Uzasadnienie
Z akt sprawy wynika, że ostateczną decyzją byłego Urzędu Wojewódzkiego (...) z dnia 21 kwietnia 1950 r. nr L.SP.S IV-4/22/49 orzeczono na podstawie art. 16 /w związku z art. 24/ rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. - Prawo o stowarzyszeniach /Dz.U. nr 94 poz. 808 ze zm./ o rozwiązaniu stowarzyszenia pod nazwą Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. Decyzja stwierdzała, że "działalność stowarzyszenia p.n. Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. wykracza przeciwko obowiązującemu prawu, ustalonemu dla stowarzyszenia zakresowi i sposobom działania oraz zagraża bezpieczeństwu publicznemu". Na poparcie powyższych twierdzeń nie przytoczono w decyzji żadnych bliższych danych ani dowodów.
Z akt sprawy wynika (...), że według pisma Dyrektora Archiwum Państwowego w K. z dnia 31 grudnia 1990 r. nr 531-295/90 obecnie "nie ma możliwości wglądu do dokumentów archiwalnych, które mogłyby pozwolić na bliższe zapoznanie się z przebiegiem procesu rozwiązania i likwidacji Związku (...)".
Ostateczna decyzja byłego Urzędu Wojewódzkiego (...) z dnia 21 kwietnia 1950 r. nr L.SP. S IV-4/22/49, wydana na gruncie obowiązującego w dniu jej wydania rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym /Dz.U. nr 36 poz. 341 ze zm./, wyznaczyła też na podstawie art. 25 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. - Prawo o stowarzyszeniach określonego imiennie kuratora rozwiązanego stowarzyszenia p.n. Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. oraz powierzyła mu sprawy związane z majątkiem stowarzyszenia.
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. jako władza rejestracyjna kolejną decyzją - z dnia 27 maja 1952 r. L.S. a. I-3/172/52, wydaną na podstawie art. 25 in fine cytowanego rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. - w nawiązaniu do decyzji ostatecznej o rozwiązaniu orzekło o likwidacji stowarzyszenia p.n. Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej z siedzibą w K. Równocześnie na podstawie art. 38 tego rozporządzenia wyznaczono Komisję Likwidacyjną dla stowarzyszenia.
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. (...), na podstawie art. 27 cytowanego prawa o stowarzyszeniach, decyzją z dnia 31 października 1952 r. nr L. S.a. I-3/172/52 zdecydowało, że "realność" po wymienionym stowarzyszeniu, położona w K. przy ulicy S. nr 2-4, przechodzi na rzecz Okręgowej Rady Związków Zawodowych w K. W aktach sprawy znajduje się poświadczona kserokopia zaświadczenia Kurii Książęco-Metropolitalnej w K. z dnia 1 marca 1946 r. nr 1254/45, stwierdzającego, że w aktach Kurii znajduje się akt z dnia 30 marca 1936 r. o treści: "L. 2119/36 Kuria Książęco-Metropolitalna w K. zatwierdza statut Związku Młodzieży Rękodzielniczej i Przemysłowej oraz nadaje mu osobowość prawną z wszelkimi prawami i przywilejami, jakie wedle prawa kościelnego tego rodzaju osobom prawnym przysługują".
Z pism zawartych w aktach sprawy wynika, że stowarzyszenie świeckie pod nazwą Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. miał powstać 15 listopada 1906 r.
W aktach sprawy znajduje się kserokopia dekretu Przełożonego Prowincji (...) Towarzystwa Jezusowego z dnia 8 grudnia 1989 r. nr 220/89, który powołując się na kanon 312 par. 2 kodeksu prawa kanonicznego "eryguje Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej pod wezwaniem (...) w J.G.". Dekret podaje, że Związek będzie działał przy domu zakonnym Towarzystwa Jezusowego w K., ul. S. nr 2/4 "bezprawnie zajętym przez władze państwowe 22 kwietnia 1952 r.". Według dekretu "Związek ten, założony przez ks. Mieczysława Kuznowicza SJ w 1906 r., istniał do roku 1952 r., kiedy to został zlikwidowany przez ówczesne władze państwowe", a "cel erygowanego Związku jest ten sam co poprzednio (...)".
Ze znajdującej się w aktach sprawy korespondencji z 1989 r. Przełożonego Prowincjela (...) Towarzystwa Jezusowego do ówczesnego Ministra - Kierownika Urzędu Rady Ministrów wynika, że Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej pod wezwaniem (...) w K. był w 1989 r. "organizacją kościelną, w ramach osobowości prawnej Zakonu Towarzystwa Jezusowego, prowincji (...)".
Minister - Szef Urzędu Rady Ministrów rozporządzeniem z dnia 23 kwietnia 1990 r. w sprawie nadania osobowości prawnej Związkowi Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej pod wezwaniem (...) z siedzibą w K., na podstawie art. 10 w związku z art. 34 ust. 3 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej /Dz.U. nr 29 poz. 154 ze zm./ nadał osobowość prawną organizacji kościelnej Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej pod nazwą Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej pod wezwaniem (...) z siedzibą w K., erygowanej przez Przełożonego Prowincji (...) Towarzystwa Jezusowego.
Organizacja (...) pod nazwą Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej (...) w K. wystąpiła pismem z dnia 15 listopada 1990 r. na podstawie art. 157 par. 2 Kpa z żądaniem "stwierdzenia nieważności decyzji (...) Urzędu Wojewódzkiego Wydziału Społeczno-Politycznego L. SP. S IV-4/22/49 z 21 kwietnia 1950 r. o rozwiązaniu naszego Związku, albowiem została ona podjęta z rażącym naruszeniem prawa, a jednocześnie bez podstawy prawnej (...)". W uzasadnieniu żądania Związek podał, że decyzja z dnia 21 kwietnia 1950 r. "była i jest rażącym naruszeniem prawa" oraz działaniem "na szkodę Narodu, Kościoła i Państwa pod pozorami prawa, a więc zdradą". Według żądania "(...) bezprawie stanowiło część szerokiej walki z Narodem i Kościołem, a uderzyło celowo w Związek, zaś przez Związek w młode pokolenie Polaków". W konkluzji stwierdzono, że w "Rzeczypospolitej Polskiej, tj. w państwie prawa, które usilnie budujemy wzorem państw zachodniej Europy, zaskarżona decyzja, podjęta przez komunistycznych zdrajców, jako bezprawna i haniebna, ostać się nie powinna, dlatego prosimy o rychłe stwierdzenie jej nieważności z powodu rażącego naruszenia prawa, jak wywiedliśmy (...)".
W dodatkowym piśmie z dnia 16 marca 1991 r., uzupełniającym żądanie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 21 kwietnia 1950 r., podkreślono, że żądanie "nie jest jednostkowe, lecz złożone przez organizację społeczną, ponadto zaś złożone zostało w słusznym interesie ogólnospołecznym likwidacji decyzji haniebnych, naruszających prawo". Stwierdzono też, że "dla rozpatrzenia naszego słusznego żądania nie potrzeba więcej zbierać żadnych dodatkowych dowodów, wobec czego można i należy działać w myśl przepisów art. 12 par. 1 oraz par. 2 Kpa". W końcowej części tego pisma wyjaśniono, że "sprawa roszczeń majątkowych ZMMPiR toczyć się będzie odrębnym trybem, przed mieszaną Komisją Majątkową Rządu i Episkopatu według regulacji przewidzianej ustawą o stosunku Państwa do Kościoła /Dz.U. 1989 nr 28 poz. 154/".
Minister Spraw Wewnętrznych decyzją z dnia 29 marca 1991 r. nr (...), po rozpatrzeniu wniosku Związku Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej p.w. (...) w K. z dnia 15 listopada 1990 r., stwierdził nieważność:
1/ decyzji Wydziału Społeczno-Politycznego Urzędu Wojewódzkiego (...) z dnia 21 kwietnia 1950 r. znak L. SP. S IV-4/22/49 w sprawie rozwiązania stowarzyszenia p.n. "Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej" w K., 2/ decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. - Wydziału Społeczno-Administracyjnego z dnia 27 maja 1952 r. znak: L.S.a I-3/172/52 w sprawie zarządzenia likwidacji stowarzyszenia p.n. "Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej" w K., 3/ decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. - Wydziału Społeczno-Administracyjnego z dnia 31 października 1952 r. znak L.S.a. I-3/172/52 w sprawie przekazania nieruchomości i ruchomości znajdujących się w K. przy ul. S. nr 2-4, stanowiących własność likwidowanego Związku Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. Jako podstawę prawną zaskarżonej decyzji podano art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa, a w uzasadnieniu prawnym stwierdzono tylko, że w decyzji z dnia 21 kwietnia 1950 r. L.SP.S IV-4/22/49 na poparcie zarzutów dotyczących wykraczania Związku Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. przeciwko obowiązującemu prawu, ustalonemu dla stowarzyszenia zakresowi i sposobom działania oraz dotyczących zagrożenia bezpieczeństwa publicznego nie przytoczono konkretnych przykładów.
Z treści wniosku Związku z dnia 15 listopada 1990 r. nie wynika, aby działalność zlikwidowanego stowarzyszenia p.n. "Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K." mogła być uznana za bezprawną bądź zagrażającą bezpieczeństwu publicznemu. Z pisma Dyrektora Archiwum Państwowego w K. z dnia 31 grudnia 1990 r. znak 531-295/90 wynika, iż "obecnie nie ma możliwości wglądu do dokumentów archiwalnych, które mogłyby pozwolić na bliższe zapoznanie się z przebiegiem procesu rozwiązania i likwidacji Związku i ewentualne zakwestionowanie twierdzenia skarżących". W tej sytuacji organ "przyjął za prawdziwe zawarte we wniosku twierdzenie, że jedynym powodem rozwiązania, a następnie likwidacji Związku Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. były pozaprawne względy polityczne (...)".
Z tego wyprowadzono wniosek, że decyzja z dnia 21 kwietnia 1950 r. nr L. SP. S IV-4/22/49 rażąco naruszyła prawo, ponieważ rozwiązanie Związku nastąpiło z pozaprawnych przyczyn politycznych.
Roman A., występujący jako pełnomocnik 11 członków byłego stowarzyszenia p.n. "Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K.", pismem z dnia 28 listopada 1998 r. poinformował Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, że (...) "Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej p.w. (...) w K. nie jest i nie może się uważać za następcę prawnego po zlikwidowaniu w 1950 r. Związku Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. Został on bowiem założony /erygowany/ przez Przełożonego Prowincji (...) Towarzystwa Jezusowego dekretem z dnia 8 grudnia 1989 r. jako instytucja kościelna i uzyskał osobowość prawną na mocy przepisów ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zlikwidowane natomiast w 1950 r. stowarzyszenie pod nazwą Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. było organizacją świecką, działającą na podstawie przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. - Prawo o stowarzyszeniach.
Dlatego decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 marca 1991 r. nr (...) jest dotknięta wadą uzasadniającą stwierdzenie jej nieważności na podstawie art. 156 par. 1 pkt 4 Kpa, ponieważ została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie.
Roman A., pełnomocnik członków byłego Związku Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej, wystąpił do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z wnioskiem z dnia 1 lutego 1999 r. "o unieważnienie decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z 29 marca 1991 r. skierowanej do nowo powołanej w 1989 r. organizacji kościelnej p.n. Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej, niebędącej prawnym spadkobiercą nieruchomości po byłym stowarzyszeniu ZMPiR w K.". Podał /załączając odpowiednie pisemne dowody/, że ponad rok pracował w nowym Związku, jako dyrektor administracyjny i dopiero po tym okresie zorientował się, że ma do czynienia nie z reaktywowanym swoim przedwojennym stowarzyszeniem, ale z nową, powstałą po 1989 r. organizacją kościelną. Okazało się bowiem, że organizacją zarządza jednoosobowo prezes mianowany przez oo. jezuitów, a członków-seniorów byłego stowarzyszenia zaprasza się tylko na opłatek.
Licznego grona członków byłego stowarzyszenia w ogóle nie powiadomiono o podjętym przez oo. jezuitów dopiero w 1998 r. zamiarze reaktywowania także przedwojennego stowarzyszenia, niezależnie od powołanej w 1989 r. organizacji kościelnej. Projekt statutu uchwalony na walnym zgromadzeniu byłego stowarzyszenia świeckiego w dniu 16 lutego 1998 r. został przez Sąd Okręgowy - I Wydział Cywilny uznany za niezgody z wymaganiami ustawy - Prawo o stowarzyszeniach z 1989 r., a wniosek o ponowną rejestrację przedwojennego Związku Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej pozostał nierozpatrzony. Zdaniem Romana A., dopiero unieważnienie decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 marca 1991 r. umożliwi władzom byłego stowarzyszenia wystąpienie do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji władz PRL z 1950 r. dotyczących likwidacji stowarzyszenia.
Ksiądz-Prezes organizacji kościelnej pod nazwą Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej p.w. (...), mającej obecnie siedzibę w dawnych budynkach przedwojennego stowarzyszenia przy ulicy S. nr 2-4, w piśmie z dnia 15 stycznia 1999 r. do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził, że przedwojenny Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. miał "podwójną osobowość prawną - według prawa kościelnego /jako kościelna osoba prawna/ i według prawa cywilnego /jako stowarzyszenie świeckie/". Zdaniem Księdza-Prezesa osobowość Związku według prawa kościelnego trwała nieprzerwanie, gdy osoba prawna prawa cywilnego została zdelegalizowana.
Natomiast erygowanie Związku przez Przełożonego Prowincji (...) Towarzystwa Jezusowego w dniu 8 grudnia 1989 r. "miało charakter ewidencyjny". Zdaniem Księdza-Prezesa, nie ma żadnych podstaw do oceniania decyzji wydanej w 1991 r. przez Ministra Spraw Wewnętrznych przez pryzmat orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie /I SA 2035/93 z dnia 18 marca 1995 r. i I SA 1241/94 z dnia 19 czerwca 1995 r./, ponieważ "dotyczą one stowarzyszeń, które przed delegalizacją miały wyłącznie osobowość prawną według prawa cywilnego"; dlatego brak podstaw prawnych i politycznych do stwierdzenia nieważności decyzji Ministra z dnia 29 marca 1991 r.
W kolejnym piśmie Księdza-Prezesa Związku Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej pod wezwaniem (...) do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji /z 15 stycznia 1999 r./ powołano się na "notatki z dyżurów w gmachu Związku Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej, dowodzące, że byli także członkami Związku Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej".
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 12 marca 1999 r. nr (...) /sprostowaną postanowieniem z dnia 16 kwietnia 1999 r./, na podstawie art. 105 par. 1 Kpa postanowił umorzyć wszczęte z urzędu postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 marca 1991 r. nr (...) dotyczącej stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 21 kwietnia 1950 r. w sprawie rozwiązania stowarzyszenia pod nazwą Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. oraz decyzji z dnia 27 maja 1952 r. w sprawie zarządzenia likwidacji tego stowarzyszenia i wreszcie decyzji z dnia 31 października 1952 r. w sprawie przekazania nieruchomości i ruchomości znajdujących się w K. przy ul. S. nr 2-4, stanowiących własność likwidowanego stowarzyszenia na rzecz Okręgowej Rady Związków Zawodowych.
W uzasadnieniu decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 12 marca 1999 r. o umorzeniu postępowania podano, że z wnioskiem z dnia 15 listopada 1990 r. o stwierdzenie nieważności decyzji z 1950 r. występował nie Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej p.w. (...) w K., "lecz Pan Marian D., Sekretarz Związku Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej p.w. (...) jako pełnomocnik byłych członków tej organizacji, skupionych obecnie w tym Związku". Marian D. zmarł 11 października 1998 r.
Roman A., pełnomocnik członków byłego Związku Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej, wystąpił z wnioskiem z dnia 25 marca 1999 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podał, że organizacja kościelna pod nazwą Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej pod wezwaniem (...) podjęła działania zmierzające do jej przekształcenia w organizację świecką. Jednakże złożony przez nią w Sądzie Okręgowym projekt statutu stowarzyszenia nie zapewnia prawa do dobrowolnego zrzeszania się, demokratycznego trybu wyboru władz i udziału w działalności stowarzyszenia. Wykluczono też udział rzemiosła i innych instytucji miasta K. w tej organizacji młodzieżowej, w przeciwieństwie do okresu międzywojennego. W wyniku błędnej, jego zdaniem, decyzji z dnia 29 marca 1991 r. nastąpiło przejęcie znacznej wartości mienia społecznego przez oo. jezuitów. Przejęcie od nich na powrót tych nieruchomości i ruchomości przez świeckie władze odradzającego się stowarzyszenia jest praktycznie niemożliwe.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 20 kwietnia 1999 r. (...) utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia 12 marca 1999 r. nr (...) o umorzeniu wszczętego z urzędu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 29 marca 1991 r. W uzasadnieniu tej decyzji nie mówi się już, że Marian D., były działacz powstałej w 1989 r. organizacji kościelnej, miał występować także jako pełnomocnik byłych członków przedwojennego, świeckiego stowarzyszenia, lecz że wniosek z dnia 15 listopada 1990 r. o stwierdzenie nieważności decyzji (...) w sprawie rozwiązania, likwidacji i przeznaczenia majątku Związku Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. "podpisał między innymi Marian D., którego członkostwa w zlikwidowanej przed laty organizacji nie podważa również Pan A., pełnomocnik czternastu byłych członków tego Związku".
Roman A., Jerzy W. i Roman Z. zaskarżyli decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 kwietnia 1999 r. nr (...) do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W skardze podniesiono, że Marian D., były członek zlikwidowanego stowarzyszenia, złożył podpis na wniosku z dnia 15 listopada 1990 r. pochodzącym od organizacji kościelnej. (...) Natomiast członkowie - seniorzy byłego stowarzyszenia nie zostali poinformowani przez oo. jezuitów o powołaniu nowej organizacji kościelnej o podobnej nazwie jak to stowarzyszenie. Majątkiem przejętym po byłym stowarzyszeniu na podstawie decyzji z dnia 29 marca 1991 r. oraz orzeczeń Komisji Majątkowej /z dnia 21 listopada 1991 r. i z dnia 17 lipca 1992 r./ zarządzają i korzyści materialne z niego czerpią oo. jezuici. Minister Spraw Wewnętrznych otrzymał pisemną skargę z dnia 16 marca 1991 r., z której powinien był wyciągnąć wniosek o bezzasadnym przypisywaniu organizacji kościelnej pod nazwą Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej prawa do bycia spadkobiercą stowarzyszenia o nazwie Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Roman A., członek rozwiązanego w 1950 r. stowarzyszenia pod nazwą Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K., wystąpił z wnioskiem z dnia 1 lutego 1999 r. do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji o unieważnienie decyzji tego Ministra z dnia 29 marca 1991 r. nr (...) i utrzymującej ją w mocy decyzji tego Ministra z dnia 29 maja 1991 r., dotyczących wymienionego byłego stowarzyszenia.
Formalny wniosek do Ministra o stwierdzenie nieważności jego decyzji z dnia 29 maja 1991 r. poprzedziło noszące ten sam charakter pismo Romana A. z dnia 28 listopada 1998 r., w którym wystąpił on także jako pełnomocnik innych 11 członków byłego stowarzyszenia pod nazwą Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. W piśmie tym wskazano podstawę uzasadniającą, zdaniem grupy byłych członków, stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 29 marca 1991 r., to jest art. 156 par. 1 pkt 4 Kpa, ponieważ decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 marca 1991 r. została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie, gdyż organizacja kościelna pod nazwą Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej p.w. (...) jest zupełnie inną organizacją niż byłe świeckie stowarzyszenie o nazwie Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej.
W tej sytuacji wniosek o stwierdzenie nieważności został złożony przez uprawnioną stronę /osoby fizyczne - członków byłego stowarzyszenia w sprawie dotyczącej tego właśnie stowarzyszenia - art. 28 Kpa/ i podana została przesłanka stwierdzenia nieważności mieszcząca się w katalogu przesłanek zawartym w art. 156 par. 1 kodeksu postępowania administracyjnego.
Nie było podstaw do umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 marca 1991 r. nr (...), ponieważ bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, o której mówi art. 105 par. 1 Kpa, oznacza, że nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie jej co do istoty; to nie występuje w świetle opisanych wyżej zdarzeń w rozpatrywanej sprawie.
Rozstrzygnięcie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 marca 1991 r. powinno nastąpić w decyzji merytorycznej, nawet gdyby Minister uznał żądanie strony za bezzasadne. Tym samym Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, wydając decyzję z dnia 12 marca 1999 r. /utrzymaną w mocy decyzją z dnia 20 kwietnia 1999 r., zaskarżoną do Sądu/ o umorzeniu postępowania, wszczętego także na wniosek strony, naruszył art. 105 par. 1 Kpa w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Spraw Wewnętrznych zajął sprzeczne z prawem stanowisko, że decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 marca 1991 r. nr (...), skierowana do organizacji kościelnej pod nazwą Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej pod wezwaniem (...) i wydana na wniosek z dnia 15 listopada 1990 r. tego Związku, została także skierowana do właściwej strony postępowania, czyli osób fizycznych będących byłymi członkami przedwojennego stowarzyszenia pod nazwą Związku Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej, ponieważ jeden z egzemplarzy wniosku organizacji kościelnej z dnia 15 listopada 1990 r. podpisał także Marian D., który był członkiem świeckiego Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej przed jego likwidacją. Z akt sprawy wynika, że nieżyjący już Marian D. był działaczem utworzonej w 1989 r. organizacji kościelnej pod nazwą Związek Męskiej Młodzieży Przemysłowej i Rzemieślniczej pod wezwaniem (...), która osobowość prawną według prawa polskiego uzyskała w 1990 r. Dlatego zapewne jego podpis figuruje na jednym z egzemplarzy wniosku organizacji kościelnej z dnia 15 listopada 1990 r. Tymczasem decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 marca 1991 r. dotyczyła nie nowo powołanej organizacji kościelnej, lecz rozwiązanego w 1950 r. świeckiego stowarzyszenia pod nazwą Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. Chodzi więc o dwie odrębne organizacje, nawet jeżeli ich cele działania były i są w szerokim zakresie zbieżne, a część członków dawnego, rozwiązanego stowarzyszenia wstąpiła do nowej organizacji kościelnej.
Stroną w postępowaniu dotyczącym rozwiązanego stowarzyszenia są tylko jego byli członkowie, i to tylko w sytuacji, gdy expressis verbis deklarują, że występują w tym charakterze /art. 28 Kpa/. Wynika to między innymi z tego, że przynależność do stowarzyszenia była i jest prawem osobistym jego członków. Stowarzyszenia były i są zbiorowościami osób fizycznych, których powiązanie z osobą prawną następuje na podstawie stosunku członkostwa. Podstawą działania stowarzyszenia są członkowie, którzy decydują o jego cechach i formach aktywności /por. przede wszystkim zasady, na których opierało się zarówno rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. - Prawo o stowarzyszeniach - Dz.U. nr 94 poz. 808 ze zm., jak i obowiązująca ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach.
Według poglądu przyjętego w orzecznictwie NSA decyzja stwierdzająca nieważność wadliwej decyzji, jak każda inna decyzja, jest wydawana w sprawie indywidualnej i musi mieć adresata. Nie można stwierdzić w trybie art. 158 par. 1 Kpa nieważności decyzji in abstracto, lecz należy skierować decyzję do właściwej osoby /osób/ będących stroną /stronami/ w sprawie, gdyż skierowanie decyzji tylko do osoby niebędącej stroną w sprawie powoduje zgodnie z art. 156 par. 1 pkt 4 Kpa jej nieważność.
Przeprowadzając ponownie postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 marca 1991 r. i utrzymującej ją w mocy decyzji tego Ministra z dnia 29 maja 1991 r., należy wnikliwie wyjaśnić także za pomocą dowodów /por. w szczególności art. 7, art. 8, art. 75 i nast. Kpa/, wszystkie złożone aspekty sprawy, przedstawione w części historycznej niniejszego uzasadnienia. Strona skarżąca bowiem na rozprawie przed NSA w dniu 3 lipca 2000 r. oświadczyła, że w toczącej się przed Sądem Okręgowym w K. sprawie o restytucję stowarzyszenia o nazwie Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej w K. przedstawiono akta archiwalne tego Związku. Tymczasem decyzje Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 marca 1991 r. i z dnia 29 maja 1991 r. opierały się na stwierdzeniu /pismo Dyrektora Archiwum Państwowego w K. z dnia 31 grudnia 1990 r. znak 531-295/90/, iż "obecnie nie ma możliwości wglądu do dokumentów archiwalnych, które mogłyby pozwolić na bliższe zapoznanie się z przebiegiem procesu rozwiązania i likwidacji Związku i ewentualne zakwestionowanie twierdzenia skarżących".
Warto jeszcze przypomnieć, że oceny legalności decyzji administracyjnych można dokonywać tylko na gruncie przepisów prawa obowiązujących w dniu ich wydania, zarówno procesowych /rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym w odniesieniu do decyzji z lat pięćdziesiątych/, jak i materialnych /w odniesieniu do decyzji sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - o rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. - Prawo o stowarzyszeniach/.
Skoro Sąd stwierdził opisane wyżej naruszenia przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, to na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną przez nią w mocy decyzję Ministra z dnia 12 marca 1999 r. O kosztach postępowania w sprawie orzeczono na podstawie art. 55 ust. 1 powyższej ustawy.