Uzasadnienie
Skarżący – R. i R.B. złożyli skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] listopada 2020 r. w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności wspólników spółki jawnej za zaległości spółki w podatku od towarów i usług za miesiące od kwietnia do sierpnia 2017r., październik 2017r., grudzień 2017r., od stycznia do marca 2018r. oraz od maja do września 2018r. wraz z odsetkami i kosztami postępowania egzekucyjnego. Jednocześnie zgodnie wnieśli o zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznanie pełnomocnika z urzędu.
W nadesłanych w dniu 16 marca 2021 r. formularzach PPF skarżący sprecyzowali, że wnoszą o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z ich oświadczeń wynika, że są małżeństwem i wspólnie prowadzą gospodarstwo domowe. Są właścicielami hali magazynowej poł. w [...], obciążonej hipotekami, wykorzystywanej w działalności gospodarczej, która na chwilę obecną jest zawieszona. Środki trwałe zostały częściowo zlicytowane przez Urząd Skarbowy, a częściowo spieniężone na poczet zobowiązań wobec dostawców i kredytów bankowych oraz na zaspokojenie zobowiązań wobec byłych pracowników Hurtowni. Firma posiada liczne zobowiązania wobec urzędu miasta, urzędu skarbowego oraz dostawców. Małżonkowie B. nie posiadają żadnych oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych. Utrzymują się z wynagrodzeń ze stosunku pracy: R.B. w kwocie 2.400 zł, a R.B. w wysokości 2.061,67 zł. Wśród zobowiązań i wydatków małżonkowie wskazali: 300-350 zł opłata za media w hali magazynowej, 150 zł telefon, internet, 1.500-1.700 zł zakup żywności i artykułów higienicznych, 400-800 zł leki i wizyty lekarskie, 800-1.000 zł opłaty związane z miejscem zamieszkania, 150 zł dojazd do pracy oraz 330 zł rata miesięczna kary grzywny wraz z kosztami sądowymi sygn. akt [...].
Analogiczny wniosek skarżący złożyli w sprawie o sygn. akt I SPP/Go 21/21.
Z nadesłanych, w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego do złożenia dodatkowych dokumentów, zaświadczeń wynika, że R.B. uzyskuje dochód netto 2.387,72 zł, a R.B. 2.014,65 zł. Ww. wynagrodzenia są wolne od obciążeń i zajęć sądowych. Jednocześnie małżonkowie oświadczyli, że R.B. nie posiada kont i lokat bankowych. Z kolei wyciąg z rachunku bankowego R.B. w [...] na dzień [...] marca 2021 r. potwierdził brak zgromadzonych środków finansowych. Skarżący dołączyli nadto kserokopie dziewięciu paragonów za badania i wizyty lekarskie, zakup leków, a także kopie zeznań PIT-36L za 2020 r. z wykazanym "zerowym" przychodem z działalności gospodarczej małżonków oraz kopie informacji o ich przychodach PIT-11 za 2020 r.
Zgodnie z art. 245 § 1 - § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. - dalej "P.p.s.a."), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym - czyli takim o jakie wnioskują skarżący - obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Stosownie zaś do treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Zawarty w ww. przepisie zwrot "gdy wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Dokumenty nie mogą zatem budzić wątpliwości. Powinien z nich wynikać wszechstronny i wiarygodny obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są bowiem z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z tego też względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Pomoc finansowa ze strony państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (por. post. NSA z 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 326/08 - powoływane orzeczenia dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Stosując prawo pomocy, nie można bowiem chronić, czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak jest środków finansowych na zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb życiowych, i poniesienie w takiej sytuacji kosztów sądowych.
Odnośnie zaś wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, Sąd/referendarz sądowy dodatkowo powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie należy wziąć pod uwagę w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, czy tzw. przymus adwokacko-radcowski oznaczający konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (por. postanowienie NSA z dnia 15 marca 2010 r., sygn. akt II FZ 62/10).
W ocenie referendarza sądowego, okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i wynikające z przedłożonych dokumentów i oświadczeń nie uprawniają do uznania, że skarżący nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przede wszystkim podnieść należy, że oboje małżonkowie pracują i uzyskują stałe dochody ze stosunku pracy. Wynagrodzenia te wolne są od obciążeń i zajęć sądowych. Według oświadczeń małżonków ww. dochody w całości przeznaczane są na bieżące utrzymanie. W formularzach PPF małżonkowie określili stałe wydatki i zobowiązania na łączną kwotę 3.630 zł - 4.480 zł, w zależności od pory roku, przy czym - w ocenie referendarza sądowego - nie wszystkie zadeklarowane wydatki zaliczyć można do niezbędnych wydatków (bieżących, koniecznych) związanych z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych. Do takich nie sposób zaliczyć chociażby opłaty za telefon i internet.
Z tych wydatków skarżący mogą wygospodarować środki do pokrycia chociażby części kosztów sądowych, przy czym ograniczenie wydatków nie przyczyni się do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym rodziny, a jedynie wpłynie na obniżenie komfortu życia. Podkreślić przy tym należy, że koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami.
Wątpliwości referendarza budzą także wydatki skarżących na leczenie. Po pierwsze skarżący nie wykazali, że wydatki związane z leczeniem czy zakupem leków wynikają z przewlekłej choroby któregoś z małżonków, a zatem, że są to stałe wydatki miesięczne. Poza tym zauważyć należy, że przedłożone kopie paragonów za wizyty lekarskie, badania czy zakup leków nie są imienne. Co więcej, płatność za jeden z nich tj. za zakup leków w dniu 13 stycznia 2021 r., zrealizowana została przy użyciu karty. Tymczasem, jak wynika z oświadczeń małżonków R.B. nie posiada kont i lokat bankowych, zaś z przedłożonego wyciągu z rachunku bankowego R.B. prowadzonego przez [...] taka płatność w dacie wystawienia paragonu nie została odnotowana. Powyższe oznaczać może, że przedłożone paragony nie dokumentują wydatków skarżących, bądź skarżący posiadają jeszcze inny rachunek bankowy, który nie został ujawniony w prowadzonym postępowaniu.
Mając jednak na uwadze wysokość uzyskiwanych dochodów oraz sytuację majątkową skarżących, w szczególności brak oszczędności, brak majątku podlegającego spieniężeniu, a także fakt, że wysokość wpisu od skargi w niniejszej sprawie - jedynej w chwili obecnej opłaty niezbędnej dla dalszego prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego - wynosi 500 zł, a nadto skarżący są zobowiązani do uiszczenia wpisów jednocześnie w dwóch sprawach (również w sprawie o sygn. akt I SPP/Go 21/21) zasadne jest zwolnienie skarżących od uiszczenia wpisu od skargi w części przekraczającej 250 zł.
Na obecnym etapie postępowania brak jest z kolei podstaw do przyznania skarżącym adwokata. Przede wszystkim wyjaśnić należy, że w tym stadium postępowania przed sądem administracyjnym strony nie muszą być obowiązkowo reprezentowani przez zawodowego pełnomocnika. Analiza akt sprawy wskazuje nadto, że skarżący potrafią samodzielnie podejmować czynności w postępowaniu, o czym świadczy prawidłowe złożenie skargi oraz pism w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy. O ile ponoszenie kosztów sądowych jest obowiązkiem strony, o tyle korzystanie z usług profesjonalnego pełnomocnika nie ma charakteru obligatoryjnego.
Co więcej, sama konstrukcja postępowania sądowoadministracyjnego i wyznaczona w niej rola sądu, stanowią należytą gwarancję ochrony uprawnień strony. Zgodnie z art. 6 P.p.s.a sąd administracyjny jest obowiązany udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Należy również mieć na względzie, że zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że kontrola sądowoadministracyjna obejmuje całokształt działań organów administracji, wskutek których mogło dojść do naruszenia prawa, niezależnie od zgłaszanych w tym względzie przez strony zarzutów (por. postanowienie NSA z dnia 20 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 142/13). W konsekwencji, odmowa ustanowienia pełnomocnika na obecnym etapie postępowania nie spowoduje dla skarżących jakichkolwiek ujemnych następstw procesowych czy też nie ograniczy ich prawa do sądu.
Uwzględniając powyższe, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. oraz art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.