Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 5 listopada 2020 r. sygn. akt I SA/Go 178/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim, po rozpoznaniu sprawy w trybie uproszczonym, oddalił w całości skargę K.J. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] stycznia 2020 r. w przedmiocie płatności rolno-środowisko-klimatycznej (PROW 2014-2020) na rok 2018. Odpis ww. wyroku wraz z uzasadnieniem doręczono skarżącej 7 stycznia 2021 r.
Pismem z dnia [...] lutego 2021 r. K.J. wniosła o zwolnienie od kosztów kasacyjnych oraz ustanowienie w sprawie pełnomocnika z urzędu.
W nadesłanym w dniu 10 marca 2021 r. formularzu PPF podniosła, że samotnie wychowuje 11-letnią córkę. Na córkę nie otrzymuje alimentów. Posiada dom mieszkalny o pow. 100m², działkę o pow. 571m² zabudowaną budynkiem do remontu, gospodarstwo rolne o pow. 31,48 ha, w tym grunty orne o pow. 24,83 ha i pastwiska, łąki o pow. 6,65 ha, a także ciągnik rolniczy, pług, agregat uprawowo-siewny, kombajn, opryskiwacz i rozsiewacz nawozów. Utrzymuje się z produkcji rolnej, jednak od dwóch lat susza powoduje utratę plonów; wg Komisji Suszowej w 2018 r. straty wyniosły 59,6% w uprawach całego gospodarstwa, a w 2019 r. 53,58%. Jako dochód roczny za 2020 rok skarżąca zadeklarowała kwotę 61.208 zł (dochód wg GUS), zaś zobowiązania i wydatki określiła w wysokości 74.125 zł rocznie, w tym: spłata kredytu - 31.148 zł, podatek - 3.261 zł, KRUS - 1.744 zł, prąd - 2.812 zł, paliwo - 15.440 zł, ubezpieczenie upraw - 311 zł, ubezpieczenie budynku - 369 zł, ubezpieczenie maszyn - 501 zł, zakup nawozów 17.539 zł, a także opłaty za wodę i ścieki 1.000 zł.
Ponieważ treść ww. oświadczeń nie była wystarczająca do ustalenia rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącej, wezwano ją do przedłożenia dodatkowych dokumentów i informacji:
- - oświadczenia w zakresie rozmiaru i rodzaju prowadzonej działalności rolniczej, wykazanie wielkość przychodu ze sprzedaży płodów rolnych oraz wykazanie kosztów prowadzenia działalności rolniczej za 2020 rok,
- - dokumentów dotyczących wysokości dopłat rolniczych przekazanych skarżącej w latach 2019-2020,
- - kopii wszystkich złożonych przez skarżącą zeznań podatkowych za rok 2020, o ile zostały sporządzone,
- - wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych i lokat skarżącej obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich likwidacji - zaświadczenia z banku o ich likwidacji,
- - oświadczenia, czy skarżąca otrzymuje pomoc finansową na dziecko, jeśli tak to należy wykazać jej formę i wysokość za ostatnie trzy miesiące oraz sposób wypłaty środków (np. przelew bankowy, wypłata gotówką),
- - oświadczenia o przyczynie nieotrzymywania alimentów na rzecz małoletniej córki wraz z wyjaśnieniem, czy skarżąca ubiegała się o ich wypłatę z Funduszu Alimentacyjnego; jeżeli zaś skarżąca zrezygnowała z ubiegania się o przyznanie alimentów - złożenia oświadczenia z jakiej przyczyny,
- - oświadczenia, czy skarżąca korzysta z pomocy finansowej czy rzeczowej ze strony państwa, od osób trzecich, jeśli tak to należy wykazać ich formę i wysokość oraz sposób wypłaty środków za ostatnie trzy miesiące, a w przypadku pomocy od osób trzecich - oświadczeń tych osób o udzielaniu pomocy, jej formy i wysokości,
- - oświadczenia o kosztach utrzymania skarżącej i osób wspólnie z nią zamieszkujących, z wyszczególnieniem kwot przeznaczanych na konkretne cele (w tym m.in. opłaty za energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wodę, odbiór nieczystości, telefon, telewizja, internet itp.) w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz źródeł ich finansowania.
W odpowiedzi skarżąca poinformowała, że z powodu zagrożenia epidemiologicznego i stanu epidemii ogłoszonej z powodu COVID-19 oraz okresu świąt wielkanocnych nie jest w stanie przedłożyć żądanych dokumentów. Dodała, że oczekiwanie na dokumenty w urzędach uległy wydłużeniu z powodu narastającego zagrożenia wirusowego w kraju. Oświadczyła nadto, że w 2021 r. jej gospodarstwo rolne zmniejszyło się, ponieważ zrezygnowała z uprawy działki [...]o pow. 8,0007 ha. Z tego powodu jej dochód jest mniejszy w porównaniu do otrzymywanego w latach 2019-2020. Z kolei w swoim piśmie z [...] lipca 2020 r. złożonym do sprawy o sygn. akt I SPP/Go 24/20 przedłożyła przychody i rozchody za 2020 r.
Stosownie do treści art. 245 § 1 - § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. - powoływanej dalej jako "P.p.s.a."), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym - czyli takim o jaki wnioskuje skarżąca - obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Zgodnie zaś z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Zawarty w ww. przepisie zwrot "gdy wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są bowiem z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z tego też względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Pomoc finansowa ze strony państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (por. post. NSA z 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 326/08 - powoływane orzeczenia dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosując prawo pomocy, nie można bowiem chronić, czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak jest środków finansowych na zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb życiowych, i poniesienie w takiej sytuacji kosztów sądowych.
Co więcej, to sama strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd o zasadności przyznania prawa pomocy. Może ona samodzielnie przedstawiać określone informacje, oświadczenia, bądź złożyć na wezwanie Sądu dokumenty służące ich weryfikacji. Możliwość wezwania strony do złożenia takich informacji bądź dokumentów (z której to możliwości skorzystano w niniejszej spawie) daje przepis art. 255 P.p.s.a. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 grudnia 2005 roku, sygn. akt II FZ 794/05, niepubl.). W postanowieniu z dnia 21 marca 2016 r. w sprawie o sygn. akt II FZ 118/16 NSA stwierdził, że gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 P.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Konsekwencją uchylenia się od tego obowiązku lub udzielenia niekompletnych informacji może być odmowa przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 180/09, z 28 lipca 2009 r. sygn. akt I OZ 744/09).
W ocenie referendarza sądowego, wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ skarżąca nie wykazała jaka jest jej rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa.
Jak ustalono, skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z małoletnią córką. Utrzymują się z dochodów z gospodarstwa rolnego w szacunkowej wysokości za 2020 rok 61.208 zł. Z kolei zobowiązania i wydatki skarżąca określiła na kwotę 74.125 zł. Skarżąca posiada dom mieszkalny o pow. 100m², działkę o pow. 571m² zabudowaną budynkiem do remontu, gospodarstwo rolne o pow. 31,48 ha, a także liczny sprzęt rolniczy.
Pomimo skutecznego doręczenia skarżącej wezwania z dnia 15 marca 2021 r. do przedłożenia dodatkowych dokumentów dotyczących jej aktualnej sytuacji finansowej, skarżąca nie przedłożyła jakichkolwiek dokumentów czy oświadczeń.
Na uwzględnienie nie zasługuje przy tym argumentacja strony, podniesiona w piśmie z dnia [...] kwietnia 2021 r., nieprzedłożenia wymaganych ww. wezwaniem dokumentów i oświadczeń. Jako powody niezrealizowania wezwania skarżąca wskazywała zagrożenie epidemiologiczne, stan epidemii ogłoszonej z powodu COVID-19 oraz okres świąt wielkanocnych. Dodatkowo poinformowała, że oczekiwanie na dokumenty w urzędach uległy wydłużeniu z powodu narastającego zagrożenia wirusowego w kraju. Przede wszystkim jednak zauważyć należy, że strona w żaden sposób nie wykazała, że zwróciła się do jakiegokolwiek urzędu i obecnie oczekuje na uzyskanie żądanych dokumentów.
Po drugie, pozyskanie wskazanych w wezwaniu z dnia 15 marca 2021 r. dokumentów nie wymagało zwracania się do urzędów, organów czy instytucji. Było uzależnione tylko od chęci samej skarżącej, która powinna udzielić stosownych informacji w formie oświadczeń, bądź przedłożyć dokumenty gromadzone w ramach racjonalnie prowadzonej działalności rolniczej lub też uzyskać w ramach dostępu do systemów elektronicznych np. banku czy Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi (wykaz beneficjentów Wspólnej Polityki Rolnej).
W tym miejscu zauważyć również należy, że sytuacja finansowa i majątkowa skarżącej była już przedmiotem oceny w postępowaniu prowadzonym przed tutejszym Sądem pod sygn. akt I SPP/Go 24/20, które zakończyło się prawomocnym postanowieniem z dnia 15 lipca 2020 r. U podstaw tego orzeczenia legło stwierdzenie, że stały dochód, oszczędności zgromadzone na rachunku bankowym oraz majątek znacznej wartości wykluczają przyznanie skarżącej prawa pomocy. W obecnie prowadzonym postępowaniu konieczne stało się zatem wezwanie skarżącej do przedłożenia m.in. wyciągów z rachunków bankowych i lokat skarżącej za ostatnie trzy miesiące. Wyciągi z rachunków bankowych są bowiem tego rodzajem dowodem, który obrazuje nie tylko wpływ środków czy obciążeń, ale także przepływy pieniężne, czy też posiadane oszczędności. Ich brak w rozpoznawanej sprawie uniemożliwił ocenę zdolności płatniczych wnioskodawcy.
Niewyjaśniona pozostała również kwestia alimentów otrzymywanych na małoletnią córkę – M.J.. Wskazać należy, że we wniosku PPF z dnia 14 kwietnia 2020 r. złożonym w sprawie I SPP/Go 24/20 skarżąca ujawniła świadczenie alimentacyjne na córkę w wysokości 400 zł miesięcznie, zaś we wniosku z dnia 10 marca 2021 r. w sprawie I SPP/Go 19/21 oświadczyła, że alimentów takich nie otrzymuje. Będąc jednak wezwana do wyjaśnienia przyczyn nieotrzymywania alimentów na rzecz małoletniej córki wraz z wyjaśnieniem, czy ubiegała się o ich wypłatę z Funduszu Alimentacyjnego, a jeżeli zrezygnowała z ubiegania się o przyznanie alimentów - złożenia oświadczenia z jakiej przyczyny, skarżąca nie wypełniła tego zobowiązania.
Wskazane wyżej wątpliwości i brak danych w zakresie uzyskiwanych dochodów, ponoszonych wydatków czy posiadanych oszczędności uniemożliwiają rzetelną ocenę aktualnej sytuacji materialnej skarżącej, a tym samym ocenę jej faktycznych zdolności płatniczych. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Jak już podniesiono wyżej, prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób niebudzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżąca nie uczyniła. Sąd (referendarz sądowy) nie ma obowiązku prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy wnioskodawca uchyla się od podania stosownych danych umożliwiających pełną ocenę jego sytuacji majątkowej oraz możliwości finansowych, bądź też gdy przedłożone dane są po prostu niejasne.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. oraz art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.