Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiuz 21 maja 2020 r., sygn. akt I SA/Wr 972/19

Uzasadnienie

1. 1. Postępowanie przed organami podatkowymi.

1. 1. Zaskarżonym postanowieniem Dyrektor Izby Administracji Skarbowej we W. (dalej: Dyrektor IAS lub organ nadzoru), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.; dalej: K.p.a.) oraz art. 18 i art. 64e § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2018 r. poz. 1314 ze zm.; dalej: u.p.e.a.) - po rozpatrzeniu zażalenia M. G. (dalej: Skarżący) na postanowienie Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych we W. (dalej: organ egzekucyjny) z [...] 2018 r. nr [...] w sprawie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych w łącznej kwocie 11.412,33 zł, powstałych w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego na podstawie 69 wyszczególnionych tabelarycznie tytułów wykonawczych - utrzymał w mocy postanowienie organu egzekucyjnego.
2. 2. Skarżący prowadził działalność gospodarczą w zakresie mechaniki samochodowej, która została wykreślona w dniu 16 stycznia 2017 r. Wskutek niedopełnienia ustawowego obowiązku odprowadzania składek, należności z tego tytułu zostały skierowane na drogę postępowania egzekucyjnego. W toku tego postępowania organ egzekucyjny dokonał zajęcia rachunku bankowego. W związku z podjętymi czynnościami egzekucyjnymi naliczone zostały koszty egzekucyjne, które na dzień 6 września 2018 r. są należne i wynoszą 11.412,33 zł. Postępowanie egzekucyjne nadal jest prowadzone.

W dniu 2 lipca 2018 r. Skarżący złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek. Decyzją z [...] 2018 r. wniosek ten został uwzględniony w części.

Następnie, w dniu 6 września 2018 r. organ egzekucyjny odnotował wpływ wniosku Skarżącego o umorzenie należności z tytułu kosztów egzekucyjnych, w uzasadnieniu którego Skarżący wskazał, że nie posiada żadnych środków finansowych aby uregulować zadłużenie, a stan jego zdrowia uniemożliwia podjęcie choćby pracy dorywczej.

Pismem z 10 września 2018 r. organ egzekucyjny wezwał Skarżącego do potwierdzenia danych zawartych w oświadczeniu poprzez dołączenie dokumentów obrazujących sytuację materialną (potwierdzających dochody, wydatki, zadłużenie, orzeczenia lekarskie, a także zaświadczenia o stanie zdrowia) oraz innych dokumentów potwierdzających okoliczności podnoszone we wniosku o umorzenie. Poinformował także o warunkach umarzania kosztów egzekucyjnych. Wymienione pismo, doręczone Skarżącemu w dniu 13 września 2018 r., pozostało bez odpowiedzi.

Postanowieniem z [...] 2018 r. (nr [...]) organ egzekucyjny odmówił umorzenia kosztów egzekucyjnych w łącznej kwocie 11.412,33 zł, powstałych w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego na podstawie własnych tytułów wykonawczych. Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym złożonej do wniosku Skarżącego z 2 lipca 2018 r. o umorzenie należności z tytułu składek dokumentacji dotyczącej jego stanu rodzinnego, majątkowego oraz zdrowotnego organ egzekucyjny przyjął, że mimo wykazania przez Skarżącego przesłanki z art. 64e § 2 u.p.e.a., że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej, umorzenie rzeczonych kosztów egzekucyjnych byłoby przedwczesne. Uzasadniając tak zajęte stanowisko organ egzekucyjny stwierdził, że określone w art. 64e § 2 u.p.e.a. trzy przesłanki umorzenia, podlegają rozpatrzeniu nie tylko z punktu widzenia sytuacji ekonomiczno-finansowej wnioskodawcy, ale także z uwzględnieniem bieżącego stanu finansów ubezpieczeń społecznych.

Istotna jest zatem również kwestia ważnego interesu publicznego, w ramach którego trzeba w szczególności ustalić, czy trudności płatnicze wnioskodawcy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Należy też dokonać oceny szans i możliwości poprawy sytuacji finansowej. W tym kontekście organ egzekucyjny wskazał, że obecnie Skarżący stara się o przyznanie świadczenia rentowego, co w perspektywie najbliższych miesięcy będzie miało wpływ na sytuację finansową Skarżącego, a zatem jego trudna sytuacja nie ma charakteru trwałego. W odniesieniu zaś do ostatniej przesłanki wskazał, że poza kosztami egzekucyjnymi Skarżący jest zobowiązany do zapłaty zaległych składek za pracowników, zatem ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych nie spowoduje niewspółmiernych wydatków egzekucyjnych. Organ egzekucyjny wyjaśnił ponadto, że z uwagi na tzw. uznanie administracyjne, nawet w przypadku gdy ustalone zostanie, że występują przesłanki do umorzenia kosztów egzekucyjnych, organ może odmówić ich umorzenia.

3. W zażaleniu na ww. postanowienie Skarżący podniósł, że nie przyznano mu świadczenia rentowego, o które się starał, dlatego jego sytuacja materialna nie uległa zmianie. Dodał, że wszystko co się dzieje wpływa bardzo negatywnie na jego stan zdrowia. Wniósł więc o umorzenie kosztów egzekucyjnych. Załączył także orzeczenie komisji lekarskiej z dnia [...] r. ustalającej, że nie jest on niezdolny do pracy (co skutkowało odmową przyznania renty).

W dniu 3 grudnia 2018 r. do organu nadzoru wpłynęło pismo Skarżącego, w którym wskazał, że przez całe życie starał się respektować dla całego społeczeństwa wartości takie jak bezpieczeństwo i sprawiedliwość oraz stwierdził, iż nigdy nie wykorzystywał sytuacji, żeby obciążać Państwo, opłacał składki i podatki przez 30 lat. Dodał, że ciężka choroba ([...]) spowodowała, że nie myślał racjonalnie i nie wyrejestrował firmy, która nie przynosiła żadnych dochodów. W tej chwili nie ma nic, odmówiono mu prawa do renty i "uzdrowiono", a on prawie po [...] jest wrakiem człowieka, który nie ma sił żeby podjąć pracę, choćby dorywczą. Skarżący ponownie zwrócił się o umorzenie kosztów egzekucyjnych.

4. Postanowieniem z [...] 2019 r. nr [...] Dyrektor IAS utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie, podzielając ocenę dokonaną przez organ egzekucyjny w zakresie nieistnienia w sprawie przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych. Organ nadzoru, powołując treść art. 64e § 1 i § 2 pkt 1-3 u.p.e.a. wyjaśnił, że ustawodawca, mając na względzie nadzwyczajny charakter ulg w spłacie kosztów egzekucyjnych, poza wskazanymi w art. 64e § 2 u.p.e.a. przesłankami, wprowadził też konstrukcję uznania administracyjnego (posłużył się sformułowaniem "może umorzyć"', a nie "umarza"), co oznacza, że nawet po spełnieniu ww. przesłanek organ nie ma powinności przyznania ulgi. Przy czym, podmiot rozpatrujący wniosek o umorzenie jest uprawniony do jego załatwienia wyłącznie w granicach zakreślonych przez art. 64e § 2 u.p.e.a., a ciężar dowodu spoczywa wyłącznie na wnioskodawcy. Podkreślił, że choć rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia kosztów postępowania ma uznaniowy charakter, to w każdym przypadku organ jest zobligowany zgodnie z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. do jego wnikliwego rozpoznania (po uprzednim prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego), co powinno znaleźć odzwierciedlenie w treści uzasadnienia postanowienia.

W ocenie organu nadzoru, organ egzekucyjny podjął działania niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy gromadząc dowody w celu ustalenia wystąpienia ustawowych przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych. Organ nadzoru wskazał, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że Skarżący nie uzyskuje żadnego dochodu, nie posiada ruchomości, nie posiada nieruchomości, zamieszkuje u żony, z którą ma rozdzielność majątkową. Według oświadczenia Skarżącego, w utrzymaniu pomaga mu rodzina i znajomi. Zdaniem organu nadzoru, sytuacja finansowa i materialna Skarżącego nie przejawia okoliczności nadzwyczajnych i wyjątkowych na tle ogółu społeczeństwa. Zaznaczył, że choć Skarżący wielokrotnie podkreślał, iż ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie podjąć żadnej pracy (nawet dorywczej), to jak wynika z orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z [...] 2018 r. Skarżący nie jest niezdolny do pracy.

W orzeczeniu tym wskazano bowiem, że rozpoznane schorzenia nie skutkują obecnie naruszeniem sprawności organizmu, powodującym ograniczenie zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. W ocenie organu nadzoru, problemy zdrowotne nie mogą stanowić samoistnej przesłanki do umorzenia kosztów egzekucyjnych. Organ nadzoru wskazał też, powołując treść art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r., że Skarżący przy tak złej sytuacji finansowej (jak też sam twierdzi) nie uprawdopodobnił, iż stara się w inny sposób o pomoc ze strony Państwa np. socjalną, co znacznie poprawiłoby jego sytuację finansową.

W ocenie organu nadzoru brak jest w sprawie okoliczności, które przemawiałyby za umorzeniem kosztów egzekucyjnych. Organ nadzoru przyjął bowiem, że nie ma przeszkód zdrowotnych aby Skarżący znalazł pracę odpowiadającą swoim kwalifikacjom, co spowoduje, iż realne będzie uregulowanie przedmiotowych kosztów egzekucyjnych, wobec czego ich umorzenie byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. Zatem zdaniem organu nie została spełniona przesłanka, wymieniona w art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a., tj. że Skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla jego sytuacji finansowej.

Dalej organ nadzoru przyjął, że brak jest również przesłanki wymienionej w 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a., tj. ważnego interesu publicznego przemawiającej za umorzeniem kosztów egzekucyjnych, bowiem w tej sprawie nie występują okoliczności, które niewątpliwie wiązałyby się z koniecznością sięgnięcia do dochodów budżetu państwa. Wedle organu nadzoru nie wystąpiła też przesłanka z art. 64e § 2 pkt 3 u.p.e.a., zgodnie z którą koszty egzekucyjne mogą być umorzone, jeżeli ściągnięcie tych kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne. Treść tego przepisu wskazuje, że odnosi się ona do stanu przyszłego, w którym potencjalnie może dojść do ściągnięcia kosztów. Taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła, ponieważ postępowanie egzekucyjne jest w toku. Organ nadzoru dodał, że za przyznaniem Skarżącemu wnioskowanej ulgi nie przemawiają również okoliczności powstania kosztów egzekucyjnych.

W analizowanej sprawie przedmiotowa zaległość nie powstała w wyniku nadzwyczajnych zdarzeń, niezależnych od Skarżącego, lecz jest konsekwencją podejmowanych świadomych decyzji gospodarczych, mieszczących się w ramach ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej. Należności objęte postępowaniem powstały bowiem w wyniku przymusowego egzekwowania składek nie odprowadzanych przez Skarżącego, które na jego wniosek w znacznej części zostały umorzone decyzją z [...] 2018 r. nr [...].

1. 2. Postępowanie przed sądem I instancji.

1. 1. Na postanowienie Dyrektora IAS Skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, w której stwierdził, że nie zgadza się z wydanym postanowieniem. Powołując się na wskazaną już w lipcu 2018 r. tragiczną sytuację finansową podniósł, że nie rozumie stwierdzenia, że poniesienie kosztów egzekucyjnych nie pozostawia uszczerbku dla jego sytuacji finansowej, której nie ma. Skarżący podkreślił, że w jego życiu od tamtej pory nic się nie zmieniło, a wręcz przeciwnie po ostatnim badaniu (czeka na konsultację z lekarzem prowadzącym) najprawdopodobniej uaktywnił się [...].
2. 2. Odpowiadając na skargę Dyrektor IAS wniósł o odrzucenie skargi z powodu wniesienia jej z uchybieniem terminu, a z ostrożności procesowej – o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu.
3. 3. Postanowieniem z 29 sierpnia 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny (WSA) we Wrocławiu odrzucił skargę, jako spóźnioną.

Ustanowiony dla Skarżącego pełnomocnik z urzędu złożył wniosek o przywrócenie uchybionego terminu, który został uwzględniony postanowieniem WSA we Wrocławiu z 21 października 2019 r.

1. 4. Do wniosku o przywrócenie terminu pełnomocnik Skarżącego załączył sporządzoną przez siebie skargę z 10 września 2019 r., w której podtrzymał twierdzenia zawarte w skardze wniesionej przez Skarżącego. Ponadto zarzucił naruszenie art. 7 oraz 80 K.p.a. przez zaniechanie podjęcia wszelkich czynności zmierzających do wyjaśnienia sprawy oraz dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału zgromadzonego w sprawie, w szczególności dokumentacji medycznej, która w sposób oczywisty uzasadniała wniosek Skarżącego w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych, gdyż wynika z niej, że stan zdrowia i sytuacja życiowa Skarżącego wypełnia dyspozycję zawartą w art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a. Wobec powyższego pełnomocnik Skarżącego wniósł o uchylenie postanowienia organu I i II instancji oraz umorzenie kosztów egzekucyjnych wynikających z tytułów egzekucyjnych objętych zaskarżonymi postanowieniami. Nadto, wniósł o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego, które nie zostały pokryte w całości ani w części.
2. 5. W piśmie procesowym z 19 listopada 2019 r. Dyrektor IAS w odpowiedzi na doręczony odpis skargi sporządzonej przez pełnomocnika Skarżącego, podtrzymał dotychczasowy wniosek o oddalenie skargi.

1. 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

1. 1. Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
2. 2. Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. – dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej i stosuje środki określone w ustawie, w tym - stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) - bada legalność zaskarżonego aktu administracyjnego nie będąc w sprawowaniu tej kontroli związany granicami skargi – zarzutami, wnioskami oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a nie mającego zastosowania w sprawie (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Przepis art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. ogranicza podstawy prawne uwzględnienia skargi do stwierdzenia naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
3. 3. Przedmiotem skargi jest postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we W., utrzymujące w mocy rozstrzygnięcie Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych we W., odmawiające Skarżącemu umorzenia należności z tytułu kosztów egzekucyjnych.

Na wstępie należy zauważyć, że rozstrzygnięcia podejmowane przez organy w trybie art. 64e § 2 u.p.e.a. należą do rozstrzygnięć podejmowanych w ramach tzw. uznania administracyjnego. Zgodnie treścią powyższego przepisu, koszty egzekucyjne mogą być umorzone, jeżeli: 1) stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej;

1. 2) za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny;
2. 3) ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne.

Orzeczenie w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych, o którym mowa w art. 64e § 2 u.p.e.a., ma zatem charakter uznaniowy. W konsekwencji, nawet jeżeli organ ustali, że w sprawie występuje sytuacja, o której mowa w treści powołanego wyżej przepisu, będzie to oznaczało powstanie koniecznej przesłanki do rozważenia możliwości umorzenia danej należności ale nie obowiązek organu do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia. Organ, dysponując możliwością wyboru takiego lub innego orzeczenia, ma jednak zawsze obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia w uzasadnieniu, dlaczego podjął właśnie takie, a nie inne rozstrzygnięcie. Swoboda w rozstrzygnięciu przyznana organom nie oznacza dowolności, albowiem orzeczenia z zakresu uznania administracyjnego podlegają kontroli sądu administracyjnego. Zgodnie z poglądem powszechnie przyjętym w orzecznictwie sądów administracyjnych, kontrola ta jest jednak ograniczona, a sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może poddawać ocenie, czy dokonany przez organ wybór jest trafny.

Oznacza to, że sąd nie jest uprawniony do badania merytorycznej zasadności tego typu rozstrzygnięć (por. wyrok NSA z dnia 21.02.2012 r. w sprawie o sygn. akt II FSK 1652/10, dostępny na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA). W granicach kognicji sądu mieści się natomiast kontrola legalności zaskarżonego aktu, a zatem jego zgodność zarówno z przepisami prawa materialnego, jak również z przepisami proceduralnymi poprzez ocenę, czy organ prawidłowo zgromadził materiał dowodowy oraz czy wyciągnięte przezeń merytoryczne wnioski są logiczne i poprawne i odnajdują uzasadnienie w zebranym w sprawie materiale dowodowym. Uznanie administracyjne obliguje organ do rzetelnego, pełnego i wszechstronnego zebrania i oceny materiału dowodowego i wyczerpującego uzasadnienia podstaw wydanego rozstrzygnięcia.

W sprawie o umorzenie należności na organie administracyjnym spoczywa więc obowiązek nie tylko dokładnego ustalenia i analizy stanu faktycznego, ale i należytego rozważenia wystąpienia przesłanek umorzenia. Negatywne zaś rozstrzygnięcie w sprawie powinno być szczególnie przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 28.08.2008 r. w sprawie o sygn. akt I SA/Kr 576/08, CBOSA).

4. Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie organy obu instancji nie dochowały powyższych wymogów. W sprawie zabrakło pełnej analizy zarówno pierwszej przesłanki umorzenia wymienionej w art. 64e § 2 u.p.e.a. (nieściągalności obowiązku lub braku możliwości poniesienia kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla sytuacji finansowej zobowiązanego), jak i drugiej przesłanki dotyczącej ważnego interesu publicznego. Ponadto interpretacja obu tych przesłanek w zakresie przedstawionym przez organy była w ocenie Sądu nieprawidłowa. Ostatnia, trzecia przesłanka wymieniona w tym przepisie (niewspółmierność wydatków w sytuacji ściągnięcia tylko kosztów egzekucyjnych), jak słusznie stwierdziły organy, w sprawie nie wystąpiła z uwagi na toczące się postępowanie egzekucyjne.

5. W pierwszej kolejności trzeba wskazać, że przesłanka zawarta w art. 64 § 2 pkt 1 u.p.e.a. została sformułowana przez ustawodawcę alternatywnie. Występuje ona zarówno wtedy, gdy stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku, jak również wtedy, gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej. Wykładnia systemowa wewnętrzna przypadków objętych jedną przesłanką umorzenia, w sytuacji sformułowania przez ustawodawcę zamkniętego katalogu przesłanek umorzenia, nakazuje ich interpretację w sposób spójny aksjologicznie. Nieściągalność obowiązku zachodzi wtedy, gdy w wyniku czynności egzekucyjnych stwierdzono brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję i wskazany brak majątku ma charakter trwały. Wykazanie przez zobowiązanego, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej również podlega ocenie w kontekście trwałego charakteru braku majątku, z którego może być prowadzona egzekucja.

Zauważyć należy, że organ I instancji stwierdził w wydanym postanowieniu, że Skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej. Jednocześnie podniósł, że skoro Skarżący ubiega się o przyznanie świadczenia rentowego, to jego trudna sytuacja nie ma charakteru trwałego i umorzenie kosztów egzekucyjnych byłoby przedwczesne. Organ odwoławczy, dysponował natomiast złożonym przez Skarżącego dowodem w postaci orzeczenia komisji lekarskiej ZUS Oddział we W. z dnia [...] 2018 r., ustalającego, że Skarżący nie jest niezdolny do pracy. W oparciu o powyższe orzeczenie organ ten wskazał, że nie ma przeszkód zdrowotnych aby Skarżący mógł podjąć pracę, co spowoduje, że realne będzie uregulowanie przedmiotowych kosztów.

Tym samym zdaniem organu nie została przesłanka wymieniona w art. 64e § 2 u.p.e.a. dotycząca wykazania, że Strona nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej. Wskazano też, że problemy zdrowotne nie mogą stanowić samoistnej przesłanki do umorzenia kosztów egzekucyjnych.

Zdaniem Sądu organy nie wzięły pod uwagę, że orzeczenie komisji lekarskiej ZUS o braku niezdolności do pracy nie jest jedynym dowodem na okoliczności istotne dla sprawy, ani też dowodem najistotniejszym. Trzeba bowiem wziąć pod uwagę, iż Skarżący wskazał m.in., że (cyt.) po [...] jest "wrakiem" i nie ma sił na podjęcie pracy, choćby nawet dorywczej. Wobec takiej konstatacji Skarżącego, należało więc ocenić jego możliwości zarobkowe nie tylko w oparciu o treść orzeczenia komisji lekarskiej ale również z uwzględnieniem podanych przez niego okoliczności dotyczących konsekwencji psychofizycznych zarówno samej choroby [...], jak i długotrwałego, wyniszczającego leczenia. Oceny takiej organy w sprawie w ogóle się jednak nie podjęły, w zasadzie ograniczając się do stwierdzenia, że skoro Skarżący według orzeczenia komisji lekarskiej ZUS nie jest niezdolny do pracy, to może pracować i polepszyć swoją sytuację finansową.

Rozumowanie organów cechuje zatem schematyzm i brak uwzględnienia istotnych okoliczności dotyczących sytuacji życiowej, w tym stanu psychofizycznego, w jakim znalazł się Skarżący. Zasady doświadczenia życiowego wskazują, że nie tylko choroba [...] ale i samo leczenie - [...] (zwłaszcza tak długotrwała) ma negatywny wpływ na stan psychofizyczny danej osoby, prowadząc do wycieńczenia organizmu, nie mówiąc już o konsekwencjach w psychice człowieka. Nie chodzi tu zatem wyłącznie o obiektywne, "na chłodno" ocenione możliwości zarobkowe ale o uwzględnienie pełnej sytuacji życiowej, ogólnego stanu fizycznego i psychicznego człowieka, który przeszedł chorobę [...] i nie ma życiowej motywacji, obawia się o wznowę, jest wycieńczony samą chorobą i długim, wyniszczającym leczeniem. Okoliczności te wskazywał Skarżący w toku postępowania i należało je właściwie ocenić. Oceny takiej w sprawie jednak zabrakło.

Wskazać przy tym należy, że w niniejszej sprawie przy ocenie stanowiska organu nie sposób pominąć, że orzeczenie o braku niezdolności Skarżącego do pracy zostało wydane przez komisję lekarską ZUS, a postanowienie w pierwszej instancji wydał Dyrektor Oddziału ZUS we W.. Nie podważając w tym miejscu w żaden sposób waloru dokumentów wydawanych przez wyżej wskazane komisje, należy jednak zwrócić uwagę, że organy orzekające w sprawie, dostrzegając specyfikę struktury w której funkcjonują, powinny mieć na względzie zachowanie transparentności podejmowanych przez siebie działań i w tym kontekście powinny oceniać walor poszczególnych dowodów zgromadzonych w sprawie. Powyższe nabiera szczególnego znaczenia w sytuacji, gdy Strona de facto kwestionuje znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy omawianego dowodu (podając inne okoliczności mające istotny wpływ na jej sytuację finansową i wskazywany brak możliwości jej polepszenia), a dowód ten miał dla organu decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia.

Wobec powyższego, organy powinny tym bardziej poddać szczególnie wnikliwej analizie kwestię wykazania przez Stronę przesłanki umorzenia przedmiotowych kosztów, nie zaś opierać się wyłącznie na treści orzeczenia komisji lekarskiej, tym bardziej, że Skarżący podawał w tej mierze również i inne, wskazane już wyżej argumenty, których ocena nie została w ogóle dokonana.

W dalszej kolejności zauważyć należy, że w treści uzasadnienia organu odwoławczego brak jest wskazania w sposób dokładny, jakie konkretnie zdaniem organu są ewentualne możliwości zarobkowe Skarżącego. Jeśli organ mimo wszystko uważa, że Skarżący w obecnej sytuacji mógłby podjąć pracę (co w ocenie Sądu jest oceną wyrażoną stanowczo przedwcześnie ze względu na wskazane przez Skarżącego istotne okoliczności świadczące przeciwko tej tezie), to winien wówczas wskazać, na jakim ewentualnie stanowisku i z jakimi konkretnie zarobkami, tak aby ocena ewentualnych możliwości zarobkowych była rzeczywista i pełna.

Ponadto Sąd zauważa, że przedmiotem postępowania w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych jest zasadniczo badanie powodów uniemożliwiających ich zapłacenie, zaś ocena w tym przedmiocie powinna być dokonana według stanu na dzień wydawania postanowienia, odnosząc się przede wszystkim do realiów istniejących w tym czasie (por. analogicznie w sprawie dotyczącej zobowiązań podatkowych - wyrok WSA w Warszawie z dnia 27.06.2013 r., sygn. akt III SA/Wa 3005/12, CBOSA). Zatem ustalenie okoliczności towarzyszących powstaniu należności egzekwowanych w zasadzie nie powinno być istotnym kryterium oceny organu. Przesłanka umorzenia kosztów egzekucyjnych określona w art. 64e § 2 u.p.e.a. została sformułowana w taki sposób, że odnosi się ona wprost do sytuacji zobowiązanego w okresie prowadzenia egzekucji – chodzi w niej bowiem o nieściągalność obowiązku lub brak możliwości poniesienia kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla sytuacji finansowej osoby zobowiązanej.

Wobec tego, jeśli przy ocenie występowania w sprawie omawianej przesłanki organy odnoszą się do sytuacji o charakterze nadzwyczajnym czy zdarzeń losowych, to kwestia ta winna dotyczyć przede wszystkim braku możliwości uregulowania należności, nie zaś odnosić się zasadniczo do okoliczności ich powstania. Organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji błędnie nadaje natomiast znaczenie okolicznościom powstania egzekwowanej należności, stwierdzając, że powstała ona na skutek zwykłych realiów życia gospodarczego i jest konsekwencją świadomie podjętych decyzji (Skarżący nie uiścił należnych składek na ubezpieczenie społeczne). Z natury rzeczy zaległość z tytułu składek wynika właśnie z ich niezapłacenia. Tak podniesiona teza nie przystaje do okoliczności niniejszej sprawy i wskazuje na schematyzm w działaniu organu, co stanowi wyraz zaniechania oceny omawianej przesłanki z uwzględnieniem kwestii podnoszonego braku możliwości uregulowania przez Skarżącego przedmiotowych kosztów.

Organ winien był bowiem uwzględnić i poddać ocenie wskazane przez Skarżącego okoliczności świadczące o tym, że brak zapłaty samych kosztów egzekucyjnych jest wynikiem przyczyn od niego niezależnych, jaką jest choroba [...] i długotrwałe, wyniszczające leczenie, czego jednak nie uczynił. Na marginesie, jeśli już organ podjął się oceny okoliczności towarzyszących powstaniu samej należności z tytułu składek, to winien był wziąć pod uwagę i rozważyć, że – jak kilkakrotnie podnosił Skarżący – na brak zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne również miała wpływ rozpoznana u niego choroba [...] i wdrożone leczenie.

Nie sposób też nie zauważyć, że wskazywane przez Skarżącego okoliczności miały dla organu I instancji walor na tyle przekonujący, że należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zostały przez ten organ w znacznej części umorzone, na co organ odwoławczy sam zwrócił uwagę w treści zaskarżonego postanowienia.

Z kolei do stwierdzeń organu odwoławczego, dotyczących zarzucanego braku starań Skarżącego o uzyskanie pomocy społecznej, Sąd odniesie się w kolejnym punkcie uzasadnienia. Wprawdzie stwierdzenia te zostały wyrażone przy analizie występowania pierwszej przesłanki z art. 64e § 2 u.p.e.a., jednak zdaniem Sądu mają one również znaczenie dla oceny drugiej z tych przesłanek.

1. 3.6. W ocenie Sądu dokonana przez organy w niniejszej sprawie analiza przesłanki ważnego interesu publicznego również była nieprawidłowa.

W pierwszej kolejności należy zgodzić się z organami, że ważny interes publiczny należy rozumieć jako dyrektywę postępowania, nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy publicznej, sprawność działania aparatu państwowego itp. Z kolei na gruncie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji rozumienie przesłanki umorzenia kosztów egzekucyjnych winno uwzględniać obowiązek prowadzenia egzekucji administracyjnej, której przedmiotem są obowiązki o charakterze administracyjnym, a więc obowiązki wobec Państwa, jak również konieczność zrealizowania celów egzekucji administracyjnej (por. wyrok NSA z 27 listopada 2013 r., sygn. akt II FSK 1637/13, publ. CBOSA) Pamiętać jednak należy, że ustalanie "interesu publicznego" pozostaje w związku z całokształtem okoliczności towarzyszących danemu konkretnemu stanowi faktycznemu, każdej indywidualnie ocenianej sprawy i nie nadaje się do uniwersalnego unormowania prawnego (wyrok NSA z dnia 28.05.2013 r. w sprawie o sygn. akt II FSK 1999/11, CBOSA).

Pojęcie interesu publicznego wymaga zatem każdorazowo dokonania oceny skutków rozstrzygnięć prawnych z punktu widzenia respektowania wartości, które kryć się mogą pod tym pojęciem. Dodatkowo określenie, że tak rozumiany interes publiczny ma być "ważny" oznacza taki, od którego wiele zależy, mający dużą wagę, duże znaczenie, znaczący, doniosły, cenny. Określenie to zatem wymaga dodatkowo wykazania, że ustalenie istnienia tej przesłanki musi mieć szczególnie doniosłe znaczenie z uwagi na wartości respektowane przez ogół społeczeństwa (por. wyrok NSA z dnia 27 września 2016 r. sygn. akt II FSK 1199/15, publ. CBOSA). Z drugiej strony, trzeba również wskazać, że sądy administracyjne definiowały pojęcie ważnego interesu publicznego, wskazując, iż jest to sytuacja, gdy zapłata należności spowoduje konieczność sięgania przez daną osobę do środków pomocy państwa, gdyż nie będzie ona w stanie zaspakajać swoich potrzeb materialnych (por. np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 27.06.2013 r., III SA/Wa 3005/12, CBOSA).

Trzeba też zauważyć, że wprowadzenie do przepisu art. 64e § 2 u.p.e.a. przesłanki ważnego interesu publicznego oznacza, że ustawodawca przewidział sytuacje, w których odstąpienie od dochodzenia należności podatkowych będzie zbieżne z tymże interesem. Warto w tym miejscu przywołać tezę zawartą w wyroku NSA z dnia 10.02.2016 r. w sprawie o sygn. akt II FSK 3139/13, (CBOSA), wydanego na tle stanu faktycznego dotyczącego ulg podatkowych, zgodnie z którą odnoszenie rozumienia przesłanki interesu publicznego wyłącznie do zasady, którą jest terminowe płacenie podatków, a także do nadzwyczajnych okoliczności powstania zaległości, jest nieuprawnionym zawężeniem tego pojęcia.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni aprobuje i podziela cytowane wyżej poglądy, stwierdzając ich aktualność na gruncie sprawy dotyczącej umorzenia kosztów egzekucyjnych. Warto również zwrócić uwagę na tezę zawartą w wyroku NSA z dnia 27.02.2013 r. w sprawie o sygn. akt II FSK 1351/11, zgodnie z którą ustalenie przez organ podatkowy kwestii istnienia przesłanki interesu publicznego wiąże się z koniecznością ważenia relacji w dwóch płaszczyznach – zasady terminowego płacenia podatków w pełnej wysokości i wyjątku od tej zasady, polegającego na zastosowaniu indywidualnej ulgi podatkowej; organ zaś w danym przypadku powinien ustalić, co jest korzystniejsze z punktu widzenia interesu publicznego - dochodzenie należności czy zastosowanie ulgi. Chodzi zatem o to, by wskutek dochodzenia należności, Państwo nie poniosło w efekcie kosztów większych, niż w wypadku zaniechania korzystania z tego uprawnienia.

Pogląd ów Sąd w całej rozciągłości podziela. W ocenie Sądu zajdzie on zastosowanie również na gruncie przepisów ustanawiających przesłanki umorzenia kosztów egzekucyjnych. Zdaniem Sądu, wzgląd na ekonomiczne konsekwencje dochodzenia należności z tytułu kosztów egzekucyjnych (mające przełożenie na sytuację całego społeczeństwa, ponoszącego realny koszt z tego tytułu) ma istotne znaczenie również przy dokonywaniu oceny przesłanki ważnego interesu publicznego. Biorąc to pod uwagę, Sąd zaznacza, że na organie orzekającym w przedmiocie umorzenia omawianych kosztów egzekucyjnych, w ramach analizy omawianej tu przesłanki spoczywa także obowiązek rzetelnej oceny w świetle realiów indywidualnej sprawy, czy ekonomiczne konsekwencje dochodzenia od zobowiązanego tych należności będą korzystne z punktu widzenia ważnego interesu publicznego.

W tym kontekście Sąd zauważa, że organ odwoławczy w swojej analizie w zasadzie ograniczył się do wskazania, że ważny interes publiczny należy odnosić do respektowania wartości wspólnych dla całego społeczeństwa oraz do lakonicznego i schematycznego stwierdzenia, że zdaniem organu w sprawie nie występują okoliczności, które wiązałyby się z koniecznością sięgnięcia do dochodów budżetu państwa. Organ nie dokonał praktycznie żadnej analizy, czy w istocie korzystniejsza z punktu widzenia ważnego interesu publicznego jest odmowa czy umorzenie kosztów egzekucyjnych należnych od Skarżącego.

Co więcej, organ odwoławczy wskazał, że w jego ocenie Skarżący nie uprawdopodobnił, że stara się o pomoc społeczną ze strony Państwa w celu poprawy swojej ciężkiej sytuacji finansowej, a tym samym organ ten negatywnie ocenił brak podjęcia przez niego takich działań. Zauważyć należy, że takie rozumowanie organu sprzeciwia się wyłożonym powyżej zasadom interpretowania przesłanki ważnego interesu publicznego. Otóż organ, który winien był rozważyć, czy korzystniejsze z punktu widzenia ważnego interesu publicznego jest dochodzenie należności z tytułu przedmiotowych kosztów czy ich umorzenie (uwzględniając to, że osoba, której takiego umorzenia odmówiono, znajdująca się w bardzo trudnej sytuacji życiowej, będzie skłonna korzystać z pomocy społecznej, generując w ten sposób koszty społeczne), de facto zarzucił Stronie, że nie korzysta z pomocy Państwa. Trudno oprzeć się wrażeniu, że organ tym samym wiąże potencjalną możliwość pokrycia przez Skarżącego należności z tytułu kosztów egzekucyjnych z wystąpieniem przez niego o pomoc społeczną.

Innymi słowy, organ zdaje się oczekiwać od Skarżącego, żeby zwrócił się o taką pomoc, czego efektem byłoby zwiększenie szans na zaspokojenie przedmiotowych należności. Nie ulega bowiem wątpliwości, że Strona aktualnie nie posiada środków na zapłatę zaległych kosztów egzekucyjnych. Rozumowanie organu opiera się ponadto na nieprawidłowym założeniu, dotyczącym istoty pomocy społecznej, która ma na celu wsparcie osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia podstawowych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1508 ze zm.). Zatem celem pomocy społecznej i jej istotą z pewnością nie jest przeznaczanie przez Skarb Państwa środków na zaspokojenie jakichkolwiek egzekwowanych należności.

Jak już wyżej wskazano, ocena omawianej przesłanki winna zmierzać do uniknięcia sytuacji, w której wskutek dochodzenia należności, Państwo poniesie w efekcie większe koszty, niż w wypadku zaniechania korzystania z tego uprawnienia. Organ nie tylko nie podjął się dokonania oceny pod tym kątem ale wręcz zasugerował, że Skarżący winien zwrócić się do Państwa o pomoc społeczną w celu polepszenia swojej sytuacji finansowej, co w domyśle miałoby zwiększyć możliwości wyegzekwowania od niego należnej kwoty. Takie rozumowanie jest nieprawidłowe i nieracjonalne, ponieważ w istocie zmierza do - potocznie rzecz ujmując - sfinansowania zapłaty należności wobec Skarbu Państwa z tytułu kosztów egzekucyjnych kwotami, które ten sam Skarb Państwa mógłby ewentualnie wypłacić Skarżącemu z tytułu udzielonej pomocy społecznej.

7. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu w sprawie nie poddano odpowiednio wnikliwej analizie przesłanki dotyczącej nieściągalności obowiązku lub braku możliwości poniesienia kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla sytuacji finansowej zobowiązanego oraz przesłanki ważnego interesu publicznego, a przy tym przesłanki te – w zakresie w jakim były analizowane - nieprawidłowo zinterpretowano. Wszystko to skutkowało odmową umorzenia należności z tytułu kosztów egzekucyjnych bez dostatecznego rozważenia okoliczności będących podstawą umorzenia. Powyższe narusza zarówno treść art. 7 k.p.a., ustanawiającego zasadę prawdy obiektywnej, jak i stanowiącego jej rozwinięcie przepisu art. 77 § 1 k.p.a., a ponadto przepisu art. 80 k.p.a., wprowadzającego zasadę swobodnej oceny dowodów.

8. Trzeba w tym miejscu jeszcze zauważyć, że włączenie do akt sprawy przez organ I instancji dokumentacji złożonej do wniosku Skarżącego z dnia 2 lipca 2018 r. o umorzenie należności z tytułu składek dokumentacji dotyczącej jego stanu rodzinnego, majątkowego oraz zdrowotnego, choć słuszne i potrzebne, odbyło się jednak bez wydania odpowiedniego postanowienia dowodowego. W doktrynie jest niesporne i wynika to wprost z treści art. 77 § 2 k.p.a., że dopuszczenie środka dowodowego następuje w formie postanowienia (por. B. Adamiak, J. Borkowski "Kodeks Postępowania Administracyjnego. Komentarz" Wyd. C.H.Beck, Warszawa 2003 r., s. 388; M. Jaśkowska, A. Wróbel "Kodeks Postępowania Administracyjnego. Komentarz" Zakamycze 2005 r., s. 496-497). Naruszenie to, aczkolwiek nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy, wymaga jednak zaznaczenia i winno zostać usunięte.

9. Z powołanych w uzasadnieniu względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a,. należało uchylić zaskarżone postanowienie. Z uwagi na przyznane Skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości i ustanowienia adwokata z urzędu, Sąd nie orzekał w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania w niniejszej sprawie.

10. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ odwoławczy zobowiązany będzie w pierwszej kolejności rozważyć kwestię ewentualnego uchylenia postanowienia organu I instancji, biorąc pod uwagę konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy. W sprawie należy dokonać wszechstronnej analizy sytuacji Skarżącego, w tym znaczenia przywołanych przez niego szczególnych okoliczności, a następnie dokonać oceny - zgodnie ze wskazaniami zawartymi w uzasadnieniu wyroku – czy w sprawie występują przesłanki umorzenia kosztów egzekucyjnych z art. 64e § 2 u.p.e.a. Dopiero właściwe ustalenia oraz prawidłowa, dogłębna i indywidualna ocena w tym zakresie, odnosząca się do wszystkich okoliczności sprawy, otworzyć mogą organom drogę do skorzystania z uznania, zgodnie z należycie umotywowanym przekonaniem.