2010 – według karty kontowej prowadzonej przez urząd skarbowy D. N. i jej męża – nie dokonano wpłat tytułem podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r., i to mimo wskazanego w formularzu wniosku dochodu skarżącej w kwocie 11.518,67 zł (brutto).
W piśmie procesowym z dnia 26 listopada 2009 r. wnioskodawca oświadczył, że wydatki z tytułu utrzymania jego gospodarstwa domowego wynoszą 4.950 zł i są ponoszone, obok wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika, dzięki pomocy rodziny.
W sprawie zważono, co następuje.
Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy procesowej).
Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej.
Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych.
Wskazać należy także, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym ani dostatecznych środków ani możliwości pozyskiwania dostatecznych środków na ponoszenie kosztów postępowania sądowego.
Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest zatem instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. pozbawionych ze względu na okoliczności życiowe środków do życia ponad wartości (kwoty) niezbędne dla zapewnienia koniecznego utrzymania dla siebie i swojej rodziny.
W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparte jest na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podkreślić należy przy tym, że ciężar wykazania tych okoliczności spoczywa na wnioskodawcy.
Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, polegająca na wykazaniu, że nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i swojej rodziny.
Wskazać trzeba, że w formularzu wniosku skarżąca przedstawiła sytuację prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej jako bardzo niekorzystną ze wskazaniem na ograniczenia spowodowane prowadzonymi wobec niej postępowaniami egzekucyjnymi w zakresie ich zobowiązań publiczno-i cywilnoprawnych. Natomiast z przedłożonych na wezwanie dokumentów wynika, że skarżąca i jej mąż nadal prowadzą wspomnianą działalność i realizują związane z nią płatność. Rozbieżność między oświadczeniami skarżącej oraz danymi wynikającymi przedstawionych przez nią dokumentów powoduje, że jej argumentacja w zakresie ograniczenia prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej nie może odnieść zamierzonego skutku.
Zdaniem referendarza sądowego, będąca wynikiem zdarzeń z lat poprzednich, sytuacja majątkowa strony skarżącej, aczkolwiek niełatwa, nie pozwala na przyjęcie, iż uzasadnia ona uwzględnienie jej wniosku. W sprawie nie może mieć decydującego znaczenia ujemny wynik działalności gospodarczej strony i jej męża w roku podatkowym 2009 oraz w roku bieżącym, jako że uczestniczenie w obrocie gospodarczym nie zakłada uzyskiwania dodatniego wyniku finansowego w każdym roku. Jednocześnie niedopuszczalne jest przenoszenie na budżet państwa, i pozostałych podatników, konsekwencji autonomicznej decyzji skarżącej i jej męża o dalszym prowadzeniu działalności gospodarczej przynoszącej straty, w postaci braku środków na ponoszenie kosztów sądowych w sprawie dotyczącej indywidualnego interesu prawnego strony. Szczególnie istotne jest także dalsze prowadzenie przez stronę skarżącą działalności gospodarczej podlegającej opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, co stoi w sprzeczności z jej oświadczeniem zawartym na formularzu wniosku w sprawie utrudnienia i ograniczenia prowadzenia jej działalności wskutek czynności podejmowanych przez organy podatkowe i egzekucyjne.
W konkluzji powyższych wywodów podkreślić trzeba, że strona, która mimo ujemnych wyników prowadzonej przez nią działalności gospodarczej oraz zajęcia jej rachunków bankowych dysponuje zdolnością jej kontynuowania, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem jej prawa do sądu. Posiada ona bowiem obiektywną możliwość prowadzenia działalności zarobkowej i uzyskiwania w ten sposób środków pieniężnych, które, dzięki wsparciu ze strony rodziny w zaspokajaniu jej podstawowych potrzeb życiowych (w ramach koniecznego utrzymania), jest w stanie przeznaczyć na koszty sądowe.
W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ziszczenia się w ich sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił, jak w sentencji, o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy.